Γράφει ο Μάκης Αρμένης*

Υπάρχει μια τέχνη που μαθαίνεται αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα. Η τέχνη να φοβάσαι, να υποψιάζεσαι, να κλείνεις την πόρτα πίσω σου και να πιστεύεις πως αν σώσεις τον εαυτό σου, έχεις σώσει τουλάχιστον κάτι.

Ο φόβος έχει τον δικό του τρόπο να κυβερνά. Εγκαθίσταται στον λογαριασμό που περιμένει, στη δουλειά που κινδυνεύει, στο αύριο των παιδιών. Κάνει την ανασφάλεια καθημερινή συνθήκη και την επιβίωση προσωπική ευθύνη. Σιγά σιγά ο άνθρωπος περιορίζει τις απαιτήσεις του, χαμηλώνει τις προσδοκίες του, μαθαίνει να συμβιβάζεται με όσα κάποτε θα θεωρούσε αδιανόητα.

Γίναμε μια κοινωνία απειλούμενων ατόμων. Καθένας με την αγωνία του, το μικρό του οχυρό, τον φόβο πως αύριο θα βρεθεί σε χειρότερη θέση. Κι όταν η ανασφάλεια γίνεται τρόπος ζωής, ο διπλανός παύει να είναι αυτονόητος σύμμαχος. Μετατρέπεται σε ανταγωνιστή, σε ύποπτο, σε πιθανή απειλή.

Έτσι η πολιτική διαφωνία γίνεται προσωπική εχθρότητα. Δεξιοί εναντίον δεξιών, αριστεροί εναντίον αριστερών, φίλοι που διαγράφουν φίλους, οικογένειες που χωρίζονται για μια άποψη. Η κοινωνία γεμίζει στρατόπεδα και αδειάζει από ανθρώπους που μπορούν να καθίσουν στο ίδιο τραπέζι χωρίς να ζητούν την ήττα του απέναντι.

Κι ενώ εμείς μετράμε εχθρούς, η ζωή ακριβαίνει, οι ανισότητες βαθαίνουν, τα δικαιώματα δοκιμάζονται. Η εξουσία απομακρύνεται από τον κοινωνικό έλεγχο και τα κοινά προβλήματα περιμένουν τη λύση τους έξω από τις κλειστές πόρτες μας.

Το «διαίρει και βασίλευε» παραμένει διαχρονικός κανόνας της εξουσίας. Όταν οι άνθρωποι στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου, δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν όσα τους ενώνουν. Όταν η κοινωνική δυσαρέσκεια διασπάται σε αλληλοσυγκρουόμενες αγωνίες, η συλλογική διεκδίκηση χάνει τη δύναμή της.

Και τότε συμβαίνει το παράδοξο. Άνθρωποι που αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα υπερασπίζονται με πάθος τις διαφορές τους, ενώ αφήνουν ανυπεράσπιστα τα κοινά τους συμφέροντα. Μαλώνουν για εκείνα που τους χωρίζουν και σιωπούν μπροστά σε όσα καθορίζουν τη ζωή τους.

Αυτή είναι η πολιτική ήττα πριν ακόμη φτάσει στην κάλπη. Η στιγμή που ο πολίτης παύει να πιστεύει στη δύναμη της συλλογικής δράσης και αποσύρεται στον ιδιωτικό του κόσμο. Η στιγμή που η κοινωνία μετατρέπεται από κοινότητα ανθρώπων σε άθροισμα μοναχικών υπάρξεων.

Κι εδώ βρίσκεται η ελληνική αντίφαση. Η συντηρητική παράταξη διατηρεί τη συνοχή της γύρω από κοινά συμφέροντα, τη διαχείριση της εξουσίας και του χρήματος. Αντίθετα, η «προοδευτική παράταξη» παραμένει πολυδιασπασμένη, εγκλωβισμένη σε μικρές ιδεολογικές διαφορές, κομματικούς ανταγωνισμούς και προσωπικές φιλοδοξίες. Εκεί όπου τα συμφέροντα επιβάλλουν συσπείρωση, οι ιδέες που επικαλούνται την αλλαγή αδυνατούν να συναντηθούν.

