11-17-2026 13:14
Ιστορία
- Κατηγορία: Εκπαίδευση
Γιατί επανανθρωπισμός της εκπαίδευσης;
Αιμιλία Καραλή
Η εκπαίδευση ως πεδίο κοινωνικής χειραφέτησης και ελέγχου
ΟΑδαμάντιος Κοραής, στο έργο του Τι πρέπει να κάμωσιν οι Γραικοί εις τας παρούσας περιστάσεις; Διάλογος δύο Γραικών κατοίκων της Βενετίας, όταν ήκουσαν τας λαμπράς νίκας του Αυτοκράτορος Ναπολέοντος (Δεκέμβριος 1805), αναφέρεται σε ένα περιστατικό που καταγράφει ο βυζαντινός ιστορικός Ζωναράς στην Επιτομή Ιστοριών (βιβλίο Γ΄, σ. 52) και σχετίζεται με τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό.
Σύμφωνα με την αφήγηση, ο Ιουστινιανός, αναζητώντας οικονομικούς πόρους για την ολοκλήρωση της Αγίας Σοφίας και άλλων εκκλησιαστικών κτιρίων, αποφάσισε, ύστερα από εισήγηση του Επάρχου, να διακόψει τις καθιερωμένες παροχές που προορίζονταν για τη συντήρηση των δασκάλων των φιλολογικών και επιστημονικών μαθημάτων. Το αποτέλεσμα ήταν να κλείσουν τα σχολεία στις πόλεις και, όπως αναφέρει ο Ζωναράς, να επικρατήσει παντού η «βαρβαρότητα».
Για τον Κοραή, αυτή η κατάσταση της αμάθειας αποτελούσε βασική αιτία των δεινών του ελληνικού λαού και της αδυναμίας του να αντισταθεί στην οθωμανική κυριαρχία. Θεωρούσε, μάλιστα, ότι η Επανάσταση του 1821 εκδηλώθηκε πρόωρα, καθώς δεν είχε προηγηθεί η αναγκαία πνευματική προετοιμασία. Κατά την άποψή του, οι Έλληνες δεν είχαν ακόμη αποκτήσει την απαιτούμενη μόρφωση και πολιτική ωριμότητα, με αποτέλεσμα να υπάρχει ο κίνδυνος να χάσουν την ελευθερία τους ή να βρεθούν αντιμέτωποι με ένα νέο καθεστώς τυραννίας.
Η εξέλιξη της Επανάστασης, ωστόσο, έδειξε ότι η έλλειψη μόρφωσης δεν ήταν ο μοναδικός ούτε ο καθοριστικός παράγοντας που μπορούσε να οδηγήσει στην απώλεια της ελευθερίας ή στην εγκαθίδρυση αυταρχικών θεσμών. Άλλωστε, αρκετοί από τους σημαντικότερους πολιτικούς πρωταγωνιστές της μετεπαναστατικής Ελλάδας, όπως ο Κωλέττης και ο Μαυροκορδάτος, οι οποίοι συνδέθηκαν με τον εμφύλιο πόλεμο, την ήττα της Επανάστασης και την επικράτηση αυταρχικών αντιλήψεων και θεσμών, διέθεταν υψηλό μορφωτικό επίπεδο.
Το συγκεκριμένο απόσπασμα του Κοραή, πάντως, αναδεικνύει δύο ουσιαστικές διαστάσεις της εκπαίδευσης. Η πρώτη αφορά τη στενή σχέση της με την κρατική εξουσία, τις πολιτικές προτεραιότητες και τους στόχους της. Ο Ιουστινιανός, όπως και κάθε αντίστοιχος φορέας εξουσίας, ενδιαφερόταν περισσότερο για την ενίσχυση του κύρους του και την αποδοχή του έργου του από τους υπηκόους παρά για την ουσιαστική μόρφωσή τους. Ή, ακριβέστερα, επιθυμούσε να καθορίζει ο ίδιος το περιεχόμενο και την κατεύθυνση της εκπαίδευσης.
Η δεύτερη διάσταση συνδέεται άμεσα με την πρώτη και αφορά το κατά πόσο η μόρφωση που παρέχεται μέσα από τα κρατικά προγράμματα σπουδών μπορεί πράγματι να διαμορφώσει ανθρώπους που απορρίπτουν την αμάθεια και τη βαρβαρότητα.
