Χρήστος Κάτσικας

Οι τάξεις έχουν αρχίσει να πνίγονται σε φόρμες, σχέδια δράσης, αναρτήσεις, δείκτες, αποτιμήσεις, θεματικές ημέρες και υποχρεωτικές παρεμβάσεις, ενώ ο πραγματικός χρόνος της διδασκαλίας μικραίνει και ο εκπαιδευτικός καλείται διαρκώς να αποδεικνύει ότι εργάζεται αντί να του επιτρέπεται απλώς να κάνει καλά τη δουλειά του

Υπάρχουν στιγμές στη σημερινή σχολική πραγματικότητα που ο εκπαιδευτικός αισθάνεται σχεδόν ότι πρέπει να απολογηθεί επειδή θέλει να κάνει κάτι τόσο παλιό, τόσο απλό και ταυτόχρονα τόσο ουσιώδες όσο το να μπει στην τάξη, να ανοίξει το βιβλίο, να εξηγήσει ένα δύσκολο σημείο, να σταθεί περισσότερο σε μια έννοια που δεν έγινε κατανοητή, να ακούσει τις απορίες των μαθητών του, να αφήσει μια συζήτηση να πάρει λίγο περισσότερο χρόνο επειδή προέκυψε ένα ενδιαφέρον ερώτημα και, τελικά, να κάνει αυτό για το οποίο βρίσκεται εκεί: μάθημα.

Κι όμως, όσο παράξενο κι αν ακούγεται, αυτό το αυτονόητο γίνεται ολοένα δυσκολότερο, γιατί γύρω από τη σχολική τάξη έχει οικοδομηθεί τα τελευταία χρόνια ένα ολόκληρο σύμπαν από πλατφόρμες, καταγραφές, δείκτες, σχέδια δράσης, αποτιμήσεις, εσωτερικές και εξωτερικές αξιολογήσεις, προγράμματα, θεματικές εβδομάδες, παγκόσμιες ημέρες, ευρωπαϊκές ημέρες, ημέρες κατά του τάδε φαινομένου, ημέρες υπέρ της δείνα αξίας και κάθε είδους δράσεις που μπορεί καθεμία χωριστά να έχουν μια λογική, αλλά όταν όλες μαζί στοιβάζονται πάνω στο ήδη ασφυκτικό σχολικό πρόγραμμα καταλήγουν να απορροφούν χρόνο, ενέργεια και προσοχή από το ίδιο το μάθημα.

Κάπου λοιπόν πρέπει να ειπωθεί και κάτι πολύ απλό, χωρίς υπεκφυγές και χωρίς να θεωρείται περίπου συντηρητική απαίτηση:

Αφήστε μας να κάνουμε μάθημα.

Όχι επειδή όλα τα υπόλοιπα είναι άχρηστα, ούτε επειδή το σχολείο πρέπει να μένει κλειστό στις κοινωνικές ανάγκες, στις νέες θεματικές και στην αυτοαξιολόγηση, αλλά επειδή όταν όλα γίνονται υποχρεωτικά, διαρκή, καταγεγραμμένα και μετρήσιμα, τότε η διδασκαλία κινδυνεύει να μετατραπεί σε μία ακόμη δραστηριότητα ανάμεσα σε πολλές, ενώ στην πραγματικότητα θα έπρεπε να παραμένει ο βασικός πυρήνας γύρω από τον οποίο οργανώνεται ολόκληρη η σχολική ζωή.

Η τάξη δεν είναι dashboard

Τα τελευταία χρόνια έχει εγκατασταθεί στην εκπαίδευση μια καινούργια γλώσσα, η οποία μοιάζει όλο και περισσότερο με τη γλώσσα της διοίκησης, της επιχειρησιακής οργάνωσης και της διαχείρισης δεδομένων και όλο και λιγότερο με τη γλώσσα της παιδαγωγικής, καθώς παντού ακούγονται λέξεις όπως «δείκτες», «στόχοι», «παραδοτέα», «καλές πρακτικές», «αποτίμηση», «τεκμηρίωση», «διάχυση», «ποσοτικά αποτελέσματα», «ποιοτικά αποτελέσματα» και «ανατροφοδότηση».

Καθεμία από αυτές τις έννοιες μπορεί ασφαλώς να έχει τη θέση της σε ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα, το πρόβλημα όμως αρχίζει όταν το σχολείο παύει να τις χρησιμοποιεί ως βοηθητικά εργαλεία και αρχίζει να οργανώνει τη λειτουργία του γύρω από αυτές, με αποτέλεσμα ο εκπαιδευτικός να μην αρκεί πλέον να κάνει μια καλή δουλειά αλλά να πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει, να τεκμηριώνει και να καταγράφει ότι την έκανε.

