Δύο μαθήτριες στο κέντρο μιας βίας που δεν γεννήθηκε στο προαύλιο του σχολείου

Χρήστος Κάτσικας

Παραμονή Χριστουγέννων, μια εικόνα που δεν χωρά καμία εορταστική αυταπάτη: μια 16χρονη προφυλακίζεται, κατηγορούμενη για δύο κακουργήματα και ένα πλημμέλημα, μετά τον τραυματισμό –ευτυχώς ελαφρύ– μιας 14χρονης συμμαθήτριάς της σε Γυμνάσιο της Κυψέλης. Το γεγονός παρουσιάστηκε γρήγορα ως ακόμη ένα επεισόδιο «νεανικής παραβατικότητας». Όμως αυτή η λέξη, όσο βολική κι αν είναι, κρύβει περισσότερα απ’ όσα αποκαλύπτει.

Τυπικά, έχουμε ένα παιδί που άσκησε βία και ένα παιδί που τη δέχτηκε. Ουσιαστικά, έχουμε δύο ανήλικες που βρέθηκαν παγιδευμένες σε έναν κόσμο πολύ πιο βίαιο απ’ όσο αντέχουν να διαχειριστούν.

Ο κίνδυνος του στιγματισμού – για όλους

Η 14χρονη που τραυματίστηκε δεν κινδυνεύει μόνο από τις σωματικές συνέπειες του περιστατικού. Κινδυνεύει από τον φόβο, την ανασφάλεια, το ανεξίτηλο «στίγμα» που αφήνει ένα τέτοιο γεγονός σε μια σχολική κοινότητα, αν δεν υπάρξει άμεση και ουσιαστική ψυχοκοινωνική υποστήριξη. Το ίδιο ισχύει και για τους συμμαθητές της, που έγιναν μάρτυρες μιας πράξης βίας χωρίς να διαθέτουν τα εργαλεία να την ερμηνεύσουν.

Αλλά και η 16χρονη οδηγείται με ταχύτητα στον ρόλο του «αποδιοπομπαίου τράγου». Η δημόσια συζήτηση έσπευσε –σχεδόν ανακουφισμένη– να εντοπίσει τις ευθύνες αποκλειστικά στην ίδια, στην οικογένειά της, ακόμη και στο προηγούμενο σχολείο της. Ένα σχολείο που είχε ήδη εφαρμόσει την πειθαρχική ποινή της αλλαγής σχολικού περιβάλλοντος: μια τιμωρία «αποστειρωμένη», τυπικά νόμιμη, αλλά παιδαγωγικά αδιέξοδη, την οποία η πολιτεία είχε παρουσιάσει ως δείγμα πυγμής και επιτυχίας.

Όταν η πειθαρχία υποκαθιστά τη φροντίδα

Η αλλαγή σχολείου ως ποινή δεν θεραπεύει, δεν προλαμβάνει, δεν συνοδεύεται από υποστηρικτικά μέτρα. Μετακινεί απλώς το πρόβλημα, αφήνοντας το παιδί μόνο του με όσα κουβαλά. Και όταν αυτό το παιδί «εκρήγνυται», η κοινωνία προσποιείται έκπληξη.

Η φυλακή, όσο κι αν ντύνεται με τον μανδύα της «αναγκαιότητας», δεν είναι χώρος σωφρονισμού για έναν ανήλικο. Είναι ομολογία αποτυχίας. Αποτυχίας ενός κράτους που δείχνει αξιοσημείωτη αυστηρότητα απέναντι στα παιδιά, αλλά επιλεκτική αδιαφορία απέναντι στην ανάγκη για δημόσιες, δωρεάν δομές πρόληψης, παιδικής προστασίας και ψυχικής υγείας.

Η βία δεν πέφτει από τον ουρανό

Η σχολική βία –και γενικότερα η νεανική παραβατικότητα– δεν είναι κεραυνός εν αιθρία. Δεν γεννιέται ξαφνικά σε ένα διάλειμμα, ούτε ξεφυτρώνει ανεξήγητα στα χέρια ενός παιδιού. Είναι το τελικό επεισόδιο μιας μακράς αλυσίδας: κοινωνικών πιέσεων, ανισοτήτων, αποκλεισμών, σιωπών, ματαιώσεων.

Όταν ένα παιδί φτάνει να επιλέγει τη βία, αυτό δεν το κάνει επειδή «είναι κακό». Το κάνει επειδή έχει μάθει –ρητά ή σιωπηρά– ότι η βία είναι τρόπος ύπαρξης, άμυνας, επιβολής, επιβίωσης. Και αυτό το μάθημα δεν το διδάσκει το σχολείο. Το διδάσκει η κοινωνία.

Η βία του συστήματος πριν από τη βία στο προαύλιο

Ζούμε σε μια κοινωνία που εξοικειώνει ακόμη και τα παιδιά με τη βία: από τις εικόνες πολέμων και τις «κανονικοποιημένες» εκατόμβες θυμάτων, μέχρι την καθημερινή εμπειρία της ανισότητας, της επισφάλειας και της αίσθησης ότι η ζωή είναι ένας διαρκής αγώνας επιβολής. Αυτό είναι το εκμεταλλευτικό σύστημα στο οποίο μεγαλώνουν οι έφηβοι – και αυτό το σύστημα γεννά θυμό, απόγνωση, επιθετικότητα.

Γι’ αυτό και η εύκολη εξίσωση «παραβατικό παιδί = κακή οικογένεια» δεν είναι απλώς απλουστευτική. Είναι επικίνδυνα καθησυχαστική. Μας επιτρέπει να πιστεύουμε ότι το πρόβλημα αφορά «τους άλλους» και όχι τον τρόπο που δομείται η κοινωνία μας.

Στην υπόθεση της Κυψέλης δεν υπάρχουν «καλοί» και «κακοί». Υπάρχουν δύο ανήλικες που χρειάζονται προστασία, στήριξη και ουσιαστική παρέμβαση. Η μία για να επουλώσει τον φόβο και το τραύμα της. Η άλλη για να μην εγκλωβιστεί οριστικά σε μια ταυτότητα που της επιβλήθηκε πριν προλάβει να καταλάβει τον εαυτό της.

Η πραγματική πρόκληση δεν είναι να επιβάλουμε αυστηρότερες ποινές, αλλά να θέσουμε πιο γενναία ερωτήματα. Τι σχολείο θέλουμε; Τι κοινωνία χτίζουμε; Πόσο επενδύουμε στην πρόληψη και πόσο στη μεταγενέστερη τιμωρία;

Γιατί αν συνεχίσουμε να βλέπουμε τη νεανική παραβατικότητα αποκομμένη από τις κοινωνικές της ρίζες, θα συνεχίσουμε να μετράμε περιστατικά – και να χάνουμε παιδιά. Και αυτό είναι μια ήττα που καμία δικαστική απόφαση δεν μπορεί να διορθώσει.