Στις 27 Οκτωβρίου 2009, σε ηλικία 89 ετών, έφυγε από τη ζωή η Έλλη Παππά, συγγραφέας, δημοσιογράφος και αγωνίστρια της κομμουνιστικής Αριστεράς. Σύντροφος του Νίκου Μπελογιάννη και αδελφή της συγγραφέα Διδώς Σωτηρίου, έζησε μια ζωή σημαδεμένη από πολιτικούς αγώνες, διώξεις, φυλακίσεις και εξορίες, χωρίς να εγκαταλείψει την πνευματική αναζήτηση και την κριτική της σκέψη.

Η Έλλη Παππά δεν υπήρξε μόνο η σύντροφος ενός από τα πιο εμβληματικά πρόσωπα της μετεμφυλιακής Ελλάδας. Υπήρξε μια ξεχωριστή διανοούμενη, που ασχολήθηκε με τη φιλοσοφία, τον μαρξισμό και την ιστορία των ιδεών, διαμορφώνοντας τη δική της κριτική προσέγγιση απέναντι στην πολιτική και την ιδεολογία.

Από τη Σμύρνη στην Αντίσταση

Γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1920 και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή εγκαταστάθηκε με την οικογένειά της στον Πειραιά. Από τα μαθητικά της χρόνια, στη διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά, συμμετείχε σε αντιδικτατορική ομάδα. Στα χρόνια της Κατοχής εντάχθηκε στο ΕΑΜ και στο ΚΚΕ, ενώ παράλληλα σπούδαζε φιλοσοφία και νομικά στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, χωρίς να ολοκληρώσει τις σπουδές της.

Η πολιτική της δράση συνδέθηκε με τις δύσκολες συνθήκες της περιόδου και τον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ. Εργάστηκε στην παράνομη έκδοση του «Ριζοσπάστη» και στη συνέχεια συμμετείχε στον παράνομο τυπογραφικό μηχανισμό του κόμματος.

Το 1950, η ζωή της άλλαξε δραματικά. Συνελήφθη για την πολιτική της δράση και βρέθηκε αντιμέτωπη με τις διώξεις της μετεμφυλιακής περιόδου.

Η καταδίκη σε θάνατο και η φυλακή

Τον Φεβρουάριο του 1952, η Έλλη Παππά καταδικάστηκε σε θάνατο μαζί με τον σύντροφό της, Νίκο Μπελογιάννη, στη δίκη που συγκλόνισε την Ελλάδα και προκάλεσε διεθνείς αντιδράσεις.

Ο Μπελογιάννης εκτελέστηκε στις 30 Μαρτίου 1952. Η δική της θανατική ποινή δεν εκτελέστηκε, καθώς ο γιος τους, Νίκος, που είχε γεννηθεί στη φυλακή, ήταν τότε μόλις επτά μηνών.

Στις γυναικείες φυλακές Αβέρωφ, μέσα σε ένα περιβάλλον εγκλεισμού και διαρκούς απειλής, η Παππά συνέχισε να γράφει. Σύμφωνα με τις αφηγήσεις για τη ζωή της, έγραψε δέκα βιβλία για το παιδί της, το οποίο στερήθηκε την παρουσία της στα πρώτα χρόνια της ζωής του. Η συγγραφική της δραστηριότητα μέσα στη φυλακή αποτυπώνει την προσπάθειά της να διατηρήσει ζωντανή την πνευματική δημιουργία ακόμη και στις πιο αντίξοες συνθήκες.

Παρέμεινε έγκλειστη για περίπου 13 χρόνια, μέχρι την αποφυλάκισή της το 1963.

Η χούντα, η εξορία και η στάση της απέναντι στην εισβολή στην Τσεχοσλοβακία

Μετά την αποφυλάκισή της, η Έλλη Παππά εντάχθηκε στην ΕΔΑ και εργάστηκε στη σύνταξη της εφημερίδας «Δημοκρατική Αλλαγή».

Η επιβολή της δικτατορίας του 1967 έφερε ξανά διώξεις στη ζωή της. Συνελήφθη και εξορίστηκε στη Γυάρο, όπου οι κακουχίες επιβάρυναν σοβαρά την υγεία της. Αποφυλακίστηκε το 1968 για λόγους υγείας.