Δεν αρκεί να βελτιωθεί ένας μαθητής, πρέπει η βελτίωση να καταγραφεί.

Δεν αρκεί να γίνει μια ουσιαστική συζήτηση μέσα στην τάξη, πρέπει να ενταχθεί σε κάποιο σχέδιο.

Δεν αρκεί να υλοποιηθεί μια δράση, πρέπει να φωτογραφηθεί, να αναρτηθεί, να περιγραφεί, να αποτιμηθεί και, ιδανικά, να καταχωριστεί και στην κατάλληλη πλατφόρμα.

Και κάπως έτσι το σχολείο κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα τεράστιο dashboard παραγωγικότητας, όπου όλοι παρακολουθούν αν συμπληρώθηκαν τα κουτάκια και αν επιτεύχθηκαν οι δείκτες, αλλά ολοένα λιγότεροι έχουν τον χρόνο να αναρωτηθούν αν τα παιδιά έμαθαν πραγματικά, αν σκέφτηκαν περισσότερο, αν απέκτησαν περιέργεια, αν βελτιώθηκαν και αν ένιωσαν ότι το σχολείο έχει κάτι ουσιαστικό να τους πει.

Κάθε μέρα και μια «Ημέρα»

Την ίδια στιγμή, το σχολικό ημερολόγιο έχει φορτωθεί με έναν ατελείωτο αριθμό παγκόσμιων και διεθνών ημερών, επετείων, αφιερωμάτων, ενημερωτικών δράσεων και θεματικών παρεμβάσεων, που συχνά έρχονται να προστεθούν στο ήδη πυκνό πρόγραμμα σαν να υπάρχει απεριόριστος χρόνος στη σχολική χρονιά.

Ημέρα Περιβάλλοντος.

Ημέρα Αθλητισμού.

Ημέρα κατά του Σχολικού Εκφοβισμού.

Ημέρα Ασφαλούς Διαδικτύου.

Ημέρα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Ημέρα Διατροφής.

Ημέρα Φιλαναγνωσίας.

Ημέρα Ψυχικής Υγείας.

Ημέρα Αναπηρίας.

Ημέρα Νερού.

Ημέρα Δάσους.

Και φυσικά κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν μπορεί να υποστηρίξει ότι αυτά τα θέματα δεν είναι σημαντικά, γιατί πολλά από αυτά αφορούν βασικές αξίες, κοινωνικά προβλήματα και δεξιότητες που πράγματι πρέπει να καλλιεργεί το σχολείο, όμως ακριβώς επειδή είναι τόσο σημαντικά, θα έπρεπε να ενσωματώνονται ουσιαστικά και οργανικά στη διδασκαλία και στη συνολική ζωή του σχολείου και όχι να αντιμετωπίζονται ως υποχρεωτικά ημερολογιακά γεγονότα που πρέπει να «βγουν» επειδή κάποια εγκύκλιος ή κάποιο πρόγραμμα το προβλέπει.

Η περιβαλλοντική συνείδηση δεν καλλιεργείται επειδή μια μέρα φτιάξαμε αφίσες για το κλίμα.

Η φιλαναγνωσία δεν γεννιέται επειδή μία φορά τον χρόνο βγάλαμε φωτογραφίες κρατώντας βιβλία.

Ο σεβασμός στη διαφορετικότητα δεν διδάσκεται με μία παρουσίαση PowerPoint.

Η δημοκρατική συνείδηση δεν οικοδομείται μέσα σε μια θεματική ώρα.

Όλα αυτά αποκτούν αξία μόνο όταν υπάρχουν καθημερινά στη στάση του σχολείου, στον τρόπο που μιλά ο εκπαιδευτικός, στον τρόπο που οργανώνεται η τάξη, στα κείμενα που διαβάζονται, στις συζητήσεις που ανοίγουν, στις σχέσεις που καλλιεργούνται και στην πραγματική σχολική ζωή.

Το κανονικό μάθημα έγινε πολυτέλεια

Το παράδοξο της σημερινής κατάστασης είναι ότι μια πλήρης, αδιάσπαστη διδακτική ώρα, στην οποία ο εκπαιδευτικός θα μπορέσει απλώς να κάνει το μάθημά του χωρίς να παρεμβάλλονται έκτακτες δράσεις, ανακοινώσεις, παρουσιάσεις, πλατφόρμες, φόρμες και διοικητικές υποχρεώσεις, έχει σχεδόν μετατραπεί σε πολυτέλεια.

