Βασίλης Κωστάκης - thepressproject.gr

Όποτε έχει αγώνα, η ίδια εικόνα: άνθρωποι με τα μάτια καρφωμένα σε οθόνες, όχι μόνο για να παρακολουθήσουν τον αγώνα, αλλά και για να ελέγξουν αν «έκατσε» το στοίχημά τους. Αυτό που κάποτε ήταν ένα παιχνίδι, μια συλλογική εμπειρία, έχει μετατραπεί σε έναν ατελείωτο πίνακα αποδόσεων και πιθανοτήτων.

Η κυριαρχία των στοιχηματικών στο σύγχρονο ποδόσφαιρο

Πάνω από τις μισές ομάδες στα κορυφαία ευρωπαϊκά πρωταθλήματα έχουν τουλάχιστον μία συμφωνία με στοιχηματική εταιρεία. Η ελληνική πραγματικότητα είναι ακόμη πιο ανησυχητική: η SL1 ως διοργάνωση λέγεται Stoiximan Super League ενώ οι 11 από τις 14 ομάδες έχουν στοιχηματική για χορηγό στη φανέλα. Στην Αγγλία τη σεζόν 2024-25, οι στοιχηματικές εταιρείες ξόδεψαν περίπου 135 εκατομμύρια δολάρια ετησίως μόνο για τις χορηγίες φανέλας στην Premier League.

Αυτή η κυριαρχία δεν περιορίζεται στις φανέλες. Είναι παντού: στις πινακίδες γύρω από το γήπεδο, στις συνεντεύξεις τύπου, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τους «παραγωγούς περιεχομένου», στις τηλεοπτικές μεταδόσεις. Η έρευνα από το Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ αποκαλύπτει το μέγεθος της επέλασης: κατά το εναρκτήριο Σαββατοκύριακο της Premier League το 2024-25, προβλήθηκαν σχεδόν 30.000 διαφημίσεις τζόγου στα στάδια, την τηλεόραση, το ραδιόφωνο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης – 165% περισσότερες από ένα χρόνο πριν.

Ακόμη και στις χώρες που έχουν επιβάλει περιορισμούς, οι εταιρείες βρίσκουν παραθυράκια. Στην Ιταλία και το Βέλγιο, για παράδειγμα, οι σύλλογοι προβάλλουν λογότυπα φιλανθρωπικών ιδρυμάτων των στοιχηματικών εταιρειών ή ιστοσελίδων ειδήσεων/ψυχαγωγίας που συνδέονται με αυτές. Πρόκειται για μια συστηματική στρατηγική παράκαμψης των κανονισμών που αποδεικνύει την αποφασιστικότητα της βιομηχανίας να διατηρήσει την παρουσία της με κάθε κόστος.

Αυτή η συστηματική διείσδυση έχει μετατρέψει τις στοιχηματικές εταιρείες από απλούς χορηγούς σε καθοριστικούς παράγοντες της ποδοσφαιρικής (και όχι μόνο) οικονομίας. Πολλοί σύλλογοι έχουν καταστεί εξαρτημένοι από αυτά τα έσοδα, δημιουργώντας μια συμβιωτική σχέση που είναι όλο και πιο δύσκολο να διαρραγεί.

Ο τζόγος διαμορφώνει συνειδήσεις

Η κοινωνία και οι ισχυροί θεσμοί της διαμορφώνουν σταδιακά τον τρόπο που σκεφτόμαστε, συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι άνθρωποι συχνά χάνουν την ικανότητα να εκφράζουν τις πραγματικές τους σκέψεις και επιθυμίες. Για παράδειγμα, ξεχνούν την αυθεντική τους αγάπη για το ποδόσφαιρο ως παιχνίδι. Αντί να διαμορφώνουν τις δικές τους απόψεις και συμπεριφορές, αρχίζουν ασυνείδητα να υιοθετούν εκείνες που τους επιβάλλονται από εξωτερικές δυνάμεις.

Αυτή η διαδικασία «πολιτισμικής εισβολής» βρίσκει εφαρμογή και στο ποδόσφαιρο. Οι στοιχηματικές εταιρείες έχουν καταφέρει κάτι πολύ περισσότερο από το να πουλήσουν ένα προϊόν – έχουν αναδιαμορφώσει την ίδια μας την αντίληψη για το παιχνίδι. Ο/η φίλαθλος δεν εκπαιδεύεται πλέον να εκτιμά την ομορφιά ενός συνδυασμού ή την ποιητική κίνηση ενός ντριμπλέρ. Αντίθετα, το βλέμμα κατευθύνεται σε στατιστικά, κάρτες, κόρνερ και πέναλτι – όλα στοιχεία που μπορούν εύκολα να μετατραπούν σε αντικείμενα στοιχηματισμού.

H μετατροπή του θεατή από συμμετέχοντα σε καταναλωτή στοιχημάτων έχει βαθιές επιπτώσεις στη σχέση μας με το ποδόσφαιρο και γενικότερα τη ζωή. Το συναισθηματικό δέσιμο αντικαθίσταται από τον υπολογισμό της πιθανότητας. Η χαρά της συλλογικής εμπειρίας υποχωρεί μπροστά στην ατομική επιδίωξη του κέρδους. Σύμφωνα με την Επιτροπή Τυχερών Παιχνιδιών, περίπου 1,3 εκατομμύρια ενήλικες στη Μεγάλη Βρετανία υποφέρουν από εθισμό στον τζόγο. Το Γραφείο για τη Βελτίωση της Υγείας και τις Ανισότητες εκτιμά ότι σχεδόν 500 από αυτούς αυτοκτόνησαν λόγω του τζόγου το 2023.

