ΠΗΓΗ: ARTI news 

Ο πρωθυπουργός Κυρ. Μητσοτάκης εγκαλεί για τοξικότητα τους αντιπάλους του, παρακάμπτοντας ότι είναι εκείνος που δημιούργησε ή ανέχτηκε την «μηχανή» που παραγάγει «δηλητήριο».

Γιατί είναι οι υπουργοί του Κυρ. Μητσοτάκη που χαρακτηρίζουν τον «Άλλο», τον αναγκεμένο, τον ξεριζωμένο, «εισβολέα», «λαθραίο», «τρομοκράτη», «βιαστή» και οιονεί απειλή. Αυτοί χυδαιολογούν εναντίον του Ιάσονα Αποστολόπουλου και της Ολλανδής δημοσιογράφου, και πολλών άλλων. Αυτοί δημιουργούν το περιβάλλον τοξικότητας, που τελικά γυρίζει μπούμερανγκ εναντίον τους.  

Αλλά ο «τοξικός λόγος» δεν επιστρέφει απλά για να χτυπήσει τους δημιουργούς του, χρησιμοποιώντας το συναίσθημα χτυπάει την ίδια την ουσία της αστικής δημοκρατίας, καθώς δημιουργεί ακροδεξιά εκβλαστώματα που λειτουργούν σαν καρκίνος στο σώμα της.

Πολλοί όμως ρωτούν, γιατί η κρίση ενισχύει την ακροδεξιά και όχι την αριστερά;

Όπως σημειώνει στο βιβλίο του If We Tolerate This ο Daniel Trilling (Pan Macmillan) «Ο θυμός δεν οδηγεί αυτόματα σε ακροδεξιές πολιτικές.» Τα κινήματα που ακολούθησαν την οικονομική κρίση του 2008, οι «διαμαρτυρίες του κινήματος Occupy στις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο, οι οποίες στόχευαν το ίδιο το τραπεζικό σύστημα· τα κινήματα κατά της λιτότητας στη νότια Ευρώπη· οι εξεγέρσεις για μεγαλύτερη δημοκρατία στη Μέση Ανατολή, τη Ρωσία και την Ουκρανία· οι μαζικές διαμαρτυρίες κατά της διαφθοράς και του κόστους ζωής στη Βραζιλία· το κίνημα Black Lives Matter και το αίτημά του για φυλετική ισότητα...." ήταν προοδευτικά. Σύμφωνα μάλιστα με μια έρευνα, οι μαζικές διαμαρτυρίες αυξήθηκαν κατά 36% παγκοσμίως μεταξύ 2008 και 2019.

Τι συνέβη άραγε και τα κινήματα αυτά έχασαν τη δυναμική τους; Γιατί καταλήξαμε στην επικράτηση του ακροδεξιού λαϊκισμού, που παρουσιάζεται ως εναλλακτική λύση στις παλιές, καθιερωμένες ελίτ; Τι έχουν να προσφέρουν οι ακροδεξιοί που δεν προσφέρει η αριστερά;

Ο θεωρητικός Ρίτσαρντ Σέιμουρ θεωρεί ότι οι ακροδεξιοί λαϊκιστές προσφέρουν στους ψηφοφόρους τον «εθνικισμό της καταστροφής». Οι ακροδεξιοί υπόσχονται την εθνική αναγέννηση λαμβάνοντας τολμηρά μέτρα για την οικονομία. Ο πρόεδρος της Αργεντινής, Χαβιέρ Μιλέι, ποζάρει στη σκηνή με ένα αλυσοπρίονο, συμβολίζοντας τον τρόπο με τον οποίο θα μειώσει τις σπάταλες κρατικές δαπάνες. Το δασμολογικό καθεστώς του Ντόναλντ Τραμπ θα κάνει τους Αμερικανούς να νιώσουν ξανά νικητές. Ωστόσο, τα πραγματικά οικονομικά οφέλη του ακροδεξιού λαϊκισμού δεν είναι καθόλου σαφή. Ο Σέιμουρ υποστηρίζει ότι η πραγματική ανταμοιβή που προσφέρει η ακροδεξιά είναι ψυχολογική, είναι ο εθνικισμός της καταστροφής σύμφωνα με τον οποίο για να νιώσει κάποιος νικητής, κάποιος άλλος πρέπει να χάσει, και μάλιστα άσχημα. Χρειάζεται συνεπώς ένας ΕΧΘΡΟΣ.