Την εποχή του Ιουστινιανού, αλλά και του Κοραή, η πρόσβαση στην εκπαίδευση αποτελούσε προνόμιο μιας περιορισμένης και ισχυρής κοινωνικής ομάδας. Για όποιον γνωρίζει έστω στοιχειωδώς την ιστορία των εκπαιδευτικών συστημάτων, η σύνδεση της εκπαίδευσης με την κρατική εξουσία είναι μια διαπιστωμένη πραγματικότητα, ενώ το δεύτερο ερώτημα έχει περισσότερο ρητορικό χαρακτήρα.
Κάθε εκπαιδευτικό σύστημα, ως θεσμός του κράτους, επιδιώκει σε μεγάλο βαθμό να διαμορφώσει ανθρώπους που αντανακλούν τις κυρίαρχες αξίες και αντιλήψεις της κοινωνίας στην οποία λειτουργεί. Ανάλογα με τις κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές και πολιτισμικές μεταβολές, προσαρμόζεται, υιοθετώντας αλλαγές που άλλοτε ακολουθούν τις εξελίξεις, άλλοτε συμβάλλουν στη διατήρησή τους και άλλοτε προετοιμάζουν τις επόμενες.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές αποτελούν παθητικούς αποδέκτες της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Αντίθετα, έχουν τη δυνατότητα να την αξιολογούν, να αντιλαμβάνονται τους σκοπούς και τους περιορισμούς της και να διαμορφώνουν τη δική τους στάση απέναντί της.
Η απελευθερωτική παιδαγωγική και οι σημαντικότεροι εκπρόσωποί της
Ο Νικόλαος Ανδριώτης είχε επισημάνει ότι η νεοελληνική γλώσσα είναι η μοναδική στην οποία το ρήμα «παιδεύω» απέκτησε και τη σημασία του «βασανίζω». Με αυτή την παρατήρηση σχολίαζε τον αυστηρά τυπολατρικό και μηχανιστικό χαρακτήρα της ελληνικής εκπαίδευσης, κυρίως όσον αφορά τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών.
Παρότι η συγκεκριμένη παρατήρηση αφορά την ελληνική γλώσσα, η αντίληψη της εκπαίδευσης ως διαδικασίας βασανισμού δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Πολλά εκπαιδευτικά συστήματα, τόσο κυριολεκτικά όσο και συμβολικά, περιλάμβαναν στοιχεία καταναγκασμού. Η σωματική τιμωρία, οι προσβολές, η αποστήθιση και η αυστηρή τυποποίηση της γνώσης δημιουργούσαν μια σχέση στην οποία ο εκπαιδευτικός εμφανιζόταν ως δεσμοφύλακας και ο μαθητής ως κρατούμενος.
Απέναντι σε αυτή την αντίληψη, αρκετοί σημαντικοί παιδαγωγοί πρότειναν διαφορετικές μορφές εκπαίδευσης. Οι ιδέες τους, που εμφανίστηκαν ήδη από την εποχή του Διαφωτισμού και τον Ζαν Ζακ Ρουσσώ, έθεσαν στο επίκεντρο την ελευθερία, την αυτονομία και την ενεργό συμμετοχή του μαθητή. Σε αρκετές περιπτώσεις, μάλιστα, συνδέθηκαν με την ανάγκη περιορισμού της ασφυκτικής κρατικής παρέμβασης στη λειτουργία του σχολείου.
Ανάμεσα στους σημαντικότερους εκπροσώπους αυτής της προοδευτικής παιδαγωγικής συγκαταλέγονται οι εξής:
Τζον Ντιούι (1859-1952)
Ο Αμερικανός φιλόσοφος αντιμετώπιζε το σχολείο ως μια μικρογραφία της κοινωνίας και ως βασικό μέσο για την προώθηση της δημοκρατίας και των κοινωνικών αλλαγών. Για τον Ντιούι, η γνώση δεν είναι ένα στατικό σύνολο πληροφοριών που πρέπει απλώς να απομνημονευτεί. Είναι μια διαρκής διαδικασία αναζήτησης, πειραματισμού και αντιμετώπισης πραγματικών προβλημάτων, μέσα από την οποία αναπτύσσονται οι ανθρώπινες δυνατότητες. Κεντρικές αρχές της προσέγγισής του ήταν η «μάθηση μέσα από την πράξη» και η καλλιέργεια της στοχαστικής σκέψης.
