ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΑΣΠΡΟΜΑΥΡΟ ΦΟΝΤΟ

    ( Ένα ταξίδι πίσω στο χρόνο, με σταθμούς στο Κινηματογράφο, στο Θέατρο, στη Μουσική,  στη Λογοτεχνία και αλλού,  που ζωντανεύουν ξανά μέσα από το πλούσιο αρχείο μου και μας εξομολογούνται τα μυστικά τους).

( ΛΗΣΜΟΝΗΜΕΝΕΣ  ΕΠΤΑΝΗΣΙΑΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ )

ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ – Ο ΑΔΙΚΗΜΕΝΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΖΩΗ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΙΔΕΟΛΟΓΟΣ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΗΣ  ΠΟΙΗΤΗΣ ΚΑΙ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΣ

Του Γιάννη Μπαρδάκη*

     Ο Γιώργος Κοτζιούλας  από τα πεύκα της Πεντέλης όπου είχε κατασκηνώσει για να αντιμετωπίσει την ασθένειά του ( φυματίωση),  μιας και δεν μπόρεσε να παραβρεθεί στο ξόδι του επίσης ταλαιπωρημένου από την ίδια ασθένεια ομοτέχνου του και φίλου του Γιώργου Δενδρινού τον αποχαιρέτησε  στις 10 Σεπτεμβρίου 1938 μέσα από το περιοδικό « Ελληνικά Γράμματα»  με τούτο το τετράστιχο:

« Στον άλλο κόσμο, να ’ξερα, βρισκόνται πικραμένοι;

να ξαποσταίνει τάχα εκεί, φτώχεια, το κόκκαλό σου;

Και μου αποκρίθ’ ο αγλύκαντος μ’ αναπνοή πιασμένη:

- Να το φωνάξω δε μπορώ. Κοντά μου, αν θες, ξαπλώσου».

      Και ο τίτλος  του άρθρου μου αντικατοπτρίζει με ακρίβεια   τη μικρή  μαρτυρική ζωή  του άγνωστου αυτοδίδακτου  Κεφαλλονίτη δημιουργού, την οποία συνόψισε πάλι ο Κοτζιούλας στο μικρό του προλογικό σημείωμα για την αξιόλογη νουβέλα  του « Μαμούθ», που κυκλοφόρησε το 1937 ένα χρόνο πριν τον θάνατό του.

      «Άμα θα 'ρθει ο καιρός να καταρτίσουν το μαρτυρολόγιο της ελληνικής λογοτεχνίας -αυτόν το φοβερό κατάλογο που θα αρχίζει με ονόματα ενός Παπαδιαμάντη, ενός Βιζυηνού, ενός Κρυστάλλη και θα τελειώνει με παραδείγματα, ελπίζω, των ημερών μας - είμαι βέβαιος πως εκεί θα βρεθεί κάποια θέση και για τον Γιώργο Δενδρινό».

     Αλλά και ο ίδιος ο ποιητής και συγγραφέας όπως διαβάζω στην αρχή του βιβλίου του το έργο του το αφιερώνει με μεγάλο  παράπονο μόνο σε άψυχα πράγματα και καθόλου σε έμψυχα, κυρίως ανθρώπους που τον πίκραναν:

       «Το έργο μου τούτο, το μικρό, στον τόπο που γεννήθηκα - στα δέντρα, στο χώμα, στους γκρεμούς και σ' όλα τ' άψυχα και σ' όλα της φύσης τα στοιχειά, που δε με πικράνανε ποτέ - το αφιερώνω».

      Αφορμή για τούτο το άρθρο μου στάθηκαν δύο αποκόμματα που βρήκα σκαλίζοντας  το  αρχείο μου, με αναφορές σ’ αυτόν.

      Το ένα  μια αναφορά της φιλολόγου Αλίκης Παληοδήμου στα « Νέα» της 20^ης  Μαϊου 1989 και  μιας ακόμη του  συγγραφέα και δημοσιογράφου  Βαγγέλη Σακκάτου  στον «Κυριακάτικο Ριζοσπάστη» της 21^ης  Αυγούστου  2005 στο πολιτιστικό ένθετο της εφημερίδας « 7 μέρες Μαζί».

