Χρήστος Κάτσικας

Το μισθολογικό και στεγαστικό αδιέξοδο απειλεί τη λειτουργία του δημόσιου σχολείου

Διαστάσεις δομικού προβλήματος παίρνει η αυξανόμενη αποχώρηση αναπληρωτών εκπαιδευτικών από τα σχολεία στη διάρκεια της χρονιάς, καθώς κάθε χρόνο καταγράφονται εκατοντάδες μη αναλήψεις υπηρεσίας και παραιτήσεις, ακόμη και με την απειλή σοβαρών κυρώσεων.

Το 2025, σύμφωνα με τα στοιχεία, 2.300 αναπληρωτές εκπαιδευτικοί είτε δεν ανέλαβαν υπηρεσία είτε παραιτήθηκαν μετά την πρόσληψή τους.

Πίσω από τους αριθμούς, κρύβεται μια καθημερινότητα ιδιαίτερα δύσκολη. Οι αναπληρωτές καλούνται συχνά να μετακινηθούν σε νησιά, τουριστικές περιοχές ή απομακρυσμένες σχολικές μονάδες, με ελάχιστο χρόνο προετοιμασίας και με μισθούς που σε πολλές περιπτώσεις δεν επαρκούν ούτε για ενοίκιο, μετακινήσεις και βασικά έξοδα διαβίωσης.

Από προσωρινή λύση, βασικός μηχανισμός λειτουργίας

Η αναπλήρωση ξεκίνησε ως μηχανισμός κάλυψης έκτακτων κενών. Σήμερα, όμως, αποτελεί βασικό πυλώνα λειτουργίας του δημόσιου σχολείου. Κάθε χρόνο χιλιάδες τάξεις ανοίγουν χάρη στους αναπληρωτές.

Παράλληλα, οι ίδιοι εκπαιδευτικοί ζουν σε καθεστώς διαρκούς αβεβαιότητας: δεν γνωρίζουν αν θα προσληφθούν, πότε θα προσληφθούν, σε ποια περιοχή θα βρεθούν και αν θα μπορέσουν να ανταποκριθούν οικονομικά στη νέα τοποθέτηση.

Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο πιεστική όταν οι προσλήψεις γίνονται σε μεταγενέστερες φάσεις, μέσα στη χρονιά, και ο εκπαιδευτικός καλείται μέσα σε λίγες ημέρες να αλλάξει πόλη, να βρει σπίτι και να αναλάβει υπηρεσία. 

Το κόστος ζωής οδηγεί πολλούς στην παραίτηση

Ο αυξανόμενος αριθμός παραιτήσεων ξαναφέρνει στο προσκήνιο μια πραγματικότητα που οι εκπαιδευτικοί βιώνουν εδώ και χρόνια, αλλά η πολιτεία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει αποσπασματικά. Το στεγαστικό και το μισθολογικό πρόβλημα δεν αποτελούν πλέον απλώς επαγγελματικά αιτήματα. Έχουν εξελιχθεί σε παράγοντες που επηρεάζουν άμεσα τη λειτουργία των σχολείων και την ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης.

Στις περισσότερες τουριστικές περιοχές της χώρας η εύρεση κατοικίας έχει μετατραπεί σε πραγματικό Γολγοθά.

Σε νησιά όπως η Μύκονος, η Σαντορίνη, η Πάρος, η Ρόδος, η Κέρκυρα αλλά και σε πολλές περιοχές της Κρήτης, τα διαθέσιμα σπίτια για μακροχρόνια μίσθωση είναι ελάχιστα. Η εξάπλωση των βραχυχρόνιων μισθώσεων και η τουριστική ανάπτυξη έχουν εκτοξεύσει τα ενοίκια σε επίπεδα που ξεπερνούν τις οικονομικές δυνατότητες ενός εκπαιδευτικού.

Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις αναπληρωτών που αναγκάζονται να συγκατοικήσουν με συναδέλφους τους, να διαμένουν σε ξενοδοχεία εκτός τουριστικής περιόδου ή ακόμη και να μετακινούνται καθημερινά από γειτονικές περιοχές, επιβαρυνόμενοι με σημαντικά έξοδα.

Το αποτέλεσμα είναι ότι ένας σημαντικός αριθμός εκπαιδευτικών αφιερώνει πάνω από το μισό του εισοδήματός του μόνο για στέγαση.

