Η Κυβέρνηση Χαρίλαου Τρικούπη 1893 (Οκτώβριος 1893 – Ιανουάριος 1895) ήταν η 7η και τελευταία κυβέρνηση του Χαρίλαου Τρικούπη στις αρχές της οποίας, επισημοποιήθηκε η πτώχευση της χώρας, με την ομιλία του πρωθυπουργού στην Βουλή, στις 10 Δεκεμβρίου 1893!

Το συλλαλητήριο στο Πεδίο του Άρεως αποτέλεσε την κορύφωση μιας παρατεταμένης περιόδου λιτότητας, φορολογικής αφαίμαξης και οικονομικής ασφυξίας, που ξεκίνησε με την επίσημη κήρυξη της πτώχευσης του κράτους το 1893. Η Ελλάδα της εποχής εκείνης, εξαντλημένη από τα δάνεια και την ανάγκη για εκσυγχρονισμό των υποδομών, βρέθηκε αντιμέτωπη με μια κυβερνητική απόφαση που θεωρήθηκε η «χαριστική βολή» για τη μικροαστική τάξη: την επιβολή της βαριάς φορολογίας στα ακίνητα.

Ο Τρικούπης, έχοντας ταυτιστεί με τα μεγάλα έργα αλλά και με το «δυστυχώς επτωχεύσαμεν», πίστευε ότι η μοναδική οδός σωτηρίας για την εθνική οικονομία ήταν η δραστική αύξηση των κρατικών εσόδων μέσω άμεσων φόρων. Ωστόσο, η κοινωνία δεν είχε πλέον άλλα περιθώρια ανοχής. Η φορολογία των ακινήτων έπληττε τον πυρήνα της ελληνικής οικογένειας και την έννοια της ιδιοκτησίας, η οποία αποτελούσε το μοναδικό στήριγμα των πολιτών σε μια εποχή πλήρους αβεβαιότητας. Η αντίδραση ήταν ακαριαία και οργανώθηκε με τρόπο πρωτοφανή για τα δεδομένα της περιόδου, ενώνοντας εμπόρους, τεχνίτες, δικηγόρους και απλούς εργάτες κάτω από το κοινό σύνθημα της κατάργησης των εξοντωτικών μέτρων.

Μετά την αναγγελία της πτώχευσης του κράτους, ο Τρικούπης -αφού ακύρωσε το δάνειο των 100.000.000 δρχ. που είχε πάρει η προηγούμενη κυβέρνηση ως μη σύμφωνο με την ελληνική νομοθεσία, προχώρησε σε περικοπή της αξίας των ομολογιών του Ελληνικού κράτους, κατά 70%. Συγκεκριμένα, το ελληνικό κράτος θα πλήρωνε -σε χρυσό- μόνο το 30% της αξίας των τοκομεριδίων που είχαν στα χέρια τους οι ομολογιούχοι. Αυτό το μέτρο, φυσικά προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων, στις ξένες χρηματαγορές, που είδαν να μηδενίζεται ουσιαστικά η αξία των τίτλων που κρατούσαν στα χέρια τους.

Η αντιπολίτευση είχε αποδυθεί σε αντι-τρικουπικό αγώνα, με αποτέλεσμα να συσπειρωθεί εναντίον του Τρικούπη όλος ο πολιτικός αλλά και επιχειρηματικός κόσμος της χώρας, ο Ανδρέας Συγγρός ήταν από τους φανατικούς αντι- τρικουπικούς - και να επηρεαστεί ο λαός που άρχισε να διαδηλώνει εναντίον της κυβέρνησης. Συν τω χρόνω, και με την οικονομική ζωή της Ελλάδας να βρίσκεται σε ύφεση, οι διαδηλώσεις και τα συλλαλητήρια γίνονταν και συχνότερα και πιο επιθετικά. Η αντιπολίτευση, υπό τον Θεόδωρο Δηλιγιάννη, εκμεταλλεύτηκε το λαϊκό αίσθημα, καλλιεργώντας μια ρητορική περί «φορομπηχτικής τυραννίας». 

Σε ένα από αυτά, στο συλλαλητήριο που οργανώθηκε στις 8 Ιανουαρίου 1895 στο Πεδίο του Άρεως, για να διαμαρτυρηθούν ενάντια στο νομοσχέδιο της κυβέρνησης για την απαγόρευση των εξώσεων ενοικιαστών ακινήτων , οργανώθηκε αντι-συλλαλητήριο από οπαδούς του Τρικούπη και οι δυο διαδηλώσεις συγκρούστηκαν μεταξύ τους. Τα επεισόδια δεν πήραν γενικευμένη μορφή, προκάλεσαν όμως, σύγκρουση ανάμεσα στο Στέμμα και την κυβέρνηση, η οποία και παραιτήθηκε αμέσως.

Το πρωινό της 8ης Ιανουαρίου 1895, η Αθήνα έζησε μια από τις μεγαλύτερες λαϊκές συγκεντρώσεις από την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Χιλιάδες πολίτες από κάθε γωνιά της Αττικής άρχισαν να συρρέουν στο Πεδίο του Άρεως, το οποίο εκείνη την εποχή αποτελούσε το βασικό χώρο δημόσιων συναθροίσεων. Η εικόνα ήταν συγκλονιστική: μαύρες σημαίες, πανό με συνθήματα κατά του Τρικούπη και ένα πλήθος που, σύμφωνα με τις αναφορές του Τύπου, ξεπέρασε τις 50.000, νούμερο εξωπραγματικό για τον τότε πληθυσμό της πρωτεύουσας.

Μετά το τέλος των ομιλιών, η διαδήλωση έλαβε τη μορφή πορείας προς τα Ανάκτορα (το σημερινό Προεδρικό Μέγαρο). Η ανθρωποθάλασσα κατηφόρισε την οδόΠανεπιστημίου και κατέληξε στην πλατεία Συντάγματος, απαιτώντας να παραδώσει το ψήφισμα στον Βασιλιά Γεώργιο Α΄. Η κίνηση αυτή είχε τεράστια πολιτική σημασία, καθώς οι διαδηλωτές ζητούσαν από τον ανώτατο άρχοντα να παρέμβει και να παύσει την κυβέρνηση, παρακάμπτοντας την κοινοβουλευτική διαδικασία.

Ο Βασιλιάς Γεώργιος, αντιλαμβανόμενος τον κίνδυνο κοινωνικής έκρηξης, δέχθηκε την επιτροπή των διαδηλωτών. Η στάση του ήταν διπλωματική αλλά ουσιαστικά εχθρική προς τον Τρικούπη. Η αποδοχή του ψηφίσματος και η υπόσχεση για εξέταση των αιτημάτων ερμηνεύτηκαν από το πλήθος ως νίκη και από την κυβέρνηση ως έμμεση αποπομπή. 

Στις εκλογές που θα γίνουν, στις 16 Απριλίου του 1895, το κόμμα του Τρικούπη θα ηττηθεί κατά κράτος, ενώ ο ίδιος -με διαφορά 3 μόνο ψήφων - δεν θα καταφέρει να εκλεγεί βουλευτής. Ο Τρικούπης αναχώρησε για Κάννες, όπου και πέθανε ένα χρόνο μετά.

Επιμέλεια: Νινέττα Γ. Καββαδία