        Ερευνώντας στη συνέχεια ανακάλυψα πολλά από τη τραγική του ζωή που ξεκίνησε  το 1904 σ’ ένα μικρό χωριό της Κεφαλονιάς το Νεοχώρι  από γονείς φτωχούς αγρότες, μάλιστα τον πατέρα του Παναγή Δενδρινό που ήταν γνωστός με το παρατσούκλι « Φλωριάς»- που αργότερα χρησιμοποιούσε και ίδιος ως ψευδώνυμο-  τον στερήθηκε πολύ νωρίς αφού  καταδικάστηκε για κάποιον αμφισβητούμενο φόνο  και κλείστηκε στις φυλακές της Κέρκυρας.

      Έτσι δεν τέλειωσε  ούτε το δημοτικό,  βγάζοντας μόνο τις τέσσερις πρώτες τάξεις.  Αλλά η δίψα του για μάθηση φαίνεται πάλι σε μια αυτοβιογραφική του συνέντευξη που παραθέτω ένα μικρό απόσπασμά της:

      « Τα πρώτα γράμματα, όπως λέτε, τα διδάχτηκα πάνω σ' ένα πιάτο! Είχαμε κάτι πιάτα από εγγλέζικη φαγιάνσα με μπλε σκεδιάσματα, φερμένα από την Πόλη ή από την Πάτρα. Και γυρωτρόγυρα,  στο φεστόνι τους,  είχανε σταμπαρισμένο τον ελληνικό αλφάβητο. Με γράμματα και κείνονε, βαθιά μπλε σαν τα σκεδιάσματα.  Και κάθε ώρα φαγιού ο πατέρας μου,  μου μάθαινε την άλφα βήτα. Το θυμάμαι. Και είναι η μόνη αγαθή πράξη του πατέρα μου για μένα».

     Το 1915  σε ηλικία μόλις 11 χρόνων φεύγει από τη Κεφαλονιά για να βρει μια καλύτερη τύχη και ζωή στην Αθήνα.

      Εκεί ο μικρός Γιώργος  έχοντας πάντα την αγάπη για τη μάθηση παρακολουθεί τη νυχτερινή σχολή του Φιλολογικού Συλλόγου « Παρνασσός» που λειτουργούσε για τα άπορα παιδιά, αλλά είχε και το βραχνά του βιοπορισμού. Στην  αρχή  δούλεψε ως υπάλληλος σε μια επιχείρηση ενός συγγενούς του από τον οποίο λόγω της συμπεριφοράς του  είχε τις  χειρότερες αναμνήσεις. Μετά πηγαίνει στρατιώτης και όταν απολύεται αποφασίζει  να γίνει πωλητής υφασμάτων- κοινώς  λεγόμενος γυρολόγος- με έδρα τον Ασπρόπυργο  περιπλανώμενος   σε όλη την Αττική.

     Η  ενασχόλησή του με τα Γράμματα ξεκίνησε όταν ήταν 20 χρόνων συμμετέχοντας σε λογοτεχνικούς διαγωνισμούς του φιλολογικού περιοδικού « Παρνασσός» και του λαϊκού « Φαντάζιο» μαζί με τους Γιάννη Σκαρίμπα και Μενέλαο Λουντέμη. Έγραφε  με το ψευδώνυμο « Σεφλώρ», αναγραμματισμός στο οικογενειακό παρατσούκλι του « Φλωριάς».

    Οι  οικτρές στερήσεις μετέτρεψαν μια παλιά πλευρίτιδα σε φυματίωση των πνευμόνων το 1930.  Αρνούμενος να μπει σε σανατόριο πηγαίνει στο χωριό του στη Κεφαλονιά    για ανάρρωση.

       Η παραμονή του για δεκαπέντε μήνες εκεί του πρόσφερε και καλά και κακά.

      Τα καλά που του πρόσφερε ήταν ότι αφοσιώθηκε στο γράψιμο και κατά το διάστημα αυτό έγραψε τα περισσότερα διηγήματά του που ήταν κυρίως ηθογραφικά και στη δημοτική.

     Τα κακά ήταν ότι η μεν οικογένειά του τον χρησιμοποιούσε σε βαριές αγροτικές δουλειές, οι δε συγχωριανοί του τον αντιμετώπιζαν περιφρονητικά  λέγοντάς τον « χτικιασμένο».