Την ίδια περίοδο, η Σοβιετική Ένωση προσφέρθηκε να τη φιλοξενήσει μαζί με τον γιο της. Η Παππά αρνήθηκε την πρόταση, καθώς διαφωνούσε με τη σοβιετική στρατιωτική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία το 1968. Η στάση της αυτή αντανακλούσε την κριτική προσέγγιση που διατηρούσε απέναντι στις πολιτικές επιλογές και στις πρακτικές των καθεστώτων που επικαλούνταν τον σοσιαλισμό.

Η αποχώρηση από το ΚΚΕ 

Μετά την πτώση της δικτατορίας, η Έλλη Παππά επιχείρησε να επανασυνδεθεί με το ΚΚΕ, προσβλέποντας στην επανένωση της Αριστεράς. Η προσπάθεια δεν είχε την κατάληξη που επιθυμούσε και τελικά αποχώρησε από το κόμμα.

Η ίδια είχε περιγράψει χαρακτηριστικά αυτή την εξέλιξη: «Η επανένωση της Αριστεράς ξεκίνησε με καλούς οιωνούς και είχε οικτρό τέλος. Απεχώρησα από το ΚΚΕ, πράγμα που και η ηγεσία του επιθυμούσε».

 Συνέχισε να παρεμβαίνει με τα γραπτά της, επιδιώκοντας μια κριτική προσέγγιση της ιστορίας και της πολιτικής θεωρίας.

Το συγγραφικό έργο και η πνευματική παρακαταθήκη

Η Έλλη Παππά εργάστηκε σε εφημερίδες και περιοδικά, μεταξύ των οποίων το «Έθνος», η «Μακεδονία» και το περιοδικό «Γυναίκα». Από το 1990 αφοσιώθηκε περισσότερο στο συγγραφικό της έργο.

Ασχολήθηκε με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, τον μαρξισμό και τον λενινισμό, επιχειρώντας να προσεγγίσει κριτικά τη σχέση της πολιτικής θεωρίας με την ιστορική πραγματικότητα.

Ανάμεσα στα έργα της συγκαταλέγονται ο «Πλάτωνας στην εποχή μας», η «Σπουδή στο θέμα της Ελευθερίας», το «Μύθος και ιδεολογία στη ρωσική επανάσταση», το «Ο Λένιν χωρίς λογοκρισία και εκτός μαυσωλείου», καθώς και τα «Αποχαιρετισμός στον αιώνα μου» και «Μακιαβέλι ή Μαρξ».

Το 2002 εμπιστεύθηκε το αρχείο της στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ), συμβάλλοντας στη διατήρηση πολύτιμου υλικού για τη μεταπολεμική ιστορία και την πορεία της ελληνικής Αριστεράς.

Η μνήμη του Νίκου Μπελογιάννη

Η σχέση της με τον Νίκο Μπελογιάννη υπήρξε καθοριστική για τη ζωή της. Η ίδια, ωστόσο, δεν αντιμετώπιζε τη μνήμη του μόνο ως μια προσωπική απώλεια, αλλά και ως παρακαταθήκη ιδεών και στάσης ζωής.

Μιλώντας για εκείνον, είχε αναφέρει:

«Τυχεροί όσοι φεύγουνε χωρίς και να χαθούνε, αφήνοντας πίσω τους, απείραχτο από το χρόνο, το φωτεινό τους χαμόγελο, τη φωτεινή τους σκέψη, το νόημα της ζωής σε όλη την πληρότητά της. Ως το θάνατο. Σε αυτούς ανήκει ο Νίκος Μπελογιάννης».

Η Έλλη Παππά πέθανε στις 27 Οκτωβρίου 2009, αφήνοντας πίσω της μια διαδρομή που συνδέθηκε με τις μεγάλες πολιτικές συγκρούσεις του 20ού αιώνα, αλλά και ένα έργο που ξεπερνά τα όρια της προσωπικής της ιστορίας. Η ζωή της φωτίζει τόσο τις διώξεις και τις θυσίες μιας ολόκληρης εποχής όσο και τη διαρκή αναζήτηση της ελευθερίας, της γνώσης και της κριτικής σκέψης.