Σελεστέν Φρενέ (1896-1966)
Ο Φρενέ επιχείρησε να μετατρέψει την παραδοσιακή σχολική τάξη σε ένα περιβάλλον συλλογικής δημιουργίας και συμμετοχής. Εισήγαγε εργαλεία όπως το σχολικό τυπογραφείο, τα ελεύθερα κείμενα και τη σχολική εφημερίδα, δίνοντας τη δυνατότητα ακόμη και στα παιδιά των λαϊκών κοινωνικών στρωμάτων να εκφράζουν τις σκέψεις και τις εμπειρίες τους.
Παράλληλα, καθιέρωσε το Συμβούλιο της Τάξης, μέσα από το οποίο οι μαθητές συμμετέχουν ισότιμα στη διαμόρφωση των κανόνων της σχολικής ζωής. Με αυτόν τον τρόπο, η συλλογικότητα, η αυτονομία και η κοινωνική ευθύνη δεν αποτελούν απλώς θεωρητικές έννοιες, αλλά γίνονται καθημερινή πρακτική.
Μαρία Μοντεσσόρι (1870-1952)
Η Μοντεσσόρι ανέπτυξε ένα σύστημα αυτοκαθοδηγούμενης μάθησης, βασισμένο κυρίως στην αισθητηριακή εμπειρία. Διαμόρφωσε ειδικά οργανωμένα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, μέσα στα οποία τα παιδιά έχουν τη δυνατότητα να επιλέγουν μόνα τους τις δραστηριότητές τους. Έτσι, ενισχύονται η ανεξαρτησία, η αυτονομία και η αυτοπειθαρχία ήδη από την προσχολική ηλικία.
Δημήτρης Γληνός (1882-1943)
Ο Γληνός συνέδεσε άμεσα τη μόρφωση με την κοινωνική απελευθέρωση. Ως μία από τις σημαντικότερες μορφές του εκπαιδευτικού δημοτικισμού, αντιτάχθηκε στην καθαρεύουσα, την οποία αντιμετώπιζε ως εμπόδιο που ενίσχυε τους ταξικούς αποκλεισμούς.
Παράλληλα, οραματίστηκε και σχεδίασε το «Σχολείο Εργασίας», ένα εκπαιδευτικό μοντέλο που αποσκοπούσε στη διαμόρφωση ολοκληρωμένων προσωπικοτήτων. Το σχολείο αυτό θα έπρεπε να συνδέεται με τη φύση, τη χειρωνακτική εργασία και τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας, αντί να περιορίζεται σε μια στείρα αναπαραγωγή πληροφοριών. Ο Γληνός χαρακτήριζε τον άγονο σχολαστικισμό «έναν άταφο νεκρό».
Α. Σ. Νιλ (1883-1973)
Ο Νιλ δημιούργησε το σχολείο του Σάμερχιλ, βασίζοντας την εκπαιδευτική του προσέγγιση στην ελευθερία επιλογών των παιδιών. Υποστήριζε ότι η ελευθερία αποτελεί προϋπόθεση για μια ευτυχισμένη ζωή και την ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης προσωπικότητας. Παράλληλα, απέρριπτε την άμεση σύνδεση της σχολικής επίδοσης και της επαγγελματικής επιτυχίας με την ανθρώπινη ευτυχία.
Ιβάν Ίλλιτς (1926-2002)
Ο Ίλλιτς διατύπωσε την ιδέα μιας «Κοινωνίας χωρίς Σχολεία». Αντί για τα παραδοσιακά εκπαιδευτικά ιδρύματα, πρότεινε τη δημιουργία ανοιχτών και εθελοντικών δικτύων ανταλλαγής γνώσεων. Σε αυτά, όποιος επιθυμεί να μάθει μια γλώσσα ή μια τέχνη θα μπορεί να έρχεται σε άμεση επαφή με κάποιον που διαθέτει τη συγκεκριμένη γνώση και θέλει να τη μεταδώσει, αξιοποιώντας και τις δυνατότητες της τεχνολογίας.
