Γιώργης-Βύρων Δάβος - kosmodromio.gr

Καλάβρυτα, Κρήτη, Δίστομο, Κοκκινιά, Χορτιάτης: Δεν είναι η προσωπική ιστορία των μαρτύρων, αλλά το δράμα της κοινότητας και από εκεί οι εθνικές και πανανθρώπινες εμπειρίες.

Η δημοσίευση των συγκινητικών και συνταρακτικών συνάμα φωτογραφιών με τους εκτελεσμένους στην Καισαριανή, αποκάλυψε ταυτόχρονα το πόσο η σημασία των ιστορικών γεγονότων και ιδιαίτερα δε, στις τραγικές στιγμές τους, ουδέποτε θα προκαλούσε την ίδια εντύπωση και δέος εάν δεν υπήρχαν τα χειροπιαστά τεκμήρια που βεβαιώνουν το μέγεθος και την έντασή τους σε όλα τα επίπεδα, κοινωνικά, πολιτικά, πολιτισμικά, ιδεολογικά, ψυχολογικά της ανθρώπινης συνείδησης.

Οι ευγενείς φιγούρες των ανθρώπων αυτών, πέρα από τη βαθιά εντύπωση που μας προκαλούν, μας προσκαλούν παράλληλα να αναλογισθούμε πώς διαμορφώνεται η τελική μας σκέψη και προσέγγιση στα ιστορικά γεγονότα, πώς διαχειριζόμαστε το απόθεμα των στερεοτύπων μας γι’ αυτά,  χάρις στο «καταδηλωτικό» και «συμπαραδηλούμενο» μήνυμα της φωτογραφίας, όπως θα έλεγε και ο Ρολάν Μπαρτ.

Πώς θα προσλαμβάναμε άραγε κοσμοϊστορικά γεγονότα, όπως το Ολοκαύτωμα, το Βιετνάμ, τον Ισπανικό Εμφύλιο ή πάλι τη Μικρασιατική Καταστροφή, τις άλλες γερμανικές θηριωδίες στα Καλάβρυτα ή την Κρήτη, μόνο μέσα από τις διηγήσεις και χωρίς την καταλυτική δύναμη από τις αποτρόπαιες εικόνες του ολέθρου που τις συνοδεύουν. Πώς θα μπορούσε να αποκαλυφθεί και να καταδηλωθεί χωρίς τον ωμό ρεαλισμό της φωτογραφίας η απανθρωπιά του πολέμου και η ανθρώπινη βαρβαρότητα, στην οποία μπορεί αυτός να οδηγήσει. Ή πώς θα φανέρωναν το ψυχικό σθένος που τα παραπάνω θα μπορούσανε να εμπνεύσουν σε ανθρώπους, όχι μόνον σαν τους γελαστούς φαντάρους της Πίνδου, αλλά και σε καθημερινούς κι αδύναμους, όταν μπροστά στη βία του δυνάστη, σαν τους 200 της Καισαριανής, έρχονταν να υψώσουν το ανάστημά τους, αψηφώντας στ’ όνομα των ιδανικών τους και του πατριωτισμού ακόμη και την πιο δυνατή και θανατηφόρα μηχανή;

Η δύναμη της εικόνας-ντοκουμέντο είναι τεράστια, χάρη στην αδιάψευστη (εξόν κι εάν έχει μονταρισθεί) αναπαραστατικότητα της εκάστοτε ιστορικής στιγμής. Εξακοντίζει τη δυναμική και τη σημασία του γεγονότος, το οποίο έχει απόλυτη ανάγκη την εξεικόνισή του για να εξασφαλίσει την ιστορική νομιμοποίησή του και την δημόσια και διαρκή απομνημόνευσή του. Για όλα τα μεγάλα γεγονότα -ακόμη και την εποχή όπου η φωτογραφική και κινηματογραφική αναπαραγωγιμότητα  απουσίαζε- οι συγχρονικές, αλλά κι οι κατοπινές, γενιές τους φρόντιζαν πάντα να δημιουργούν πέρα από τις αφηγήσεις και τις δικές τους απεικονίσεις. Χρησιμοποιώντας κάθε αναπαραγωγίσιμη τεχνική του καιρού τους, πότε την ζωγραφική, άλλοτε τη χαρακτική, την εκτύπωση, τη μνημειακή γλυπτική.

Πώς θα εξακτινωνόταν άραγε το μήνυμα και θ’ αποκτούσε πανανθρώπινη σημασία ένα τέτοιο γεγονός όπως η Γαλλική Επανάσταση, οι μεγάλες νικηφόρες μάχες του παρελθόντος (ακόμη κι ο Ισπανικός Εμφύλιος μέσα από την ανατριχιαστική απόδοση του βομβαρδισμού της Γκερνίκα από τον Πικάσο) δίχως την εικονική απόδοσή τους σε πίνακες, γκραβούρες και σκίτσα, τόσο κατά τη διάρκεια διεξαγωγής ενός ιστορικού γεγονότος, όσο και κατόπιν αυτού (ας θυμηθούμε πόσο ταυτισμένη είναι η Γαλλική Επανάσταση με τον πίνακα του Ντελακρουά).