Όπως σημειώνει ο Charles Livingstone, μέλος της ομάδας εμπειρογνωμόνων του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για τον τζόγο: «Ο κλάδος ξοδεύει εκατομμύρια σε προωθητικές ενέργειες επειδή αυτό τους βοηθά να προσελκύσουν νέους τζογαδόρους. Και ο λόγος είναι επειδή οι “καλύτεροι” πελάτες είναι εκείνοι που χρεοκοπούν. Έτσι, πρέπει συνεχώς να προσελκύουν νέους τζογαδόρους για να αντικαταστήσουν αυτούς που έχουν χάσει όλα τους τα χρήματα, τα περιουσιακά τους στοιχεία και τις σχέσεις τους.»

Ο τζόγος δεν είναι, λοιπόν, μια αθώα ψυχαγωγική δραστηριότητα, αλλά μια βιομηχανία που ευδοκιμεί στην εκμετάλλευση των πιο ευάλωτων. Οι στοιχηματικές εταιρείες επενδύουν τεράστια ποσά για να κάνουν τον τζόγο να φαίνεται φυσιολογικός, διασκεδαστικός και αναπόσπαστο μέρος της αθλητικής εμπειρίας. Την ίδια στιγμή, τα μέτρα προστασίας που προσφέρουν – όπως τα όρια δαπανών – βασίζονται στην αυτοσυγκράτηση του χρήστη, κάτι που αντιβαίνει στην ίδια τη φύση του εθισμού.

Δεδομένης της επαναλαμβανόμενης αποτυχίας των μέτρων αυτορρύθμισης, είναι επιτακτική η παρέμβαση της κυβέρνησης με ολοκληρωμένη νομοθεσία για το μάρκετινγκ τζόγου. Σύμφωνα με την έρευνα του Μπρίστολ, μια αποτελεσματική προσέγγιση θα περιλάμβανε μια καθολική απαγόρευση διαφημίσεων κατά τη διάρκεια αθλητικών εκδηλώσεων που θα κάλυπτε όλες τις μορφές μάρκετινγκ (διαφημίσεις, χορηγίες φανέλας, περιμετρικές πινακίδες και κοινωνικά δίκτυα), υποχρεωτικά μηνύματα προειδοποίησης για τις βλάβες του τζόγου με σαφή νομικά πρότυπα, καθώς και απαγόρευση των πρακτικών «content marketing» στα κοινωνικά δίκτυα που συχνά στοχεύουν νεαρό κοινό.

Υπάρχει εναλλακτική;

Χρειαζόμαστε ένα νέο μοντέλο υποστήριξης του πολιτισμού και του αθλητισμού. Ένα μοντέλο που δεν θα βασίζεται στην εκμετάλλευση των ανθρώπινων αδυναμιών, αλλά στη συνεργασία και στην αλληλεγγύη.

Υπάρχουν ήδη παραδείγματα εναλλακτικών μοντέλων χρηματοδότησης και οργάνωσης που μπορούν να μας εμπνεύσουν. Στη Γερμανία, ο κανόνας «50+1» εξασφαλίζει ότι οι σύλλογοι ελέγχονται κατά το μεγαλύτερο μέρος από τα μέλη τους και όχι από εξωτερικούς επενδυτές. Αυτό δημιουργεί μια πιο δημοκρατική δομή, όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται με γνώμονα το συμφέρον της κοινότητας και όχι αποκλειστικά το κέρδος.

Σε πολλές χώρες, οι μικρότεροι σύλλογοι στηρίζονται σε τοπικές επιχειρήσεις και κοινοτικές πρωτοβουλίες αντί για πολυεθνικές εταιρείες τζόγου. Αυτοί οι σύλλογοι λειτουργούν ως κοινωνικοί θεσμοί, προσφέροντας περισσότερα από απλή ψυχαγωγία – παρέχουν έναν χώρο συλλογικότητας, ταυτότητας και αίσθησης του ανήκειν.

Οι συνεταιρισμοί οπαδών και οι ομάδες λαϊκής βάσης αποτελούν μια άλλη εναλλακτική πρόταση. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι φίλαθλοι έχουν συγκεντρώσει πόρους για να αγοράσουν και να διαχειριστούν τους συλλόγους τους, μετατρέποντάς τους σε αυτοδιαχειριζόμενα, συλλογικά εγχειρήματα. Αυτή η προσέγγιση επιστρέφει τον έλεγχο στην κοινότητα, επιτρέποντας στο ποδόσφαιρο να λειτουργήσει με κριτήρια πέρα από το κέρδος.

Το ποδόσφαιρο μπορεί να ανακτήσει τον κοινωνικό και πολιτιστικό του χαρακτήρα. Μπορεί να γίνει χώρος έκφρασης, δημιουργικότητας και συλλογικής χαράς. Μπορεί να απελευθερωθεί από τα δεσμά του τζόγου και να επιστρέψει στους ανθρώπους που το αγαπούν.  Αυτό απαιτεί συλλογική δράση – από φιλάθλους, αθλητές, συλλόγους και κοινότητες. Απαιτεί την ανάπτυξη κριτικής συνείδησης απέναντι στην εμπορευματοποίηση του αθλήματος και τη δημιουργία εναλλακτικών δομών που θα προάγουν τις αξίες της συμμετοχής, της αλληλεγγύης και της κοινότητας.

Το ποδόσφαιρο μπορεί να είναι κάτι περισσότερο από αντικείμενο τζόγου – μπορεί να είναι μια γέφυρα μεταξύ ανθρώπων, μια πηγή συλλογικής χαράς και αλληλεγγύης. Αλλά για να γίνει αυτό, πρέπει να το διεκδικήσουμε ξανά.

*Ο Βασίλης Κωστάκης είναι συγγραφέας του Αλλάζοντας τον κόσμο με μία μπάλα (εκδόσεις Διόπτρα).