Λεβ Βιγκότσκι (1896-1934) και Ζαν Πιαζέ (1896-1980)
Η επιστημονική συζήτηση ανάμεσα στις θεωρίες των δύο σημαντικών ψυχολόγων έγινε ευρύτερα γνωστή το 1962, όταν ο Πιαζέ διάβασε το έργο του Βιγκότσκι Σκέψη και Γλώσσα (1934), το οποίο είχε απαγορευτεί στη Σοβιετική Ένωση.
Η προσέγγιση του Βιγκότσκι σχετικά με τον τρόπο ανάπτυξης της γνώσης στα παιδιά εμπλούτισε σημαντικά την παιδαγωγική σκέψη. Ιδιαίτερη σημασία είχε η ανάδειξη του ρόλου που διαδραματίζουν το κοινωνικό και το πολιτισμικό περιβάλλον στη μαθησιακή διαδικασία.
Πάουλο Φρέιρε (1921-1997)
Ο Φρέιρε ανέπτυξε την Κριτική Παιδαγωγική, αντιμετωπίζοντας την εκπαίδευση ως μέσο απελευθέρωσης των καταπιεσμένων. Άσκησε έντονη κριτική στο παραδοσιακό εκπαιδευτικό μοντέλο, το οποίο περιέγραψε ως «τραπεζική εκπαίδευση». Σε αυτό, ο εκπαιδευτικός λειτουργεί σαν να καταθέτει πληροφορίες σε μαθητές που αντιμετωπίζονται ως άδεια δοχεία.
Απέναντι σε αυτή τη λογική, πρότεινε τη διαλογική διδασκαλία και την ανάπτυξη κριτικής συνείδησης. Στόχος του ήταν ο άνθρωπος να πάψει να αποτελεί ένα παθητικό αντικείμενο της κοινωνίας και να μετατραπεί σε ενεργό υποκείμενο, ικανό να συμμετέχει και να επηρεάζει την ιστορική εξέλιξη.
Σίμορ Πάπερτ (1928-2016)
Ο καθηγητής Πληροφορικής πρότεινε, αξιοποιώντας τη θεωρία του Πιαζέ, μια μαθητοκεντρική προσέγγιση στη χρήση των υπολογιστών. Βασικό στοιχείο της ήταν η δημιουργία «μικρόκοσμων», μέσα στους οποίους οι μαθητές μπορούσαν να πειραματίζονται και να ανακαλύπτουν τη γνώση. Η δική του αντίληψη για τον εκπαιδευτικό συνοψίζεται στην ιδέα ότι ένας καλός δάσκαλος δεν περιορίζεται στον ρόλο του μεταδότη γνώσεων, αλλά εξακολουθεί να μαθαίνει μαζί με τους μαθητές του.
Οι παραπάνω παιδαγωγικές θεωρίες εφαρμόστηκαν κατά καιρούς, συνήθως όμως αποσπασματικά. Η συνολική υιοθέτηση και η συνεχής εξέλιξή τους απαιτούν πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που ευνοούν την ελευθερία, την ανοιχτή σκέψη και τη διαμόρφωση ανθρώπων με ευρεία μόρφωση και κριτική ικανότητα.
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι σκέψεις του Μάνου Χατζιδάκι, ο οποίος, με τον δικό του τρόπο, λειτούργησε και ως παιδαγωγός. Στο ραδιοφωνικό σχόλιό του «Οι νεολαίοι του σήμερα και το αυγό», που μεταδόθηκε από το Τρίτο Πρόγραμμα την περίοδο 1978-1980 και συμπεριλήφθηκε στη συλλογή Τα σχόλια του Τρίτου (Εξάντας, 1980), έθεσε ένα θεμελιώδες ερώτημα: τι σημαίνει πραγματικά παιδεία;
Η διάκριση που έκανε αφορούσε, από τη μία πλευρά, την απόκτηση πληροφοριών, τεχνικών γνώσεων και εξειδικευμένων τίτλων που εξασφαλίζουν επαγγελματική αποκατάσταση και υλική ευημερία. Από την άλλη, αναφερόταν στην πνευματική και ψυχική καλλιέργεια ενός ελεύθερου ανθρώπου, ο οποίος γνωρίζει την κοινωνία στην οποία ζει, αντιλαμβάνεται τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του και μπορεί να σκέφτεται ανεξάρτητα.