    Απελπισμένος φεύγει πάλι  για την Αθήνα και αυτή τη φορά μπαίνει  στη « Σωτηρία» μέχρι το  Δεκέμβριο του  1935.

Με τη γυναίκα του Ελένη Ψαλιδοπούλου

    Εξέρχεται  μετά από λίγο καιρό από το νοσοκομείο και για δύο χρόνια  η ζωή του  γεμίζει με λίγες νότες χαράς, αφού παντρεύεται  με την αγαπημένη του Ελένη Ψαλιδοπούλου και τυπώνει τη πρώτη του συλλογή διηγημάτων με τίτλο « Ο άνθρωπος που τα δέχονταν όλα».

   Κορύφωση της χαράς του ήταν και η γέννηση του γιού τους, που όμως ο ίδιος το χαρακτήρισε  « παιδί της δυστυχίας».

       Επειδή η ασθένειά του, η οποία  την εποχή εκείνη θέριζε,  επιβαρύνεται πάλι  την Άνοιξη του 1937 ξαναμπαίνει στη « Σωτηρία» αλλά βγαίνει αμέσως με δική του ευθύνη και εγκαθίσταται σε μια μικρή παράγκα στην είσοδο του νοσοκομείου. Τότε  συνηθιζόταν οι άνθρωποι  αυτοί να διαβιώνουν σε αυτοσχέδιες σκηνές και παράγκες στη Πάρνηθα και τη Πεντέλη μέχρι να συναντήσουν τον θάνατο. Άλλωστε μέχρι σήμερα  η κρατική αδιαφορία , κυρίως στους πνευματικούς ανθρώπους  είναι από ελλιπής έως ανύπαρκτη, λόγω της αντιπνευματικότητας που επικρατεί.

       Αυτό το διάστημα  υπήρξε γι’ αυτόν, τη γυναίκα του και το γιό τους  κόλαση, αφού είχαν περιέλθει  σε μια κατάσταση έσχατης ανέχειας και πείνας και επέζησαν χάρις τον έρανο που διενεργήθηκε από το περιοδικό « Νεοελληνικά Γράμματα» με το πρόσχημα  να εκδοθεί το λογοτεχνικό του έργο.

      Είχε αρχίσει όμως η αντίστροφη μέτρηση για τη πολύπαθη ζωή του. Η φυματίωση προσβάλλει πια τα κόκκαλα και το λάρυγγα και  είναι πια κατάκοιτος.

     Χαρακτηριστικό της κατάστασής του είναι ένα γράμμα που στέλνει στη συγγενή του Ζηνοβία Φραγκιαδάκη στην οποία έγραφε μεταξύ άλλων:

     « Σου γράφω δυο λόγια για να σου πω ότι η αρρώστια έχει απονεκρώσει πια κάθε ζωντανή δύναμη, τουτέστι και το σκέπτεσθαι και το αισθάνεσθαι  και το ποθείν –εξόν από κεινο  που καλείται θάνατος- απολύτρωση. Απ’ αυτά τα λόγια θα καταλάβεις πως δεν απομένει τίποτα από τον παλιό εαυτό μου. Μονάχα μια σκιά. Μ’ αξίζει τον κόπο να κάνει κανείς λόγο για σκιές?.....».

      Της τελευταίες μέρες της βασανιστικής  μικρής επίγειας ζωής του της περνά σ’ ένα καμαράκι του νοσοκομείου στη πτέρυγα « Σλήμαν» που οκτώ χρόνια πριν είχε περάσει και η  τυραννισμένη από την ίδια αρρώστια  Μαρία Πολυδούρη.

     Στις 26 Αυγούστου 1938  κλείνει για πάντα τα μάτια του μόλις στα 34 χρόνια του.

     Ο συνοδοιπόρος στη τέχνη και την ιδεολογία Γιάννης Ρίτσος τον ξεπροβόδισε μ’  ένα ποίημά του που έχει τίτλο « Πιέτε» και από το οποίο ανθολογώ τη πρώτη και τη τελευταία  στροφή του:

«Σ' ένα φίλο που πάει...