Μια ώρα δηλαδή κατά την οποία ο φιλόλογος θα μπορέσει να διαβάσει πραγματικά ένα λογοτεχνικό κείμενο με τους μαθητές του, ο μαθηματικός να σταθεί περισσότερο σε μια άσκηση επειδή βλέπει ότι η τάξη δυσκολεύεται, ο φυσικός να εξηγήσει ένα φαινόμενο πέρα από τη στενή λογική του τύπου που πρέπει να απομνημονευθεί και ο δάσκαλος να επιστρέψει σε μια ενότητα που δεν κατακτήθηκε χωρίς να αγχώνεται ότι «χάνει χρόνο» από μια άλλη προβλεπόμενη δράση.

Μπορεί να φαίνεται μικρό, αλλά αυτή ακριβώς η ώρα είναι η ουσία του σχολείου, γιατί εκεί συμβαίνει η πραγματική μαθησιακή σχέση, εκεί ο εκπαιδευτικός διαβάζει την τάξη του, αλλάζει ρυθμό, αντιλαμβάνεται ποιος δυσκολεύεται, ποιος βαριέται, ποιος θέλει να ρωτήσει και ποιος έχει αρχίσει να καταλαβαίνει.

Ο χρόνος της διδασκαλίας δεν είναι ανεξάντλητος

Κάθε νέα δραστηριότητα που προστίθεται στο σχολικό πρόγραμμα παρουσιάζεται συνήθως ως κάτι μικρό και διαχειρίσιμο, ως «μια ώρα μόνο», «μια σύντομη δράση», «μια μικρή παρέμβαση» ή «ένα πρόγραμμα που αξίζει να γίνει», όμως το βασικό πρόβλημα είναι ότι όλες αυτές οι μικρές απαιτήσεις προστίθενται η μία πάνω στην άλλη και στο τέλος αφαιρούν πολύ μεγάλο κομμάτι από τον πραγματικό διδακτικό χρόνο.

Η σχολική χρονιά δεν μεγαλώνει.

Η ύλη δεν μειώνεται αντίστοιχα.

Οι μαθησιακές δυσκολίες δεν εξαφανίζονται.

Οι εξετάσεις παραμένουν.

Τα παιδιά που χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να κατανοήσουν κάτι εξακολουθούν να χρειάζονται περισσότερο χρόνο.

Και μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο εκπαιδευτικός βρίσκεται παγιδευμένος σε μια βασική αντίφαση: από τη μία καλείται να ολοκληρώσει την ύλη, να πετύχει τους μαθησιακούς στόχους, να προετοιμάσει τους μαθητές του για τις εξετάσεις και να διαχειριστεί τις πραγματικές δυσκολίες της τάξης, ενώ από την άλλη υποχρεώνεται συνεχώς να αποσπά χρόνο από τη διδασκαλία προκειμένου να ανταποκριθεί σε νέες δράσεις, καταγραφές και διοικητικές απαιτήσεις.

Και στο τέλος, βέβαια, θα αξιολογηθεί και για το αν κατάφερε να πετύχει τους στόχους που του είχαν τεθεί.

Η παιδαγωγική σχέση δεν χωράει σε κουτάκια

Το βαθύτερο ίσως πρόβλημα αυτής της λογικής είναι ότι όσα έχουν πραγματικά μεγάλη παιδαγωγική αξία είναι συνήθως εκείνα που μετρώνται πιο δύσκολα, επειδή η ουσία της εκπαίδευσης δεν είναι πάντα άμεσα ορατή, δεν αποτυπώνεται εύκολα σε ένα ποσοστό και δεν μπορεί να χωρέσει σε μια φόρμα αξιολόγησης.

Πώς καταγράφεται σε έναν δείκτη το γεγονός ότι ένας μαθητής που φοβόταν να μιλήσει μέσα στην τάξη άρχισε επιτέλους να σηκώνει το χέρι του;

Σε ποια πλατφόρμα δηλώνεται ότι ένα παιδί που δεν διάβαζε ποτέ τελείωσε το πρώτο του βιβλίο και ζήτησε να διαβάσει άλλο ένα;

Ποιο κουτάκι συμπληρώνεται όταν μια δύσκολη τάξη έμαθε σταδιακά να συζητά χωρίς να φωνάζει, όταν ένας αδιάφορος μαθητής άρχισε να ενδιαφέρεται ή όταν ένα παιδί κατάλαβε επιτέλους μια έννοια που επί μήνες του φαινόταν αδύνατη;

Αυτές είναι οι πραγματικές νίκες της εκπαίδευσης και, ακριβώς επειδή δεν παράγουν εύκολα γραφήματα και πίνακες, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος ένα σύστημα που αγαπά υπερβολικά τα δεδομένα να τις θεωρεί δευτερεύουσες.

