Δημήτρης Τσιριγώτης

Το ελληνικό σύστημα εκπαίδευσης αποτελεί διαχρονικά αντικείμενο έντονου δημόσιου διαλόγου. Παρά τις αλλεπάλληλες μεταρρυθμίσεις, τις αλλαγές νόμων και τις εξαγγελίες «εκσυγχρονισμού», η αίσθηση ότι κάτι θεμελιώδες δεν λειτουργεί σωστά παραμένει διάχυτη. Οι παθογένειες δεν είναι αποσπασματικές· συνδέονται μεταξύ τους και συγκροτούν ένα σύστημα που μοιάζει να έχει χάσει τον προσανατολισμό του: τι σημαίνει μάθηση, ποιος είναι ο ρόλος του σχολείου και ποιον πολίτη θέλει να διαμορφώσει.

Τα «δευτερεύοντα» μαθήματα

Το σχολείο, άλλωστε, αδυνατεί συνολικά να ανιχνεύσει και να καλλιεργήσει κλίσεις, ικανότητες και ταλέντα. Οι τέχνες και ο αθλητισμός είναι τα αποπαίδια της εκπαίδευσης, αντιμετωπιζόμενα ως δευτερεύοντα ή «διαλείμματα» από τα σοβαρά μαθήματα. Ένα σχολείο που δεν δίνει χώρο στη δημιουργικότητα, στη σωματική έκφραση και στην αισθητική καλλιέργεια, παράγει μονοδιάστατους μαθητές και φτωχή εκπαιδευτική εμπειρία.

Ένα υπουργείο απέναντι από τους εκπαιδευτικούς

Βαθιά παθογενές είναι και το γεγονός ότι οι κατευθυντήριες γραμμές και οι αποφάσεις του Υπουργείου Παιδείας εκφράζουν μόνο ένα μικρό ποσοστό των μάχιμων εκπαιδευτικών. Ένα σύστημα που νομοθετεί χωρίς να ακούει αυτούς που το υπηρετούν καθημερινά, είναι καταδικασμένο να αποτυγχάνει. Η θέση του Υπουργείου ότι οι συνδικαλιστές παρασέρνουν τους υπόλοιπους εκπαιδευτικούς μόνο ως αστεία μπορεί να εκληφθεί. Πόσο νομιμοποιημένες μπορούν να θεωρηθούν κάποιες αποφάσεις του Υπουργείου όταν η συντριπτική πλειοψηφία των εφαρμοστών τους εκπαιδευτικών είναι κατάφωρα διαφωνούσα; Δημιουργείται και ένα αξιοπρόσεκτο παράδοξο: Ενώ ολοένα αυξάνονται τα τυπικά προσόντα των εκπαιδευτικών, αυτό δεν αποτυπώνεται και στην τάξη. Για αυτό προφανώς ευθύνεται η απίστευτη χειραγώγηση των εκπαιδευτικών από το κράτος που δεν τους επιτρέπει να επιτελέσουν απρόσκοπτα τον παιδαγωγικό τους ρόλο. Το σκεπτικό πως οι φοβισμένοι, πειθαναγκασμένοι και απαξιωμένοι εκπαιδευτικοί θα αποδώσουν καλύτερα αποτελεί έναν σίγουρο δρόμο αποτυχίας κάθε εκπαιδευτικής πολιτικής.

Τι θα κάναμε χωρίς βαθμούς και εξετάσεις;

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της ελληνικής εκπαίδευσης είναι η απόλυτη κυριαρχία των βαθμών και των εξετάσεων. Το εύλογο ερώτημα «τι θα κάναμε χωρίς βαθμούς και εξετάσεις;» αποκαλύπτει την έκταση του προβλήματος. Η μαθησιακή διαδικασία έχει ταυτιστεί με την αξιολόγηση, σε τέτοιο βαθμό ώστε χωρίς αυτήν να φαντάζει αδιανόητη. Τα εσωτερικά κίνητρα μάθησης –η περιέργεια, η χαρά της ανακάλυψης, η ανάγκη κατανόησης του κόσμου– παραμένουν ανενεργά. Οι μαθητές μαθαίνουν για να γράψουν, όχι για να κατανοήσουν. Όταν ο στόχος εξαντλείται στο «να περάσω την τάξη» ή «να μπω στη σχολή», η γνώση καταντά εργαλειακή και εύθραυστη.