Η λέξη της Ιστορίας, λοιπόν, κάνει έκκληση πάντα στην εικόνα για να θεμελιώσει το «μνημειώδες» της και την «ανάμνησή» της, γιατί εμπεριέχει -έστω και αποτυπωμένο και δυσδιάστατο- την κατηγορία του «αισθητού», του αντικειμένου-προσώπου, του δίνει οιωνεί απτότητα.

Η εικόνα, όπως συμβαίνει και με τις φωτογραφίες της Καισαριανής, δίνει πνοή στις λέξεις, που έρχονται για να καταδηλώσουν τις φωτογραφίες. Επίσης, οι άνθρωποι εκείνοι πλέον έχουν πάψει να είναι «φαντάσματα» ή απλώς «νεκροί». Τούτη τη στιγμή είναι σάμπως να μιλούν μέσα από την (όπως θα έλεγε κι ο Pierre Fadida) «εικόνα-πνοή» με «τις λέξεις των νεκρών». Μέσα από την «υλικότητα» των φωτογραφιών εκφράζουν τη «χρονικότητα» και κυρίως τη «διαχρονικότητα» των νεκρών. Ξαναδίνοντας τη «μορφή», οι φωτογραφίες τούτες αναβιώνουν και διαπλάθουν το «πάθος» και το «συναίσθημα». Μόνο που δεν είναι ακριβώς εκείνο το απλό συναίσθημα της νοσταλγικής αναπόλησης μίας απλής φωτογραφίας. Ταυτόχρονα δημιουργεί κι ένα συναίσθημα φρίκης, γιατί αντιλαμβανόμαστε με φρίκη πως, όπως έλεγε κι ο Ίταλο Καλβίνο… ο Γερμανός φωτογράφος δεν απαθανάτιζε τη στιγμή, αλλά ανατριχιαστικά τη μελλοντική του μνήμη από τη στιγμή, για να την ανακαλεί, μάλλον με υπερηφάνεια, σε προσωπικό-οικογενειακό επίπεδο, πολλά χρόνια αργότερα.

Οι φωτογραφίες μας ξύπνησαν ένα de profundis, φυλογενετικό, συναίσθημα, την αίσθηση του «αισθάνομαι», «συναισθάνομαι», τη στιγμιαία κατάσταση που βρίσκονται εκείνοι άνθρωποι, μία ιδιότητα που μπορεί να τη φέρει μέσα της η εικόνα, διασχίζοντας το διάστημα και διαπλάθοντας μία ατμόσφαιρα, μία αύρα. Σύμφωνα με τον Georges Didi-Huberman η πιό καίρια λέξη δεν είναι εκείνη που «λέει πάντα την αλήθεια», ούτε καν «με μισόλογα» (mi-dire), αλλά εκείνη που «τονίζει» , ιδίως την περιρρέουσα ατμόσφαιρα (μέσα της και το βαθύτερο νόημα και μήνυμα που εκείνο το περιβάλλον υπαινίσσεται) που εμπεριέχει το αντικείμενο (και τα υποκείμενα) της πραγματικότητας που θέλει να εκφράσει.

Οι εικόνες τούτες έχουνε μία τέτοια δύναμη που συνδηλώνουν το μήνυμά τους μόνο με την εντύπωση που προκαλούν δεν έχει σημασία εάν αναφέρονται σε ένα συγκεκριμένο γεγονός, έστω και πολιτικά πολλές φορές ταυτοποιημένο, δεν έχουν «λεζάντα». Δεν τη χρειάζονται μάλλον. Η αγνή τους και ωμή συν τοις άλλοις δύναμη τις έχουν ήδη κωδικοποιήσει σε κάτι που υπερβαίνει το σχέδιο της συμπαραδήλωσής της. Έστω και αν η βαθύτερη συμπαραδηλωτική παράμετρός τους είναι συγκεκριμένη κι εξαιτίας αυτής αυτοδίκαια προβάλλει η αδιαμφισβήτητη στάση από την οποία αναβλύζει τούτη η δύναμη της εικόνας. Όσο κι εάν η αντιπαράθεση του πολιτισμικού κώδικα και του φυσικού μη-κώδικα του γεγονότος, το ότι «υπήρξε εκεί»,  πολλές φορές είναι αμφισβητήσιμη σε καθολικό επίπεδο (πχ η ψυχική ένταση κι η αποδοχή των φωτογραφιών από τα Δεκεμβριανά δε συγκινούν το ίδιο διαφορετικά αυτοκαθοριζόμενους ανθρώπους), οι εικόνες από την Καισαριανή, ως καταδηλούμενες εικόνες «φυσικοποιούν το συμβολικό μήνυμα», όπως σημειώνει Μπαρτ και «αθωώνει το πυκνότατο σημασιολογικό τέχνασμα της συμπαραδήλωσης».

