Ο Πέτρος Κόρφης αναφέρει χαρακτηριστικά σε άρθρο του για την ημερομηνία γέννησης του Κωνσταντίνου Θεοτόκη παραθέτοντας και ντοκουμέντα:

"Μολονότι έχει επικρατήσει η εκδοχή πως γεννήθηκε τις 13 Μαρτίου εκείνου του έτους και όλα σχεδόν τα μεγάλα ΜΜΕ εδώ και πάρα πολλά χρόνια αυτή την ημερομηνία μνημονεύουν ως την ημέρα γέννησής του – αυτό κάνουν κάθε Μάρτη και η ΕΡΤ, μεγάλες εφημερίδες, άλλα μεγάλα έντυπα και ηλεκτρονικά Μέσα, αυτό υποστηρίζουν και έγκυρες στήλες όπως το «sansimera.gr», αλλά ακόμη και η «Wikipedia» και εγκυκλοπαιδικά έντυπα σε στήλες και τιμητικά αφιερώματά τους  – η αλήθεια είναι ότι ο μεγάλος λογοτέχνης ήλθε στη ζωή, όπως σταθερά υποστηρίζει άλλωστε η Εταιρεία Κερκυραϊκών Σπουδών, τις 13 Μαΐου 1872*.

Άγνωστο ακριβώς πώς και γιατί, πιθανώς λόγω παρανοήσεων συγκεχυμένων αναφορών είτε συγγενών και απογόνων του είτε μελετητών του, επικράτησε η λανθασμένη ημερομηνία γέννησής του. Αρκεί μια ματιά στο Ίντερνετ για να φανεί πόσο αυτή η αστήρικτη εκδοχή έχει κυριαρχήσει και αναπαράγεται συνεχώς, σε πείσμα και του ιστορικού βιογραφικού κειμένου που έγραψε για εκείνον ο ίδιος ο αδελφός του Σπυρίδων Θεοτόκης το 1928, τρία χρόνια μετά τον θάνατο του αδελφού του. «Σ’ ένα από τα πιο ονομαστά σπίτια της Επτανήσου γεννήθηκε στις 13 Μαΐου του 1872 ο Κωνσταντίνος Στέφανος Θεοτόκης», είχε γράψει τότε με σαφήνεια ο Σπυρίδων Θεοτόκης, αναφέροντας και τα δύο ονόματα που είχαν δοθεί στον αδελφό του, ο οποίος έμεινε στην ιστορία ως Κωνσταντίνος καθώς με αυτό τον προσφωνούσαν και με αυτό υπέγραφε. Έτσι, πολλά και διάφορα έντυπα είχαν και τη φετινή 13η Μαρτίου ενδιαφέροντα – και ευπρόσδεκτα βέβαια – αφιερώματα στον Κερκυραίο λογοτέχνη, θεωρώντας αυτή την ημερομηνία ως την ημέρα της γέννησής του το 1872. Δεν αποκλείεται όμως κι ο Σπυρίδων Θεοτόκης να έκανε λάθος ή να υπήρξε τυπογραφικό λάθος στην εκτύπωση της βιογραφίας, επιμένουν κάποιοι, θεωρώντας αδύνατο να έχει αστήρικτα παγιωθεί τόσο πολύ η λανθασμένη ημερομηνία.

Η τεκμηρίωση της αλήθειας, ωστόσο, προκύπτει κατηγορηματικά – δεν αμφιβάλλουμε ότι οι αρμόδιοι για τη διάδοσή της θα φροντίσουν ώστε να πάψει η υπάρχουσα σύγχυση – και δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολιών.

Αδιάψευστος νομίζουμε μάρτυς για το γεγονός ότι ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης, ο Ντίνος όπως τον έλεγαν οι φίλοι και συναγωνιστές του προτιμώντας με τη συγκατάθεσή του αυτό το υποκοριστικό όνομα, όντως γεννήθηκε  τις 13 Μαΐου 1872 και όχι τις 13 Μαρτίου εκείνου του έτους, με το ημερολόγιο της εποχής βέβαια, στέκει το εικονιζόμενο πιο πάνω ληξιαρχικό έγγραφο που σώζεται στα Αρχεία Νομού Κέρκυρας. Πρόκειται για τη ληξιαρχική πράξη της βάπτισής του και έχει εκδοθεί από τον Δήμο Κερκυραίων. Ως ημερομηνία της γέννησής του αναγράφεται ρητά ή 13η Μαΐου 1872. Η βάπτιση του κορυφαίου Κερκυραίου λογοτέχνη με τα ονόματα Στέφανος και Κωνσταντίνος έγινε τις 2 Ιουλίου 1872. 

