Χρήστος Κάτσικας

Για πολλά χρόνια, στην ελληνική κοινωνία επιβίωσε ένα στερεότυπο που όχι μόνο αδικούσε τον εκπαιδευτικό κόσμο αλλά στην πραγματικότητα έκρυβε επιμελώς όσα συμβαίνουν πίσω από την πόρτα μιας σχολικής αίθουσας. Η γνωστή φράση περί «λίγων ωρών δουλειάς», «πολλών αργιών» και «μεγάλων διακοπών» ίσως να ήταν κάποτε μια εύκολη κοινωνική ατάκα, σήμερα όμως ακούγεται σχεδόν κυνική μπροστά στην πραγματικότητα που βιώνουν χιλιάδες εκπαιδευτικοί. Γιατί ο σύγχρονος εκπαιδευτικός δεν είναι απλώς ο άνθρωπος που διδάσκει ένα γνωστικό αντικείμενο. Είναι ένας επαγγελματίας που βρίσκεται καθημερινά στην πρώτη γραμμή μιας εξαιρετικά απαιτητικής ανθρώπινης, συναισθηματικής και διοικητικής μάχης, η οποία αφήνει πίσω της βαθιά ίχνη ψυχικής εξάντλησης.

Η συζήτηση για την ψυχική υγεία των εργαζομένων έχει ανοίξει τα τελευταία χρόνια σε πολλούς επαγγελματικούς χώρους, από την υγεία και τις κοινωνικές υπηρεσίες μέχρι τον ιδιωτικό τομέα υψηλής πίεσης. Στην εκπαίδευση όμως η συζήτηση αυτή εξακολουθεί να γίνεται διστακτικά, σαν να υπάρχει μια άτυπη κοινωνική προσδοκία ότι ο εκπαιδευτικός οφείλει να αντέχει τα πάντα. Ότι πρέπει να είναι πάντα ψύχραιμος, σταθερός, διαθέσιμος, υποστηρικτικός, παιδαγωγικά επαρκής και συναισθηματικά ακέραιος, ακόμη κι όταν ο ίδιος αισθάνεται πως εσωτερικά καταρρέει.

Η αλήθεια είναι πως το επάγγελμα του εκπαιδευτικού έχει μετατραπεί σε έναν από τους πιο απαιτητικούς ψυχοκοινωνικά επαγγελματικούς χώρους. Και αυτό γιατί ο εκπαιδευτικός δεν εργάζεται απλώς με αντικείμενα, αριθμούς ή διαδικασίες. Εργάζεται με ανθρώπους. Με παιδιά και εφήβους που κουβαλούν άγχος, ανασφάλειες, οικογενειακές δυσκολίες, ψυχικές ευαλωτότητες, θυμό, κοινωνική πίεση, προσωπικές κρίσεις. Κάθε σχολική τάξη είναι ένας ζωντανός μικρόκοσμος γεμάτος διαφορετικές ανάγκες, διαφορετικές ιστορίες και συχνά αόρατες πληγές.

Ένας εκπαιδευτικός μπορεί μέσα σε μία μόνο διδακτική ώρα να χρειαστεί να διαχειριστεί έναν μαθητή με κρίση άγχους, μια έντονη σύγκρουση ανάμεσα σε παιδιά, περιστατικά λεκτικής επιθετικότητας ή αποκλεισμού, μαθητές που εμφανίζουν συναισθηματική κατάρρευση, ακόμη και καταστάσεις που σχετίζονται με οικογενειακή απορρύθμιση ή σοβαρές ψυχικές δυσκολίες. Και αμέσως μετά, σχεδόν χωρίς καμία παύση, καλείται να συνεχίσει το μάθημα σαν να μην έχει συμβεί τίποτα, διατηρώντας τη διδακτική ροή, την ψυχραιμία και την παιδαγωγική του επάρκεια.

Κι αν κάποτε αυτή η συναισθηματική επιβάρυνση ήταν από μόνη της αρκετή, σήμερα έρχεται να προστεθεί και ένα δεύτερο εξίσου ασφυκτικό βάρος: η διοικητική και ψηφιακή υπερφόρτωση. Ο σύγχρονος εκπαιδευτικός δεν περιορίζεται στο μάθημα. Είναι διαρκώς αντιμέτωπος με ηλεκτρονικές πλατφόρμες, καταχωρίσεις, αξιολογικές διαδικασίες, αναφορές, φόρμες, προθεσμίες, σχέδια δράσης, δείκτες, παραδοτέα, ψηφιακές αναφορές και έναν ολοένα αυξανόμενο όγκο γραφειοκρατικών απαιτήσεων που καταναλώνουν χρόνο, ενέργεια και ψυχικό απόθεμα.