Κατά τον Χατζιδάκι, το κράτος μπορεί να ανταποκρίνεται ικανοποιητικά στην πρώτη μορφή εκπαίδευσης, ιδρύοντας σχολές, προσφέροντας γνώσεις, απονέμοντας τίτλους και δημιουργώντας πανεπιστήμια. Όταν, όμως, πρόκειται για την ουσιαστική πνευματική και ψυχική καλλιέργεια ενός ελεύθερου ανθρώπου, η κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική.
Η πραγματική παιδεία, υποστήριζε, αποτελεί απειλή για κάθε μορφή εξουσίας, καθώς δημιουργεί ανθρώπους που δεν χειραγωγούνται εύκολα, δεν παρασύρονται από συνθήματα και δεν αποδέχονται άκριτα όσα τους επιβάλλονται. Αντίθετα, σκέφτονται, αμφισβητούν και αξιολογούν την πραγματικότητα. Η εξουσία, σύμφωνα με τη συλλογιστική του, προτιμά υπάκουους υπηκόους και όχι ανεξάρτητους πολίτες. Γι' αυτό και η εκπαίδευση συχνά περιορίζεται σε χρηστικές γνώσεις και επαγγελματικές δεξιότητες, αφήνοντας σε δεύτερη μοίρα την πνευματική και συναισθηματική ανάπτυξη.
Οι επισημάνσεις αυτές αποκτούν ιδιαίτερη επικαιρότητα, καθώς πολλές από τις σημερινές διεθνείς εξελίξεις φαίνεται να επιβεβαιώνουν τις ανησυχίες του.
Από την «τραπεζική εκπαίδευση» στην εκπαίδευση που υπηρετεί τις τράπεζες
Από τη δεκαετία του 1980, με την επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού στις ΗΠΑ και τη Μεγάλη Βρετανία, τα ανθρωπιστικά παιδαγωγικά μοντέλα άρχισαν να υποχωρούν, παραμένοντας σε μεγάλο βαθμό αντικείμενο μελέτης της ιστορίας της παιδαγωγικής.
Στη θέση τους ενισχύθηκαν εκπαιδευτικά προγράμματα που έθεταν ως βασικό στόχο την προετοιμασία των μαθητών για τις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας. Στα περισσότερα εκπαιδευτικά συστήματα των χωρών του ΟΟΣΑ, η σύνδεση της σχολικής γνώσης με τις οικονομικές και επαγγελματικές ανάγκες απέκτησε ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Ένα από τα πρώτα χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της αλλαγής ήταν η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση της Μάργκαρετ Θάτσερ το 1988. Με τη συγκεκριμένη μεταρρύθμιση, τα σχολεία άρχισαν να αξιολογούνται με οικονομικά και επιχειρηματικά κριτήρια, με έμφαση στην αποτελεσματικότητα και στις επιδόσεις τους. Η προσέγγιση αυτή συνδέθηκε, μεταξύ άλλων, με το κλείσιμο σχολικών μονάδων σε υποβαθμισμένες περιοχές.
Η καθιέρωση πινάκων κατάταξης, η δημιουργία σχολείων διαφορετικών επιπέδων και ταχυτήτων, η ενίσχυση του συγκεντρωτικού ελέγχου από το υπουργείο και η συνεχής έμφαση στις εξετάσεις περιόρισαν σημαντικά την ελευθερία και τη δημιουργικότητα εκπαιδευτικών και μαθητών.
Αντίστοιχη προσπάθεια έγινε στις ΗΠΑ κατά την προεδρία του Τζορτζ Μπους του πρεσβύτερου, χωρίς να προχωρήσει τότε. Η πολιτική αυτή επανήλθε δυναμικά με την ανάληψη της προεδρίας από τον γιο του. Το 2002, ο Τζορτζ Μπους υπέγραψε τον νόμο «No Child Left Behind» (NCLB), ο οποίος αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στην εισαγωγή εταιρικών και χρηματοοικονομικών μοντέλων διοίκησης στη δημόσια εκπαίδευση.
Με το επιχείρημα της ενίσχυσης της λογοδοσίας των εκπαιδευτικών και της μείωσης των διαφορών στις σχολικές επιδόσεις, θεσπίστηκε ένα σύστημα τυποποιημένων εξετάσεων σε εθνικό επίπεδο. Το σχολείο απομακρύνθηκε από την εικόνα ενός χώρου δημιουργίας, συνεργασίας και δημοκρατικής συμμετοχής και άρχισε να λειτουργεί όλο και περισσότερο ως μηχανισμός παραγωγής στατιστικών αποτελεσμάτων.