Γνωρίζουμε εξάλλου ότι σε οικογενειακό αρχείο εκείνου του κλάδου των Θεοτόκηδων που διατηρεί απόγονος αδελφού του Κωνσταντίνου Θεοτόκη σώζονται και άλλα σχετικά τεκμήρια. Ανάμεσά τους βρίσκεται και πιστοποιητικό αποφοίτησής του από πανεπιστήμιο του εξωτερικού, που βεβαιώνει ότι και ο ίδιος ανέφερε ή αποδεχόταν τη 13η Μαΐου ως την ημερομηνία της γέννησής του.

Η λογοτεχνική τομή του έργου του

Καλύτερα ίσως από όλους τους μελετητές του, ανέδειξε τον πρωτοπόρο ρόλο του Κ. Θ. στην ελληνική πεζογραφία ο τεχνοκριτικός Αιμίλιος Χουρμούζιος, το 1946.

Γράφοντας αυτός το πρώτο μεγάλο βιβλίο για τη ζωή και το έργο του, τόνισε: «Η προσωπικότητα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη συνδέεται με μια πολυδύναμη ιστορική στιγμή, όταν στην εθνική συνείδηση έπεφτε γόνιμος σπόρος το κοινωνικό ιδεώδες σαν ηθική αξία αναμορφωτική, ενώ το έργο του, κινημένο από το ιδεώδες τούτο, ξεκόβοντας βίαια από την καθιερωμένη ως την ώρα του παράδοση στην ελληνική πεζογραφία, σημαδεύει την αποφασιστικώτερη καμπή στο νεοελληνικό μυθιστόρημα. Από τον Κωνσταντίνο Θεοτόκη αρχίζει – και με πόσην ένταση και με πόσο πάθος ψυχής! – το κοινωνιστικό μυθιστόρημα στην Ελλάδα (…) Ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης ψυχικά, ιδεολογικά, ανήκει στο λαό και στους αγώνες του λαού για την κοινωνική και την πνευματική του άνοδο. Η δράση του στο καλύτερο – δίνω στη λέξη κάποιο βάρος ηθικό – και γονιμώτερο μέρος της ζωής του, δέθηκε με το λαϊκό αναγεννητικό κίνημα. Το έργο του (…) ζωντανεύει από την εναγώνια διεκδίκηση του ιδανικού της κοινωνικής αλλαγής».

Είχε, προσέθεσε ο Χουρμούζιος, «βαθιά ριζωμένη πεποίθηση» τη θέση ότι «η πραγμάτωση κράτους ελευθερίας, δικαίου και κοινωνικής συνεργασίας δεν ήταν δυνατή μέσα στα πλαίσια του αστικού καθεστώτος», γι’ αυτό και στο κοινωνικό επίπεδο και σε λογοτεχνικές του δημιουργίες «κήρυξε με θάρρος την Επανάσταση».

Το φρόνημα του λόγου του

Ο Σπύρος Πλασκοβίτης, κορυφαίος μεταπολεμικός Κερκυραίος συγγραφέας, μιλώντας το 1991 στην Κέρκυρα ανέδειξε ως διαχρονική παρακαταθήκη το φρόνημα της πεζογραφίας του Κωνσταντίνου Θεοτόκη.

Σημείωσε για τον σταθερά «διδακτικό» ρόλο της πεζογραφίας του Κ. Θ. όσον αφορά τα δίκαια των ανθρώπων:

«Η νεο-καπιταλιστική έφοδος στον κόσμο, τα τελευταία χρόνια, ο τεχνολογικός ίλιγγος, η καταναλωτική φιληδονία, ο ατομικισμός και τα αδιέξοδα στον αγώνα για οικονομική επικράτηση και κοινωνική ισχύ, είχαν σαν συνέπεια ν’ αναστρέψουν το αγωνιστικό φρόνημα της πεζογραφίας, που εδίδαξε με το υψηλό παράδειγμά του ο Κ. Θ. (…) Αν δεν ήταν από πολλά χρόνια μακριά του κόσμου τούτου ο Κ. Θ., θ’ άκουγε σίγουρα, από κάποιον κριτικό της ρουτίνας ότι το έργο του δεν αποπνέει “αύρα μαγείας”, ότι ιδεολογίες δεν υπάρχουν πια και συνεπώς δεν αξίζει τον κόπο να έχουμε ιδέες γράφοντας για την κοινωνία του καιρού μας (…) Θα έκριναν ακόμα το πάθος και τη δύναμη του Κ. Θ. ρητορικά σχήματα και θ’ αναζητούσαν σ’ αυτόν νοσταλγίες και χαμηλούς τόνους που δεν διαθέτει. Θα τον θεωρούσαν πιθανότατα “προγραμματισμένον”, τις γνώσεις και τις εμπειρίες του πολύ λόγιες και άρα μη “αυθόρμητον”. Τέλος, θα του καταλόγιζαν και την κατάρρευση του “υπαρκτού σοσιαλισμού”, ως καταδίκη για το “πιστεύω” του και για τον… άδικο κόπο να διοχετεύσει ένα τέτοιο πιστεύω στις σελίδες της πεζογραφίας του. Το να νοιώθεις όμως την ομορφιά, τον αέρα της αλήθειας, όθε κι αν προέρχεται, είναι κάτι που δεν εξηγείται και δεν χαρίζεται άκοπα σε κανένα. Αν έχεις τέλεια βυθιστεί στην πολυθόρυβη σύγχυση αισθητικής και…αναισθητικής, που κατακλύζει τη διασκεδαστική εποχή μας, δύσκολα θ’ ακούσεις την τίμια και πονεμένη φωνή του Κ. Θ.».