Η εξετασιοκεντρική αυτή λογική κορυφώνεται στο Λύκειο, όπου ολόκληρη η σχολική ζωή περιστρέφεται γύρω από τις Πανελλαδικές Εξετάσεις. Η γενική παιδεία υποβαθμίζεται, μαθήματα αποκτούν αξία μόνο αν «μετράνε», ενώ το σχολείο μετατρέπεται σε προθάλαμο εξετάσεων. Το αποτέλεσμα είναι η εκτεταμένη φροντιστηριοποίηση της εκπαίδευσης. Το σχολείο συχνά δεν επαρκεί και η επιτυχία εξαρτάται από την εξωσχολική, πληρωμένη εκπαίδευση, αναπαράγοντας κοινωνικές ανισότητες και ακυρώνοντας τον ρόλο της δημόσιας παιδείας ως μηχανισμού κοινωνικής κινητικότητας.

Άριστοι αναλφάβητοι

Ταυτόχρονα, παρατηρείται ένα παράδοξο: υψηλά ποσοστά αριστείων και επαίνων συνυπάρχουν με έντονα φαινόμενα λειτουργικού αναλφαβητισμού. Μαθητές με εξαιρετικούς βαθμούς δυσκολεύονται να κατανοήσουν ένα σύνθετο κείμενο, να διατυπώσουν συνεκτικό λόγο ή να εφαρμόσουν τη γνώση σε πραγματικές καταστάσεις.

Αυτό γεννά εύλογα ερωτήματα: μήπως έχουμε ρίξει τον πήχη; Μήπως η «αριστεία» έχει απογυμνωθεί από το πραγματικό της περιεχόμενο και λειτουργεί περισσότερο ως στατιστικό άλλοθι παρά ως δείκτης ουσιαστικής μάθησης;

Μάθηση σε πλάτος αλλά όχι σε βάθος

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το ζήτημα της διδακτέας ύλης. Συχνά ακούγεται ότι οι Έλληνες φοιτητές διακρίνονται στα πανεπιστήμια του εξωτερικού. Αντί να κομπάζουμε, ίσως θα έπρεπε να προβληματιστούμε. Μήπως αυτό συμβαίνει επειδή οι Έλληνες μαθητές διδάσκονται στο Λύκειο ύλη που σε άλλες χώρες διδάσκεται στο Πανεπιστήμιο; Έτσι εξηγείται και το γεγονός ότι ενώ στην ακαδημαϊκή γνώση είμαστε μπροστά, στην κριτική σκέψη βρισκόμαστε πολύ πίσω. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι Έλληνες μαθητές μαθαίνουν σε πλάτος αλλά όχι σε βάθος, αποστηθίζοντας πληροφορίες χωρίς να τις εμπεδώνουν ουσιαστικά.

Απαξίωση τεχνολογικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης

Ιδιαίτερα προβληματική είναι και η υποβάθμιση της τεχνολογικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης. Τα ΕΠΑΛ αντιμετωπίζονται ως λύση ανάγκης και όχι ως ισότιμη εκπαιδευτική διαδρομή. Γιατί, για παράδειγμα, να μην υπάρχει θεσμική πρόβλεψη ώστε η πρόσβαση στις πολυτεχνικές σχολές να γίνεται κυρίως ή αποκλειστικά από την τεχνολογική εκπαίδευση; Η απαξίωση αυτή στερεί από τη χώρα τεχνίτες και επαγγελματίες υψηλού επιπέδου, ενώ εγκλωβίζει χιλιάδες μαθητές σε επιλογές που δεν ανταποκρίνονται στις κλίσεις και τα ταλέντα τους.

Οι μαθητές δεν αγαπούν το σχολείο

Δεν είναι τυχαίο ότι οι Έλληνες μαθητές δεν αγαπούν το σχολείο. Η καλύτερη διδακτική ώρα ακούει συχνά στο όνομα «κενό» και η αγαπημένη ή ο αγαπημένος εκπαιδευτικός μοιάζει με τις απαντήσεις των Ελλήνων ψηφοφόρων στο ερώτημα «ποιος είναι ο καλύτερος πρωθυπουργός»: «ο κανένας». Το γεγονός ότι η συντριπτική πλειοψηφία θεωρεί ως καλύτερη ανάμνηση από τη σχολική ζωή μια πολυήμερη εκδρομή είναι αποκαλυπτικό της στρέβλωσης: το σχολείο βιώνεται ως υποχρέωση, όχι ως χώρος ζωής.

