του Άρη Χατζηστεφάνου

Μια φράση που αποδόθηκε ψευδώς σε έναν Ισπανό ποδοσφαιριστή έγινε ένα από τα μεγαλύτερα viral των τελευταίων χρόνων. Το συμπέρασμα δεν είναι ότι ένα ψέμα μπορεί να μεταδοθεί αστραπιαία σε δισεκατομμύρια ανθρώπους, αλλά ότι ένα διόλου αμελητέο τμήμα του κόσμου δεν επιθυμεί πλέον να γνωρίζει τι είναι πραγματικό και τι όχι.

Tον περασμένο μήνα με κατηγόρησαν, μεταξύ άλλων, για κτηνοβασία! Ήταν ένα από τα εκατοντάδες επικριτικά, επιθετικά, χυδαία ή ακόμα και ευθέως απειλητικά μηνύματα που δέχθηκα στο Facebook για την πιο ασήμαντη αφορμή: εξήγησα ότι η φράση που αποδίδεται στον Ισπανό ποδοσφαιριστή Μαρκ Κουκουρέγια, ότι αφήνει λιτά τα μακριά μαλλιά του για να τον ξεχωρίζει ο γιος του που βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού, είναι ψευδής.

Παρά το γεγονός ότι γνωστοί fact checkers σε όλο τον κόσμο εξηγούσαν ότι ο αμυντικός της Ρεάλ Μαδρίτης δεν είπε ποτέ κάτι τέτοιο, η ψευδής φράση αναπαραγόταν σαν πυρκαγιά σε ξερόχορτα. Στην Ελλάδα παρουσιάστηκε ακόμα και από εφημερίδες όπως η «Καθημερινή», η οποία την απέδιδε στην εφημερίδα του Ντουμπάι, Gulf News, η οποία την απέδιδε σε… ανώνυμες αναφορές. Να σημειωθεί ότι μόνο η δική μου, ασήμαντη προσπάθεια fact checking είχε πάνω από μισό εκατομμύριο θεάσεις στο Facebook και προσεγγίζει τα χίλια σχόλια.

Όσο ασήμαντη ήταν λοιπόν η αφορμή (τρίχες, κυριολεκτικά, από τα μαλλιά ενός ποδοσφαιριστή), τόσο σημαντικό ήταν το φαινόμενο για τη μελέτη των μηχανισμών διάδοσης ψευδών ειδήσεων και πολύ περισσότερο για την κατανόηση των σφοδρών αντιδράσεων που συναντούσαν όσοι προσπαθούσαν να εξηγήσουν τι πραγματικά είχε συμβεί.

Κατ’ αρχάς, η ανύπαρκτη δήλωση Κουκουρέγια είχε όλα τα χαρακτηριστικά που αναζητά ένας καλός προπαγανδιστής: ικανοποιούσε συναισθηματικά τον αποδέκτη της, επιβεβαιώνοντας τις βαθύτερες προκαταλήψεις ή τις ηθικές αξίες του (στη συγκεκριμένη περίπτωση την αναγνώριση ενός πατέρα που κάνει τα πάντα για το παιδί του). Κυρίως όμως, βρισκόταν εξαιρετικά κοντά στην αλήθεια, χωρίς όμως να τη συναντά. Ο Κουκουρέγια έχει πράγματι ένα παιδί στο φάσμα του αυτισμού, γεγονός το οποίο επηρεάζει τις σημαντικότερες προσωπικές και επαγγελματικές αποφάσεις στη ζωή του. Επίσης φωτογραφίζεται συχνά με τον γιο του στον αγωνιστικό χώρο και αφήνει ελεύθερα τα μακριά μαλλιά του –πολλά χρόνια πριν αποκτήσει παιδιά–, γιατί, όπως έχει αναφέρει σε συνέντευξή του, το είχε ζητήσει η μητέρα του, που αντιμετώπιζε προβλήματα όρασης.