Ο εκπαιδευτικός δεν είναι υπάλληλος καταχώρισης

Ο εκπαιδευτικός έχει ήδη ένα εξαιρετικά σύνθετο και απαιτητικό έργο, γιατί δεν είναι απλώς ένας άνθρωπος που μπαίνει στην τάξη για μερικές ώρες και στη συνέχεια εξαφανίζεται, αλλά ένας επαγγελματίας που προετοιμάζει μάθημα, διορθώνει εργασίες και γραπτά, αξιολογεί, επικοινωνεί με γονείς, συμμετέχει σε συνεδριάσεις, συνεργάζεται με συναδέλφους, αντιμετωπίζει μαθησιακές δυσκολίες, διαχειρίζεται συγκρούσεις, στηρίζει παιδιά με οικογενειακά και κοινωνικά προβλήματα, οργανώνει εκδρομές και δράσεις και παράλληλα επωμίζεται ένα μεγάλο κομμάτι διοικητικής δουλειάς που σε άλλα συστήματα θα αναλάμβανε διαφορετικό προσωπικό.

Όταν πάνω σε όλα αυτά προστίθεται και μια ατελείωτη αλυσίδα από αναφορές, φόρμες, πλατφόρμες, τεκμηριώσεις και καταγραφές, το αποτέλεσμα δεν είναι απαραίτητα ένα καλύτερο σχολείο αλλά πολύ συχνά ένας κουρασμένος εκπαιδευτικός που αφιερώνει λιγότερο χρόνο στην προετοιμασία της διδασκαλίας του επειδή πρέπει να αφιερώσει περισσότερο χρόνο στην απόδειξη ότι εργάζεται.

Και αυτό ίσως είναι μία από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της σύγχρονης εκπαιδευτικής διοίκησης: ζητά καλύτερο μάθημα, αλλά αφαιρεί χρόνο από εκείνον που πρέπει να το προετοιμάσει.

Η αξιολόγηση πρέπει να υπηρετεί το σχολείο, όχι να το καταπίνει

Το αίτημα «αφήστε μας να κάνουμε μάθημα» δεν σημαίνει ότι το σχολείο πρέπει να λειτουργεί χωρίς έλεγχο, χωρίς αναστοχασμό και χωρίς διαδικασίες βελτίωσης, ούτε ότι κάθε εκπαιδευτική πρακτική είναι σωστή ή ότι ο εκπαιδευτικός δεν πρέπει ποτέ να λογοδοτεί για τη δουλειά του.

Σημαίνει όμως κάτι πολύ συγκεκριμένο: ότι η αξιολόγηση πρέπει να είναι εργαλείο υποστήριξης της εκπαίδευσης και όχι να μετατρέπεται σε έναν αυτόνομο μηχανισμό που απαιτεί ολοένα περισσότερα δεδομένα, περισσότερα έντυπα, περισσότερες διαδικασίες και περισσότερο χρόνο από την ίδια τη διδασκαλία που υποτίθεται ότι θέλει να βελτιώσει.

Όταν ο μηχανισμός γίνεται σημαντικότερος από το περιεχόμενο, τότε η ισορροπία έχει χαθεί.

Όταν περνάμε περισσότερο χρόνο καταγράφοντας τι κάναμε παρά σχεδιάζοντας τι θα κάνουμε αύριο στην τάξη, τότε κάτι έχει πάει στραβά.

Όταν η φωτογραφία μιας δράσης, η ανάρτησή της και η τεκμηρίωσή της αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα από το τι πραγματικά κατάλαβαν οι μαθητές, τότε έχουμε αρχίσει να μπερδεύουμε την εικόνα του σχολείου με την ουσία του σχολείου.

Λιγότερες πλατφόρμες, περισσότερο σχολείο

Το δημόσιο σχολείο δεν έχει ανάγκη από άλλη μία πλατφόρμα που θα πρέπει να συμπληρώνεται, ούτε από έναν ακόμη δείκτη που θα επιχειρεί να μετατρέψει μια σύνθετη παιδαγωγική διαδικασία σε ποσοστό.