Τι άνθρωπος ήταν;

Η στενή φίλη του Κ. Θ. στην Αθήνα σπουδαία λογοτέχνιδα Γαλάτεια Καζαντζάκη δημοσίευσε το 1945 την πιο συγκλονιστική, νομίζουμε,  περιγραφή για τον άνθρωπο Θεοτόκη.

Να τι είπε μεταξύ άλλων για τον Κερκυραίο λογοτέχνη και αγωνιστή: «Καμιά του πράξη δεν ξέφευγε την καταδίκη της συνείδησής του, αν του φαινόταν ανάξια. Και θεωρούσε άθλιο τον εαυτό του γιατί ενώ το δικό του χρέος βρισκόταν πλάι σε εκείνους που δούλευαν να καταλύσουν το άνομο καθεστώς της εκμετάλλευσης και της ατομικής ευδαιμονίας, δεν αγωνίστηκε σοβαρά γι’ αυτό (…) Δεν γνώρισα άλλον να συγκινείται ως τα δάκρυα μπρος στην κάθε γενναία εκδήλωση, στο κάθε ηθικό μεγαλείο, μπρος στην κάθε αρετή, στον κάθε ηρωισμό (…) Μόνο το λαό θεωρούσε αγνό. Μόνο στο λαό βρίσκονταν τα ηθικά κεφάλαια τα χρειαζούμενα για την ανοικοδόμηση της ζωής (…) Πίστευε απόλυτα πως για να φτιαχτεί ένας νέος ηθικός κόσμος, απαλλαγμένος ολότελα από τις αμαρτίες του παλιού, χρειαζόταν ν’ αλλάξει από τα θεμέλια το υπάρχον κοινωνικό καθεστώς (…) Όσο κανένας άλλος ήξερε ποιο είναι το χρέος μπρος στη ζωή και πόσο άθλιοι είμαστε όταν δεν το εχτελούμε».

Πίστη στον λαό και τη νίκη του

Στη στερνή και πιο ώριμη μεγάλη δημιουργία του, στους «Σκλάβους στα δεσμά τους», ο Κ. Θ. – πάνω εικονίζεται σε νεαρή ηλικία – ξεδίπλωσε  μέσω των ηρώων του μυθιστορήματος, όσες ταλαντεύσεις και αν τον χαρακτήρισαν κατά καιρούς, την πίστη του ότι είναι αναπότρεπτη η ριζική κοινωνικοπολιτική νίκη των πολλών και το πέρασμα σε μια νέα, σοσιαλιστική κοινωνική οργάνωση. 

Ταγμένος με τη σοσιαλιστική ιδεολογία και επικριτής των διαδοχικών αστικών κομμάτων που ανοιχτά ή συγκαλυμμένα υποστήριζαν το αστικό κοινωνικά ολιγαρχικό καθεστώς υποσχόμενα στον λαό «βελτιώσεις» και «δικαιοσύνη», ο Κ. Θ. με αναφορές και στον Καρλ Μαρξ εκθείαζε τη «νέα πίστη» και την «ανώτερη ανθρωπότητα» που αυτή αντιπροσώπευε, τασσόταν με «το σηκωμό και την επανάσταση» που «θα καταδικάσει τον παλιό κόσμο». Σάλπιζε «νικητήριο λευτεριάς». Ξεκαθάριζε ότι αργά ή γρήγορα θα έλθει η ώρα «να γνωρίσει ο λαός τη δύναμή του», πως αρκεί να πιστέψει σ’ αυτήν.

Στάθηκε και με τα λόγια των λογοτεχνικών ηρώων του πολέμιος στο «αδιάκοπο ψέμα που είταν στο στόμα όλων εκείνων όσοι εκυβερνούσαν» το νησί και τη χώρα μας.

* Την ενασχόληση με το ζήτημα της ακριβούς ημερομηνίας γέννησης του Κωνσταντίνου Θεοτόκη οφείλουμε σε παρακίνηση του καλού Αθηναίου συναδέλφου και θαυμαστή του έργου του Κωνσταντίνου Θεοτόκη,  Ανδρέα Δενεζάκη.