Η διάδοση λοιπόν ήταν δεδομένη. Πώς εξηγείται όμως η οργισμένη αντίδραση στην προσπάθεια αποδόμησης ενός ψέματος;

Προσωπικά συγκλονίστηκα από το γεγονός ότι όλα τα επιθετικά σχόλια πολιτών, σε όλο τον κόσμο, περιλαμβάνονταν στις τεχνικές και στα λογικά σφάλματα που αναλύω στο βιβλίο μου «Προπαγάνδα και Παραπληροφόρηση» και τα οποία αποδίδω συνήθως σε πολιτικούς και στα ΜΜΕ. Υπήρχαν επιθέσεις τύπου ad hominem, το λογικό σφάλμα του αχυράνθρωπου, η προσφυγή στο συναίσθημα και μια αντιστροφή του βάρους της απόδειξης – οι σχολιαστές δηλαδή ζητούσαν από τους fact checkers να αποδείξουν εκείνοι ότι o Κουκουρέγια δεν είπε κάτι, αντί να προσκομίσουν την πηγή ότι το είπε. Στο βιβλίο του «Η περί του Θεού αυταπάτη», ο Ρίτσαρντ Ντόκινς εξηγεί πώς η αντιστροφή του βάρους της απόδειξης βρίσκεται στον πυρήνα της αντιπαράθεσης για την ύπαρξη ή όχι του Θεού, καθώς οι πιστοί απαιτούν από τους άθεους να αποδείξουν την ανυπαρξία του Θεού, αντί να προσκομίσουν αποδείξεις για την ύπαρξή του.

Το σημαντικότερο όμως επιχείρημα που διάβασα (και αποτέλεσε αφορμή για το σημερινό κείμενο), μπορεί να συνοψιστεί στην εξής φράση: Δεν έχει σημασία αν ο Κουκουρέγια το είπε, το πρόβλημα είστε εσείς που αμφισβητείτε μια ιστορία, η οποία μπορεί να ευαισθητοποιήσει τον κόσμο για τα παιδιά που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού. Αν αφαιρέσουμε τη συναισθηματική φόρτιση που εύλογα προκαλεί η κατάσταση ενός παιδιού, καταλήγουμε στη γνωστή ρήση «Ποτέ μην αφήνεις την πραγματικότητα να χαλάσει μια ωραία ιστορία». Παρεμπιπτόντως, η φράση αποδίδεται στον Μαρκ Τουέιν, αν και αρκετοί μελετητές του έργου του υποστηρίζουν ότι ποτέ δεν είπε κάτι τέτοιο.

Το γιατί ένα διόλου αμελητέο τμήμα του πληθυσμού είναι έτοιμο να εγκαταλείψει συνειδητά την αλήθεια έχει εξηγηθεί επιστημονικά. Όπως υποστηρίζει ο καθηγητής Φιλοσοφίας Άντριαν Μπάρντον στο βιβλίο του «The Truth About Denial» («Η αλήθεια για την άρνηση»), ύστερα από αιώνες εξελικτικής πορείας ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει διαμορφωθεί έτσι ώστε να απορρίπτει ένα γεγονός όχι μόνο με βάση τα δεδομένα, αλλά από το αν έρχεται σε σύγκρουση με τις πολιτικές και ιδεολογικές του θέσεις και κυρίως αν αισθάνεται ότι αυτό απειλεί τις αρχές της κοινότητας στην οποία μεγάλωσε.

Ίσως όμως υπάρχει και μια περισσότερο πολιτική ανάλυση για τη συνειδητή απόρριψη της αλήθειας. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, η σημαντικότερη ερευνήτρια του απολυταρχισμού, η φιλόσοφος Χάνα Άρεντ, εξηγούσε ότι τα καθεστώτα που παραποιούν συνεχώς την πραγματικότητα «εκπαιδεύουν» τους πολίτες να αδιαφορούν για το τι είναι πραγματικό και τι όχι. «Το αποτέλεσμα της συνεπούς και πλήρους αντικατάστασης της αλήθειας από ψέματα», έγραφε στο New York Review of Books, «δεν είναι ότι το ψέμα θα γίνει πλέον αποδεκτό ως αλήθεια και η αλήθεια θα δυσφημιστεί ως ψέμα, αλλά ότι η αίσθηση με την οποία προσανατολιζόμαστε στον πραγματικό κόσμο καταστρέφεται». «Αν όλοι σου λένε πάντα ψέματα», συνέχιζε η Άρεντ, «η συνέπεια δεν είναι ότι πιστεύεις τα ψέματα, αλλά μάλλον ότι κανείς δεν πιστεύει πια τίποτα».

πηγή: info-war.gr