Απαξίωση της Ειδικής Αγωγής και έλλειψη Ψυχολόγων

Την ίδια στιγμή, αυξάνεται δραματικά το ποσοστό των μαθητών με ειδικές μαθησιακές δυσκολίες. Τα τελευταία χρόνια, στο όνομα της συμπερίληψης και της ενσωμάτωσης, η τάση είναι να γίνεται η ειδική αγωγή όλο και λιγότερο ειδική με μοιραία κατάληξη, με την πάροδο του χρόνου, να μη διαφέρει σε τίποτα από τη γενική αγωγή. Τρανό παράδειγμα η πρόσφατη υποχρεωτική ένταξη των τμημάτων ένταξης μέσα στα τμήματα γενικής παιδείας καθώς και η επικάλυψη των ρόλων των ειδικών παιδαγωγών της παράλληλης στήριξης με εκείνων των τμημάτων ένταξης.

Επίσης, το γεγονός ότι τα περισσότερα σχολεία δεν διαθέτουν ψυχολόγο, ενώ όσα ελάχιστα έχουν, τον έχουν μόνο για μία ημέρα την εβδομάδα, δημιουργεί ένα τεράστιο κενό στην υποστήριξη των μαθητών. Ιδίως στη σημερινή περίοδο, όπου πολλά παιδιά παρουσιάζουν επιθετικές ή αποκλίνουσες συμπεριφορές εξαιτίας κοινωνικών, οικογενειακών και ψυχολογικών πιέσεων, η έλλειψη συστηματικής ψυχολογικής υποστήριξης καθιστά δυσκολότερη την πρόληψη και την αντιμετώπιση της παιδικής βίας, της περιθωριοποίησης και γενικότερα των προβλημάτων ψυχικής υγείας μέσα στο σχολικό περιβάλλον.

Δάσκαλος φτωχός, αμόρφωτος λαός

Όλα τα παραπάνω διαδραματίζονται σε ένα πλαίσιο χρόνιας υποχρηματοδότησης. Το 2,6% του ΑΕΠ για την παιδεία «τα λέει όλα». Δεν πρόκειται απλώς για έναν αριθμό, αλλά για πολιτική επιλογή. Η κατάργηση των σχολικών επιτροπών ήταν μία εγκληματική ενέργεια που προκαλεί οικονομική ασφυξία στα σχολεία και μετατρέπει τους Διευθυντές σε ένα μείγμα γραφειοκρατών και ζητιάνων, προκειμένου να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα χρήματα για να λειτουργήσουν τα σχολεία τους. Πρόκειται για άλλο ένα τρικ υποχρηματοδότησης, στο όνομα της διαφάνειας των εξόδων, που σπρώχνει τα σχολεία σε λύσεις ιδιωτικοποίησης  όπως την αναζήτηση χορηγιών από ιδιώτες ή τη συνδρομή των γονέων.

Από την άλλη οι οικονομικά υποβαθμισμένοι εκπαιδευτικοί καλούνται να σηκώσουν δυσανάλογο βάρος. Δεν είναι τυχαίο ότι σε κάθε νέα φάση πρόσληψης αναπληρωτών, πολλοί νεοεισερχόμενοι παραιτούνται, αδυνατώντας να ανταπεξέλθουν στις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας.

Πυξίδα του σχολείου: ο εκπαιδευτικός  

Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα δεν πάσχει από έλλειψη γνώσης ή ανθρώπινου δυναμικού. Πάσχει από έλλειψη οράματος. Χωρίς επαναπροσδιορισμό του σκοπού της εκπαίδευσης, χωρίς εμπιστοσύνη στους εκπαιδευτικούς και χωρίς ουσιαστική επένδυση, το σχολείο θα συνεχίσει να παράγει αριθμούς, τίτλους και απογοήτευση – αντί για σκεπτόμενους, δημιουργικούς και ελεύθερους πολίτες. Ας αφήσουν τον εκπαιδευτικό να αποτελέσει την πυξίδα του σχολείου.