«Χωρίς εξαίρεση, οι ακροδεξιοί υπόσχονται να τιμωρήσουν ορισμένες ομάδες ανθρώπων εκ μέρους της πλειοψηφίας, προκειμένου η πλειοψηφία να νιώσει ξανά νικήτρια. Πολλοί υπόσχονται να περιορίσουν τα δικαιώματα των μειονοτικών ομάδων. Στην Ιταλία, η κυβέρνηση Μελόνι έχει διατάξει τα συμβούλια να καταχωρούν μόνο τους βιολογικούς γονείς στα πιστοποιητικά γέννησης, εξαιρουμένων των συντρόφων του ίδιου φύλου. Εξίσου συχνά, υπόσχονται να αποκαταστήσουν τους παραδοσιακούς, ιεραρχικούς κοινωνικούς ρόλους: στη Βραζιλία, ο (πρώην πρόεδρος) Μπολσονάρο εξελέγη πρόεδρος με την υποστήριξη των ευαγγελικών Χριστιανών που είχαν κηρύξει πόλεμο στην «ιδεολογία του φύλου»... στην Ινδία, όπου το δόγμα της ευημερίας του Μόντι συνοδεύεται από μια προσπάθεια να αναδιαμορφωθεί μια ιστορικά πολυθρησκευτική χώρα ως αποκλειστικά ινδουιστική, με τους Μουσουλμάνους ειδικότερα να παρουσιάζονται ως επικίνδυνοι και παρείσακτοι.» Στην Ελλάδα ο μεγάλος ΕΧΘΡΟΣ είναι οι ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ και διαχρονικός οι Τούρκοι.

«…το κοινό νήμα που ενώνει τους ακροδεξιούς σε όλο τον κόσμο είναι ο ισχυρισμός ότι το έθνος - το δικό τους έθνος, για να είμαστε πιο ακριβείς - βρίσκεται υπό τρομερή απειλή. Βλέπουν καταστροφή σε κάθε γωνιά. Επιπλέον, λένε, αυτός ο κίνδυνος προκαλείται από συγκεκριμένους εθνικούς εχθρούς που μπορούν να κατονομαστούν, να κατηγορηθούν και να τιμωρηθούν. Οι συγκεκριμένοι στόχοι μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με τα συμφραζόμενα και, εκ πρώτης όψεως, μπορεί να μην έχουν καμία σχέση μεταξύ τους. Αλλά μοιράζονται μια κοινή λογική. Ο εθνικός κίνδυνος είναι πάντα υπαιτιότητα μιας επικίνδυνης κατώτερης τάξης, σε συνδυασμό με τις ενέργειες μιας ύπουλης ελίτ.»

Οι ακροδεξιοί «Αυτό που πραγματικά προσφέρουν, λέει ο Seymour, είναι κάτι βαθιά καταστροφικό: εκδίκηση απέναντι στον μεγάλο ΕΧΘΡΟ. Οι απογοητευμένες ινδουιστικές μεσαίες τάξεις της Ινδίας θα καρπωθούν τα οφέλη της ανάπτυξης αν η ζωή γίνει αφόρητη για τους μουσουλμάνους γείτονές τους. Οι άνδρες στην Αμερική θα γίνουν ξανά νικητές όταν αποκατασταθούν οι παραδοσιακοί έμφυλοι ρόλοι (σ.σ. όταν δηλαδή επανέλθουν οι γυναίκες στην… πρότερη τάξη). Οι οικονομικά υποβαθμισμένες περιοχές της Ευρώπης θα αναζωογονηθούν από τις μαζικές απελάσεις προσφύγων... Στο Ισραήλ, η ρητορική της ακροδεξιάς για την εξόντωση έχει δώσει τον τόνο στη γενοκτονική βία που ασκείται σε βάρος των Παλαιστινίων στη Γάζα…, καθώς και στις επιθέσεις των εποίκων στη Δυτική Όχθη. Και η Ινδία πλήττεται περιοδικά από εκρήξεις βίας του όχλου από Ινδουιστές εθνικιστές.»

«Οι ακροδεξιοί εκμεταλλεύονται ένα αντιφατικό μείγμα συναισθημάτων. Αφενός, υπόσχονται ένα μεγαλύτερο αίσθημα κοινότητας, για παράδειγμα μέσω της έμφασης σε μια ομοιογενή εθνική κουλτούρα - και αφετέρου, προσφέρουν έναν τρόπο να το καταστρέψουν όλο αυτό. Υπάρχουν διάφοροι λόγοι για τους οποίους ένα τέτοιο μείγμα μπορεί να άκμασε τα τελευταία χρόνια. Ο πρώτος, τουλάχιστον στη Δύση, συνδέεται με το οικονομικό και πολιτικό σύστημα στο οποίο ζούμε. Μετά την οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1970, οι κυβερνήσεις υιοθέτησαν μια νέα προσέγγιση στη διαχείριση του καπιταλισμού, γνωστή ως νεοφιλελευθερισμός… Σε γενικές γραμμές, οι οικονομικές πολιτικές έχουν οδηγήσει στη μετατόπιση της εξουσίας και των πόρων από τον δημοκρατικό έλεγχο προς τις μεγάλες επιχειρήσεις, ιδίως τις χρηματοπιστωτικές αγορές. Το χρήμα και ο πλούτος επιτρέπεται να κινούνται σε όλο τον κόσμο με λιγότερους περιορισμούς, όπως και τα αγαθά και ορισμένες εγκεκριμένες κατηγορίες ανθρώπων. Μια τυπική νεοφιλελεύθερη πολιτική είναι η ιδιωτικοποίηση της βιομηχανίας ύδρευσης της Αγγλίας, η οποία πραγματοποιήθηκε το 1989. Από τότε που στις ιδιωτικές εταιρείες επετράπη να λειτουργούν αυτή τη ζωτική υπηρεσία με σκοπό το κέρδος, οι μέτοχοί τους έχουν κερδίσει 85 δισεκατομμύρια λίρες, σύμφωνα με την ομάδα εκστρατείας We Own It , από μια υπηρεσία που όλοι εμείς στην Αγγλία πληρώνουμε με τους λογαριασμούς και τους φόρους μας.