Η κοινωνία, όμως, δεν είναι υποχρεωμένη να ακολουθεί τις διαχωριστικές γραμμές των κομμάτων της. Οι ανάγκες της εργασίας, της δημόσιας υγείας, της παιδείας, της κοινωνικής προστασίας και της δημοκρατίας διασχίζουν αυτά τα σύνορα. Οι άνθρωποι που διεκδικούν μια δικαιότερη ζωή δεν αποκτούν διαφορετικά συμφέροντα επειδή ανήκουν σε διαφορετικούς κομματικούς χώρους.

Γι’ αυτό το ζητούμενο δεν είναι μια συγκόλληση μηχανισμών ούτε μια αριθμητική πρόσθεση κομματικών δυνάμεων. Είναι η συνάντηση των κοινωνικών αναγκών με ένα κοινό πολιτικό σχέδιο. Μια νέα δυνατότητα συλλογικής δράσης, που θα σέβεται τις διαφορές, θα ξεπερνά τους προσωπικούς ανταγωνισμούς και θα μετατρέπει τη διάσπαρτη δυσαρέσκεια σε οργανωμένη διεκδίκηση.

Οι πολιτικές πρωτοπορίες που διεκδικούν την αλλαγή έχουν ευθύνη μεγαλύτερη από την εκλογική τους επιβίωση. Οφείλουν να αναζητήσουν όσα μπορούν να τις ενώσουν, να ανοίξουν δρόμους συνάντησης, να αποδείξουν στην πράξη ότι το κοινό συμφέρον μπορεί να υπερβεί το επιμέρους. Η αλλαγή χρειάζεται ιδέες, σχέδιο, κοινωνικές ρίζες και ανθρώπους πρόθυμους να εργαστούν μαζί.

Γιατί κανένα οχυρό δεν είναι αρκετά ισχυρό για να προστατεύσει εκείνον που ζει σε μια κοινωνία που καταρρέει. Η ατομική σωτηρία έχει όρια. Και η αξιοπρέπεια, όταν γίνεται αποκλειστικά προσωπική υπόθεση, χάνει το έδαφος πάνω στο οποίο μπορεί να σταθεί.

Η αλληλεγγύη δεν είναι μια ευγενική χειρονομία ούτε μια στιγμιαία συγκίνηση. Είναι η αναγνώριση ότι η ζωή του άλλου αφορά και τη δική μας. Είναι η επιστροφή από το «εγώ» στο «εμείς», όχι ως σύνθημα, αλλά ως πράξη.

Η εξουσία μπορεί να αντέξει την οργή μας. Μπορεί να διαχειριστεί τις διαμαρτυρίες μας, να περιμένει να κοπάσουν οι κραυγές, να παρακολουθεί τις αντιπαραθέσεις μας. Εκείνο που αλλάζει τους συσχετισμούς είναι η στιγμή που η ατομική αγωνία αποκτά κοινή φωνή και η κοινωνική δυσαρέσκεια μετατρέπεται σε συλλογική διεκδίκηση.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι πόσα κόμματα και πόσες διαφορετικές στρατηγικές εκπροσωπούν την ανάγκη για αλλαγή. Είναι αν μπορούν να διαμορφώσουν μαζί τις πολιτικές προϋποθέσεις της. Αν μπορούν να βάλουν το κοινό σχέδιο πάνω από τις επιμέρους φιλοδοξίες και να μετατρέψουν την πολυφωνία σε δύναμη κοινωνικής παρέμβασης.

Γιατί το «διαίρει και βασίλευε» χρειάζεται τη δική μας συμμετοχή για να πετύχει. Χρειάζεται κάθε φορά που επιλέγουμε τον διπλανό ως εχθρό, αλλά και κάθε φορά που όσοι μπορούν να συνεργαστούν προτιμούν να παραμείνουν χωρισμένοι.

Η εξουσία δεν χρειάζεται να μας κλείσει όλους στο ίδιο κελί. Αρκεί να πείσει τον καθένα πως ο διπλανός του είναι ο δεσμοφύλακας. Κι όσοι θέλουν να ανοίξουν τις πόρτες, ας αρχίσουν επιτέλους από τη δική τους.

Φωτογραφία: Δημήτρης Ψιλόπουλος

*Ο Μάκης Αρμένης είναι δημοσιογράφος - Το κείμενο από την προσωπική του σελίδα στο FACEBOOK