από Μιλτιάδη Κότση - Piera del Bando

Κάγκελα παντού . Η επίσημη αρχιτεκτονική της εγκατάλειψης.

Όταν ένα κράτος έχει αποτύχει παταγωδώς να προστατεύσει τα μνημεία του, βρίσκει πάντοτε την ίδια, δοκιμασμένη λύση: βάζει κάγκελα. Δεν συντηρεί, δεν αποκαθιστά, δεν προλαμβάνει. Περιφράσσει τη φθορά, απομακρύνει τους πολίτες και περιμένει υπομονετικά την κατάρρευση. Άλλωστε, πίσω από ένα μεταλλικό κιγκλίδωμα ακόμη και η εγκατάλειψη μπορεί να παρουσιαστεί ως «μέτρο προστασίας».

Τμήμα του λίθινου μπαλουστράδου γύρω από το μικρό κηπάριο μπροστά από το Ανάκτορο των Αγίων Μιχαήλ και Γεωργίου, στη Σπιανάδα, βρίσκεται πλέον σε τέτοια κατάσταση αποσύνθεσης, ώστε ορισμένα κολωνάκια είναι έτοιμα να σωριαστούν μέσα στο κηπάριο με μια απλή ώθηση. Ευτυχώς, βεβαίως, υπάρχουν τα κάγκελα. Το μνημείο μπορεί να διαλύεται, αλλά τουλάχιστον η διάλυσή του πραγματοποιείται με τάξη και ασφάλεια.

Για τα υπόλοιπα τμήματα του μπαλουστράδου, όσα έχουν ήδη αποσαθρωθεί ή χαθεί, καλύτερα να μη μιλήσουμε. Κάποια Κολωνάκια αντικαταστάθηκαν με τσιμεντένια στοιχεία, αντί να αποκατασταθούν με τον χαρακτηριστικό μαλτέζικο ασβεστόλιθο (globigerina limestone) από τον οποίο κατασκευάστηκε το Ανάκτορο από Μαλτέζους τεχνίτες το 1824. Προφανώς, η έννοια της συμβατής και πιστής αποκατάστασης θεωρήθηκε υπερβολική πολυτέλεια. Το τσιμέντο ήταν ευκολότερο και, κυρίως, δεν απαιτούσε ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στην αυθεντικότητα του μνημείου.

Η αρχική επιλογή ενός τόσο πορώδους και ευπαθούς λίθου σε ένα περιβάλλον με έντονη υγρασία προκαλεί ασφαλώς ερωτήματα, ιδίως όταν η Κέρκυρα διαθέτει σκληρό και ανθεκτικό τοπικό ασβεστόλιθο. Όμως οι κατασκευαστικές επιλογές του 1824 δεν μπορούν να αποτελούν άλλοθι για την αδράνεια του 2026. Η ευθύνη της σημερινής Πολιτείας δεν είναι να απορεί για το παρελθόν, αλλά να συντηρεί ό,τι κληρονόμησε.

Εκείνο που προκαλεί πραγματική αγανάκτηση δεν είναι μόνο η φθορά. Είναι η παγιωμένη πεποίθηση ότι κάθε πρόβλημα μπορεί να αντιμετωπιστεί με μια προσωρινή περίφραξη, η οποία στη συνέχεια παραμένει επί χρόνια, μέχρι να ξεχαστεί ο λόγος για τον οποίο τοποθετήθηκε. Στην Ελλάδα, άλλωστε, ουδέν μονιμότερο του προσωρινού , ιδίως όταν πρόκειται για την εγκατάλειψη ενός μνημείου.

Στο εσωτερικό του Ανακτόρου στεγάζεται το Μουσείο Ασιατικής Τέχνης, μια όμορφη συλλογή, η οποία όμως δεν σχετίζεται με την ιστορία και την αρχιτεκτονική ταυτότητα του ίδιου του κτιρίου της βρετανικής περιόδου. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το πρόβλημα: όσο το μουσείο λειτουργεί, τα εισιτήρια εκδίδονται και οι επισκέπτες περνούν την είσοδο, το εξωτερικό κέλυφος μπορεί, φαίνεται, να αποσαθρώνεται ανενόχλητο. Η λίθινη διακόσμηση, οι όψεις και το μπαλουστράδο δεν επηρεάζουν ακόμη την ταμειακή λειτουργία του μουσείου. Επομένως, μπορούν να περιμένουν, ή να πέσουν.

Και κάπου εδώ αξίζει να σκεφτούμε το μέλλον του Νέου Φρουρίου. Τι θα συμβεί εάν εγκατασταθούν οι ογκώδεις ανελκυστήρες στην Κύρια Τάφρο, ώστε οι επισκέπτες να μεταφέρονται με άνεση στον αμυντικό στρατώνα της κορυφής, όπου σχεδιάζεται να στεγαστεί ένα Μουσείο Τυπογραφίας; Θα προηγηθεί άραγε η συνολική αποκατάσταση και ανάδειξη του φρουρίου ή θα αποκτήσουμε ένα ακόμη άσχετο με το μνημείο μουσείο που θα λειτουργεί μέσα σε ένα μνημείο το οποίο θα συνεχίζει να ρημάζει γύρω του;

Θα αποκατασταθούν τα τείχη, οι προμαχώνες, οι στοές, οι στρατώνες, και οι τάφροι ή το ενδιαφέρον θα εξαντληθεί στην εύκολη πρόσβαση προς το εκδοτήριο των εισιτηρίων; Διότι η εμπειρία μάς έχει ήδη διδάξει ότι ένα μνημείο μπορεί να καταρρέει, αρκεί η χρήση που εγκαταστάθηκε μέσα του να εξακολουθεί να λειτουργεί κανονικά. Τα μνημεία, όμως, δεν σώζονται επειδή φιλοξενούν ένα μουσείο. Ούτε προστατεύονται επειδή τα περικυκλώνουμε με κάγκελα. Σώζονται με διαρκή συντήρηση, επιστημονική τεκμηρίωση, συμβατές επεμβάσεις και σεβασμό στην ιστορική τους υπόσταση.

Όταν τα προσωρινά κάγκελα παραμένουν για χρόνια, δεν προστατεύουν πλέον το μνημείο από τους πολίτες. Προστατεύουν την Πολιτεία από τη θέα της ίδιας της αποτυχίας της.