Έχει ανάγκη από χρόνο, από μικρότερα τμήματα, από σταθερό προσωπικό από την πρώτη ημέρα, από ειδική αγωγή, από ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς, από εργαστήρια και βιβλιοθήκες, από εκπαιδευτικούς που θα μπορούν να διαβάζουν, να προετοιμάζονται, να συνεργάζονται και να σχεδιάζουν το μάθημά τους χωρίς να αισθάνονται ότι κάθε εβδομάδα πρέπει να αποδείξουν σε κάποιο ηλεκτρονικό σύστημα ότι πράγματι υπάρχουν και εργάζονται.

Και κυρίως έχει ανάγκη από κάτι που μοιάζει σήμερα σχεδόν παλιομοδίτικο αλλά είναι απολύτως απαραίτητο: εμπιστοσύνη στη διδασκαλία και στον εκπαιδευτικό.

Γιατί η εκπαίδευση δεν βελτιώνεται πάντα προσθέτοντας κάτι ακόμη.

Μερικές φορές βελτιώνεται αφαιρώντας ό,τι την εμποδίζει.

Λιγότερες φόρμες, λιγότερες υποχρεωτικές δράσεις, λιγότερα κουτάκια, λιγότερες επιδείξεις αποτελεσματικότητας και λιγότερη διοικητική καχυποψία.

Περισσότερο μάθημα, περισσότερη συζήτηση, περισσότερο βιβλίο, περισσότερη σκέψη και περισσότερος πραγματικός χρόνος με τα παιδιά.

Αφήστε την τάξη να ξαναγίνει τάξη

Μια τάξη πνιγμένη στα δεδομένα μπορεί εξωτερικά να φαίνεται υποδειγματικά οργανωμένη, να διαθέτει στόχους, δείκτες, αναλύσεις, πίνακες, αποτιμήσεις, σχέδια δράσης και εντυπωσιακές παρουσιάσεις, όμως τίποτε από όλα αυτά δεν εγγυάται ότι μέσα σε αυτή την τάξη υπάρχει ζωντανή μάθηση, δημιουργικότητα, αυθορμητισμός και πραγματική παιδαγωγική σχέση.

Η ζωντανή τάξη έχει αβεβαιότητα, έχει ερωτήσεις που δεν είχαν προβλεφθεί, έχει λάθη, έχει παρεκκλίσεις από το σχέδιο, έχει στιγμές κατά τις οποίες ο εκπαιδευτικός αντιλαμβάνεται ότι πρέπει να εγκαταλείψει για λίγο τον προγραμματισμό του επειδή εκείνη ακριβώς τη στιγμή άνοιξε μπροστά στους μαθητές ένα πραγματικό παράθυρο γνώσης.

Έχει ακόμα και χρόνο που από την οπτική ενός διαχειριστικού συστήματος μπορεί να μοιάζει «μη παραγωγικός», αλλά μέσα σε αυτόν τον χρόνο οικοδομούνται σχέσεις, ωριμάζουν ιδέες, γεννιούνται ερωτήσεις και συμβαίνει η πραγματική μάθηση.

Αυτό είναι το σχολείο που πρέπει να προστατεύσουμε, πριν φτάσουμε στο σημείο να έχουμε άψογα συμπληρωμένες πλατφόρμες, εξαιρετικά γραφήματα, δεκάδες δείκτες, εκατοντάδες δράσεις και μια τάξη που δεν πρόλαβε ποτέ να κάνει πραγματικό μάθημα.

Γι’ αυτό και το αίτημα προς την εκπαιδευτική διοίκηση δεν χρειάζεται να είναι περίπλοκο ούτε να συνοδεύεται από εκατοντάδες σελίδες προτάσεων.

Είναι πολύ πιο απλό:

Φτάνουν πια οι πλατφόρμες, οι δείκτες, οι φόρμες και οι ατελείωτες «ημέρες για το τάδε και το δείνα».

Αφήστε μας να κάνουμε μάθημα.

Γιατί αν μέσα στην προσπάθειά μας να μετρήσουμε τα πάντα καταφέρουμε τελικά να αφαιρέσουμε από τον εκπαιδευτικό τον χρόνο, την ελευθερία και την ενέργεια που χρειάζεται για να διδάξει, τότε μπορεί να έχουμε συγκεντρώσει αμέτρητα δεδομένα για το σχολείο, αλλά θα έχουμε χάσει το ίδιο το σχολείο.