Υπό τον νεοφιλελευθερισμό, τα κυρίαρχα κόμματα στη Δύση συνέκλιναν σε παρόμοιες πολιτικές και κυριαρχήθηκαν από μια τάξη επαγγελματιών που έβλεπαν ως δουλειά τους να διασφαλίζουν την ομαλή λειτουργία του συστήματος, χρησιμοποιώντας το κράτος για να στηρίζουν τις μεγάλες επιχειρήσεις όταν χρειαζόταν, αλλά όχι να παρεμβαίνουν πολύ έντονα… Σήμερα, τα ποτάμια και οι παραλίες της Αγγλίας είναι γεμάτα λύματα, επειδή οι ιδιωτικές εταιρείες ύδρευσης θεωρούν την απόκτηση χρημάτων για τους μετόχους τους ως μεγαλύτερη προτεραιότητα από την επένδυση σε υποδομές. Ωστόσο, διαδοχικές κυβερνήσεις έχουν αποκλείσει την επιστροφή του νερού, ενός πόρου που χρειαζόμαστε για να ζήσουμε, στην ιδιοκτησία του δημοσίου.

Ένα σύστημα σαν κι αυτό δεν καλλιεργεί αλληλεγγύη. Μπορεί να μας κάνει πιο πιθανό να βλέπουμε τους γείτονές μας ως πιθανούς ανταγωνιστές παρά ως συμμάχους …». Κι όταν επιχειρείται η ανάπτυξη της Αλληλεγγύης, τότε κάνουν έφοδο τα πετσωμένα τρολ για να την κατασυκοφαντήσουν χαρακτηρίζοντάς την «μπίζνα».   

Ο τοξικός λόγος προέρχεται από την εξουσία και τα «μεγάφωνά» της. «Τα τοξικά συναισθήματα δεν είναι αναπόφευκτο αποτέλεσμα. Θα μπορούσαμε κάλλιστα να αντιδράσουμε στην έλλειψη κοινότητας προσπαθώντας να βρούμε περισσότερη» λέει ο Seymour. Αλλά οι αντιδράσεις μας διαμορφώνονται επίσης από τα εργαλεία που έχουμε στη διάθεσή μας. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσφέρουν έναν νέο τρόπο να συνδεθούμε μεταξύ μας, αλλά έχουν επίσης εθιστικές, ψυχαναγκαστικές ιδιότητες που εκμεταλλεύονται τα χειρότερα ένστικτά μας - ειδικά όταν οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης επιδιώκουν να αξιοποιήσουν αυτές τις ιδιότητες για να μας κρατήσουν συνδεδεμένους, προκειμένου να μεγιστοποιήσουν τα διαφημιστικά τους έσοδα.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν επίσης αποδειχθεί ένας εξαιρετικά αποτελεσματικός αγωγός για θεωρίες συνωμοσίας, ένα κεντρικό χαρακτηριστικό της ακροδεξιάς κοσμοθεωρίας, και έχουν καλλιεργήσει τις πιο ακραίες υποκουλτούρες όπως ο νεοναζισμός και η μισογυνιστική σκηνή των «incel». Έχουν μάλιστα μετατρέψει την τρομοκρατία των «μοναχικών λύκων» - στην οποία αγανακτισμένα άτομα, σχεδόν πάντα άνδρες, ξεσπούν τον θυμό τους στον κόσμο με θεαματικές πράξεις βίας - σε ένα είδος φρικιαστικού meme.

"Η φιλόσοφος Χάνα Άρεντ περιέγραψε αξιομνημόνευτα τον φασισμό ως ένα είδος «προσωρινής συμμαχίας μεταξύ του όχλου και της ελίτ». Μία από τις μεγαλύτερες διαφορές μεταξύ του φασισμού του 20ού αιώνα και της σημερινής ακροδεξιάς είναι ότι ο φασισμός απαιτούσε μαζικά, στρατιωτικοποιημένα πολιτικά κόμματα για να εδραιώσει αυτή τη συμμαχία. Λίγα τέτοια κόμματα υπάρχουν σήμερα. Αλλά στις χειρότερες περιπτώσεις, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιτρέπουν μια παρόμοια σχέση.

Αυτού του είδους η ακροδεξιά πολιτική είναι φευγαλέα και ασταθής και μπορεί να ξεφύγει επικίνδυνα από τον έλεγχο. Αλλά μπορεί επίσης να εξαφανιστεί - ειδικά αν αμφισβητηθεί πειστικά." καταλήγει ο Σέιμουρ.

*Πληροφορίες και απόσπασμα του βιβλίου If We Tolerate This του Daniel Trilling (Pan Macmillan) που δημοσιεύτηκε στο https://www.theguardian.com/news/2026/apr/18/the-impossible-promise-are-we-witnessing-the-return-of-fascism