Είναι φανερό ότι κομβικός παράγοντας των αποχωρήσεων είναι το κόστος διαβίωσης. Έτσι, η πρόσληψη που θεωρητικά αποτελεί επαγγελματική ευκαιρία μπορεί να μετατραπεί σε οικονομικό αδιέξοδο. Όταν το μεγαλύτερο μέρος του μισθού πηγαίνει στο ενοίκιο και στις μετακινήσεις, η παραμονή στη θέση γίνεται πρακτικά αδύνατη. 

Οι κυρώσεις δεν σταματούν τις αποχωρήσεις

Το θεσμικό πλαίσιο προβλέπει αυστηρές ποινές. Όποιος αναπληρωτής δεν αναλάβει υπηρεσία ή παραιτηθεί μετά την πρόσληψη αποκλείεται από τις προσλήψεις για το τρέχον και το επόμενο σχολικό έτος. Στην ειδική πρόσκληση, ο αποκλεισμός ισχύει για το τρέχον και τα δύο επόμενα σχολικά έτη.

Το γεγονός ότι, παρά τις κυρώσεις, καταγράφονται χιλιάδες αποχωρήσεις δείχνει ότι το πρόβλημα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με ποινές. Όταν ένας εκπαιδευτικός επιλέγει να χάσει τη δυνατότητα πρόσληψης, αυτό συχνά σημαίνει ότι οι συνθήκες που αντιμετωπίζει είναι εξαιρετικά πιεστικές.

 Αποχωρήσεις και παραιτήσεις αναπληρωτών εκπαιδευτικών στη διάρκεια κάθε σχολικού έτους

Σχολικό έτος     Εικόνα αποχωρήσεων

2022-2023         Πάνω από 700 παραιτήσεις

2023-2024         2.115 μη αναλήψεις/παραιτήσεις συνολικά

2024-2025         Πάνω από 1.500 αποχωρήσεις, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία και περίπου 800 παραιτήσεις

Η αυξητική τάση δείχνει ότι η αναπλήρωση δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως ατομική ευθύνη των εκπαιδευτικών, αλλά ως σύμπτωμα μιας βαθύτερης δυσλειτουργίας.

Το σχολείο πληρώνει το τίμημα - Οι επιπτώσεις φτάνουν μέσα στην τάξη

Το στεγαστικό και μισθολογικό ζήτημα δεν αφορά μόνο τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς. Όταν ένας δάσκαλος ή ένας καθηγητής αναγκάζεται να αναζητά σπίτι λίγες ημέρες πριν από την έναρξη της σχολικής χρονιάς ή να αγωνιά για το αν ο μισθός του θα επαρκέσει μέχρι το τέλος του μήνα, η πίεση αυτή επηρεάζει αναπόφευκτα και το εκπαιδευτικό έργο. Παράλληλα, η δυσκολία στελέχωσης σχολείων σε απομακρυσμένες ή ακριβές περιοχές οδηγεί κάθε χρόνο σε κενά, καθυστερήσεις προσλήψεων και προβλήματα στην ομαλή έναρξη των μαθημάτων.

Το πρόβλημα παύει έτσι να είναι ατομικό και μετατρέπεται σε πρόβλημα ολόκληρης της εκπαιδευτικής κοινότητας.

Κάθε παραίτηση αναπληρωτή δεν είναι απλώς μια διοικητική μεταβολή. Σημαίνει χαμένες διδακτικές ώρες, αναστάτωση στη σχολική μονάδα, νέα αναμονή για κάλυψη κενού και μαθητές που αλλάζουν εκπαιδευτικό μέσα στη χρονιά.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν αφορά μόνο τους αναπληρωτές. Αφορά την ποιότητα και τη σταθερότητα της εκπαίδευσης.

Η εμπειρία δείχνει ότι απαιτούνται μέτρα ουσιαστικής στήριξης: επιδότηση στέγασης, ειδική μέριμνα για νησιωτικές και δυσπρόσιτες περιοχές, έγκαιρες προσλήψεις, καλύτερος προγραμματισμός και μεγαλύτερη σταθερότητα.

Γιατί όσο το σχολείο στηρίζεται σε ανθρώπους που κάθε Σεπτέμβριο ξεκινούν από την αρχή, με μια βαλίτσα στο χέρι και χωρίς καμία βεβαιότητα για το αύριο, οι παραιτήσεις δεν θα είναι εξαίρεση. Θα είναι το ορατό σύμπτωμα ενός συστήματος που ζητά πολλά, αλλά στηρίζει λίγα.