Ο συμβολισμός της θυσίας τους και η εξυπακούεται ιδεολογική τους πεποίθηση -γιατί ήταν ακριβώς πεπεισμένοι πως έπρεπε να πεθάνουν για τα ιδανικά τους- γίνεται ένα φυσικό ιστορικό γεγονός.

Με αυτές τις φωτογραφίες το παρελθόν σταματά να γίνεται «αναχρονιστικό», μερικό και πολιτικοποιημένο μόνο, αλλά μετατρέπεται σε ένα ζωντανό, καθιερωμένο στη συνείδηση, παρόν (για να ξαναπιάσουμε την έκφραση του P. Fedida ‘passé anachronique’ και ‘présent réminiscent’), όπως είναι όλα τα επικλητά παραδειγματικά ιστορικά γεγονότα. Και πράγματι, οι φωτογραφίες από την Καισαριανή, αρτιώνουν πλέον εσαεί ως παραδειγματική στάση τη θυσία των 200. Γιατί αυτές οι φωτογραφίες ακυρώνουν την «αθέλητη μνήμη» (memoir involontaire) του Προυστ, που είναι εν πολλοίς εκείνες οι μεμονωμένες εικόνες , των οποίων η παρουσία μένει αινιγματική, εκείνες τις εικόνες που βασίζονται μόνο σε μνήμες και διηγήσεις, που αρχίζουν να γίνονται αχνές και σε συγκυριακά στοιχεία που μόνον προσωπική αξία δίνουν σε επιμέρους ανθρώπινες ιστορίες κι όχι στο γεγονός αυτό καθαυτό. Όμως με τις φωτογραφίες των 200 το αίνιγμα λύνεται κι η μνήμη παύει να είναι μη σκόπιμη ή να παραμένει προσωπική. Γίνεται πάγια ιστορική μνήμη, μετατρέπεται σε καθολικό βίωμα, επειδή εκφράζει κάτι διαπροσωπικό, πανεθνικό και πανανθρώπινο συνάμα.

Όπως και στις σφαγές των Καλαβρύτων, της Κρήτης, του Διστόμου, της Κοκκινιάς, δεν είναι η απλή προσωπική ιστορία των μαρτύρων, αλλά γίνονται δράμα της κοινότητας και από εκεί εθνικές και πανανθρώπινες εμπειρίες. Η αποκάλυψη των φωτογραφιών αυτών, των αδιάψευστων τεκμηρίων καλύτερα, έχει και μία δεύτερη συνέπεια: όλοι μας τούτες τις μέρες ξαναθυμηθήκαμε την ταινία του Βούλγαρη και της Καρυστιάνη «Το τελευταίο σημείωμα».

Οι φωτογραφίες ξέχωρα από την θριαμβευτική απόδειξη της λεβεντιάς και του πατριωτισμού των ανθρώπων αυτών, προσέδωσαν και στην ταινία του Βούλγαρη μία αίγλη γενικευμένη. Δεν είναι πια η έκφραση μίας αντίληψης που χαρακτηρίζει κάποια συγκεκριμένη πολιτική ομάδα στην κοινωνία, δεν απηχεί μία καθορισμένη πολιτική θέση. Όπως ορθά επισήμαινε πάλι ο Ρολάν Μπαρτ,  δεν υπάρχει κινηματογραφική σκηνή, της οποίας η αντικειμενικότητα (το θέλουμε, δεν το θελουμε κι ιδίως όταν συνδέεται με ιστορικά γεγονότα, θα προσθέταμε) να μη διαβάζεται τελικά, ως το ίδιο το σημείο της αντικειμενικότητας. Γιατί πάντα στην περιγραφή της τούτη προστίθεται σε ένα πιο ανορθωμένο επίπεδο κι ένα δεύτερο μήνυμα -ακόμη κι εάν αυτό δεν εκφράζεται πρόδηλα, αλλά αφήνεται να υπονοηθεί ή συνεπάγεται από τα συμφραζόμενα της εξεικόνισης και της οπτικής διήγησης.

Η δημοσίευση των φωτογραφιών από την Καισαριανή, με την ωμότητα του γεγονότος και με την αδιαμφισβήτητη καρτερία και το σθένος που μας παρουσιάζουν, περιεχόμενα που ξεπερνούν την απεικόνιση, βεβαιώνει το πόσο η εικόνα επιβάλλεται ακριβώς μέσα από την «απο-εικονοποίησή τους», αυτό το φροϋδικό Zerrbild, το «σχίσιμο της εικόνας». Οι φωτογραφίες των τυφεκισμένων παύουν να είναι απλές εικόνες, αλλά επειδή «δείχνουν» αμείλικτα γίνονται «λέγειν», ένα «λέγειν» ιστορικό και μνημειώδες, μία αφήγηση που πλέον παγιώνεται σε απτή κι αισθητή απεικόνιση κι από εκεί σε ένα ακλόνητο σύμβολο,  ένα αδιάψευστο παντοτινό παρόν.