Πρωί οι καμπάνες ακουστήκανε πικρά

πάνου απ' τη σιωπηλή δεντροστοιχία

καθώς παράπονα, κι αντήχησαν και σβήσανε

στην ησυχία…

========

Πιέτε παιδιά!... κι όλο κερνούσες και τραγούδαγες

κι όλο γελούσανε τα χείλη σου θλιμμένα,

Πιέτε - κι ω πόνος!... μια στιγμή έφυγες μη σεϊδουνε

που 'χες τα μάτια δακρυσμένα»».

    Το μεγαλύτερο έργο του εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, με την επιμέλεια των δύο αγαπημένων του φίλων του Γιώργου Κοτζιούλα ( Πλατανούσα  Ιωαννίνων 1909-1956) και του Κώστα Καλαντζή ( Πλατάνια Μεσσηνίας 1907- 1980),  όπως και η μοναδική ποιητική του συλλογή με τίτλο « Ενώ χτυπάν οι 12».

      Πολλά από τα διηγήματά του περιέχουν θλιβερές ιστορίες που διαδραματίζονται σε αθηναϊκές συνοικίες που ζει ένας κόσμος αδύναμος, φτωχός και αδικημένος.

     Επειδή η ζωή του ήταν ίδια με αυτόν τον κόσμο, επηρεασμένος από τους μεγάλους  Ρώσους λογοτέχνες που διάβαζε από μικρός, αλλά και  την Οκτωβριανή Επανάσταση δεν δίστασε ποτέ μέχρι το τέλος της σύντομης ζωής του να παρουσιάζει σε κάθε στιγμή  τη προσήλωσή του στη σοσιαλιστική κοσμοθεωρία και  τα πιστεύω και τις ιδέες του που ήταν κοντά στη  Γ΄ Διεθνή και τον Μαρξισμό- Λενινισμό.

      Πλήρωσε  στη ζωή του και την  ιδεολογία του αυτή, όχι με φυλακίσεις και εξορίες , αλλά με απέχθεια και περιφρόνηση.

     Χαρακτηριστικό παράδειγμα  η  αντιμετώπισή του από τον ίδιο του το πατέρα  Παναγή Δενδρινό όταν είχε πάει για ανάρρωση στο χωριό του  το 1930, ο οποίος  απαγόρευσε στους στενούς συγγενείς να του πηγαίνουν  τρόφιμα και γάλα που είχε ανάγκη λόγω της αρρώστιας του λέγοντάς τους:

     « Μη πατήσει κανένας στον μπουρσεβίκο ( σ.σ. εννούσε  μπολσεβίκο) που έμαθε να γράφει και μας κάνει τον έξυπνο»!!!

     Αποκαλυπτικό των ιδεών του  είναι  το τέλος του διηγήματός του « Λίγο πριν από τις 12»  που έγραψε το 1934  που  τελειώνει ως εξής:   

       «Σε λίγο ένα παρεθύρι άνοιγε από βορινά. Φως πολύ ξεχύθηκε στον ολοσκότεινο δρόμο. Φωτίστηκαν οι προσόψεις των σπιτιών σε μεγάλο μάκρος.

     Φωτίστηκε και το ξυλένιο σφυροδρέπανο, που ’χε κρεμάσει πρωτύτερα η σιωπηλή συντροφιά στου τηλέφωνου τα σύρματα. Φωτίστηκε έντονα κι αυτό κι έριξε ως πέρα γιγαντωμένη τη σκιά του. Λες κι ήτανε πελώριοι δείχτες στης Παγκόσμιας Επανάστασης το «εγκρεμές». Και δείχνανε: δώδεκα παρά κάτι! Ο Μαρίνος αισθανόταν αόριστα πως έσβηνε. Πως η ύπαρξή του γινόταν ένα με το φως και με κείνο το Σύμβολο της Πανανθρώπινης Λευτεριάς, το κρεμασμένο κει ψηλά, που η σκιά του μεγάλωνε… μεγάλωνε… κι απλώνονταν ολοένα… κι έτεινε ν’ αγκαλιάσει ολάκερη τη Γης…»

*Ο Γιάννης Μπαρδάκης είναι συνταξιούχος δικηγόρος και συλλέκτης παλαιών κινηματογραφικών ταινιών και συγγραφές («ΑΠΟ ΤΟ ΛΥΚΑΥΓΕΣ ΣΤΟ ΛΥΚΟΦΩΣ – Ελληνικός Κινηματογράφος 1938 – 1968»