Το τραγικό παράδοξο είναι πως ο περιβόητος ψηφιακός εκσυγχρονισμός, που υποτίθεται ότι θα ελάφρυνε το εκπαιδευτικό έργο, σε πολλές περιπτώσεις λειτούργησε ακριβώς αντίστροφα. Αντί να απελευθερώνει χρόνο για παιδαγωγική δουλειά, προσθέτει διαρκώς νέες υποχρεώσεις. Αντί να ενισχύει την ανθρώπινη επαφή, μετατρέπει τον εκπαιδευτικό σε διαχειριστή πλατφορμών και χρονοδιαγραμμάτων.

Ταυτόχρονα, δεν μπορεί κανείς να αγνοήσει το κλίμα πίεσης που σε αρκετές περιπτώσεις δημιουργείται μέσα στο ίδιο το διοικητικό περιβάλλον του σχολείου. Όπου η συνεργασία υποχωρεί και στη θέση της αναπτύσσεται φόβος, ανασφάλεια ή έντονη επιτήρηση, η ψυχική επιβάρυνση γίνεται ακόμη μεγαλύτερη. Ένας εκπαιδευτικός που αισθάνεται ότι κάθε του βήμα αξιολογείται, ότι κάθε αδυναμία μπορεί να μετατραπεί σε υπηρεσιακό πρόβλημα ή ότι δεν υπάρχει ουσιαστικό προστατευτικό πλαίσιο απέναντι σε αυθαιρεσίες ή πιέσεις, δεν εργάζεται απλώς σε ένα απαιτητικό περιβάλλον. Εργάζεται υπό διαρκή ψυχολογική επιφυλακή.

Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, υπάρχει και η οικονομική διάσταση, η οποία συχνά υποτιμάται αλλά λειτουργεί ως μόνιμος παράγοντας ψυχικής φθοράς. Χιλιάδες αναπληρωτές και νεοδιόριστοι εκπαιδευτικοί ζουν μακριά από τις οικογένειές τους, μετακινούνται συνεχώς, αναζητούν στέγη σε περιοχές με δυσβάσταχτα ενοίκια, προσπαθούν να επιβιώσουν οικονομικά με περιορισμένους πόρους, ενώ ταυτόχρονα καλούνται να προσφέρουν παιδαγωγικό έργο υψηλής ποιότητας. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να διατηρήσει κανείς ψυχική ανθεκτικότητα όταν η ίδια του η καθημερινότητα χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα, οικονομική πίεση και έλλειψη σταθερότητας.

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη βαθύτερο: η σιωπηλή ενοχή του ίδιου του εκπαιδευτικού. Γιατί πολλοί αισθάνονται πως δεν έχουν το δικαίωμα να παραδεχθούν ότι κουράστηκαν, ότι λύγισαν ή ότι χρειάζονται βοήθεια. Το επάγγελμα έχει συνδεθεί τόσο έντονα με την έννοια της φροντίδας, της αντοχής και της διαθεσιμότητας, ώστε πολλοί εσωτερικεύουν την ιδέα ότι η ψυχική εξάντληση είναι προσωπική αδυναμία και όχι φυσική συνέπεια μιας υπερφορτωμένης επαγγελματικής πραγματικότητας.

Κι όμως, διεθνώς όλο και περισσότερες έρευνες κατατάσσουν την εκπαίδευση ανάμεσα στα επαγγέλματα υψηλού ψυχοκοινωνικού κινδύνου, ακριβώς επειδή συνδυάζει υψηλές απαιτήσεις, έντονη συναισθηματική έκθεση, περιορισμένο έλεγχο, διοικητική πίεση, χαμηλή κοινωνική αναγνώριση και ανεπαρκείς δομές υποστήριξης.

Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν οι εκπαιδευτικοί αντέχουν. Το ερώτημα είναι πόσο ακόμη θεωρούμε φυσιολογικό να ζητάμε από αυτούς να αντέχουν σιωπηλά.

Γιατί ένας εξουθενωμένος εκπαιδευτικός δεν παύει να είναι επαγγελματίας, ούτε παύει να αγαπά τους μαθητές του. Όμως κανείς δεν μπορεί να προσφέρει διαρκώς από ένα εσωτερικά άδειο απόθεμα.

Αν θέλουμε πραγματικά καλύτερα σχολεία, καλύτερη μάθηση, πιο υγιείς μαθητές και πιο ανθρώπινη εκπαίδευση, τότε πρέπει να ξεκινήσουμε από κάτι θεμελιώδες: να αναγνωρίσουμε ότι η ψυχική υγεία των εκπαιδευτικών δεν είναι περιφερειακό ζήτημα. Είναι ο πυρήνας της ίδιας της ποιότητας του σχολείου.

Γιατί όταν λυγίζουν οι άνθρωποι που κρατούν όρθια την τάξη, δεν τραυματίζεται μόνο ο εργαζόμενος. Τραυματίζεται ολόκληρη η εκπαιδευτική κοινότητα.