Οι σχολικές μονάδες που δεν πετύχαιναν τους ετήσιους ποσοτικούς στόχους αντιμετώπιζαν κυρώσεις. Αυτές μπορούσαν να περιλαμβάνουν τη διακοπή της κρατικής χρηματοδότησης, την απομάκρυνση προσωπικού ή ακόμη και την ιδιωτικοποίηση της λειτουργίας τους.
Η μαθησιακή διαδικασία προσαρμόστηκε σταδιακά στις απαιτήσεις των μετρήσιμων αποτελεσμάτων. Η διδασκαλία περιορίστηκε σε μεγάλο βαθμό στο λεγόμενο «teaching to the test», δηλαδή στην προετοιμασία των μαθητών αποκλειστικά για τις εξετάσεις. Η δημιουργικότητα, η φαντασία και η κριτική σκέψη υποβαθμίστηκαν, καθώς δεν μπορούσαν να αποτυπωθούν εύκολα σε αριθμητικούς δείκτες.
Η μεταρρύθμιση NCLB, σύμφωνα με την κριτική προσέγγιση του άρθρου, δεν αποτέλεσε απλώς μια εκπαιδευτική αλλαγή. Συνέβαλε στην ενίσχυση της εμπορευματοποίησης της δημόσιας εκπαίδευσης και στη δημιουργία νέων πεδίων δραστηριοποίησης για μεγάλες επιχειρήσεις. Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται στη διεθνή βιβλιογραφία με τον όρο «Edu-Business», δηλαδή εκπαιδευτικές επιχειρήσεις.
Μεγάλες εταιρείες, όπως η Pearson, η McGraw-Hill και η ETS, ανέλαβαν μέσω κρατικών συμβάσεων διάφορες λειτουργίες που σχετίζονταν με τις εξετάσεις: από τον σχεδιασμό και την εκτύπωση των θεμάτων μέχρι τη βαθμολόγηση και τη συνολική διαχείρισή τους. Έτσι, σημαντικό μέρος των δημόσιων εκπαιδευτικών κονδυλίων κατευθυνόταν προς ιδιωτικές επιχειρήσεις.
Παράλληλα, προκειμένου να αυξήσουν τις πιθανότητες επιτυχίας των μαθητών στις εξετάσεις, τα σχολεία προμηθεύονταν ολοκληρωμένα πακέτα εκπαιδευτικού υλικού από τις ίδιες εταιρείες. Τα πακέτα αυτά περιλάμβαναν λεπτομερείς οδηγίες για τη διδασκαλία, περιορίζοντας την αυτονομία και την παιδαγωγική πρωτοβουλία των εκπαιδευτικών.
Σύμφωνα με την κριτική που ασκείται στο συγκεκριμένο μοντέλο, ο νόμος έθετε ιδιαίτερα υψηλούς και συχνά μη ρεαλιστικούς στόχους. Όταν τα δημόσια σχολεία δεν μπορούσαν να τους πετύχουν, δημιουργούνταν οι προϋποθέσεις για την είσοδο ιδιωτικών φορέων στον χώρο της εκπαίδευσης. Σε αυτό το περιβάλλον ενισχύθηκε η εξάπλωση των Charter Schools, δηλαδή σχολείων που λειτουργούν με ειδικό καθεστώς και διοικούνται από ιδιωτικούς φορείς, εταιρείες ή επενδυτικά κεφάλαια.
Οι διεθνείς εξετάσεις PISA και η μέτρηση της σχολικής αποτελεσματικότητας
Σημαντικό ρόλο στην ενίσχυση της λογικής της ποσοτικής αξιολόγησης διαδραματίζουν και οι διεθνείς εξετάσεις PISA, στις οποίες συμμετέχουν χώρες-μέλη του ΟΟΣΑ και συνεργαζόμενα κράτη.
Οι εξετάσεις αυτές βασίζονται σε τρεις βασικούς τομείς: τα Μαθηματικά, τις Φυσικές Επιστήμες και τη Γλώσσα. Η αξιολόγηση των μαθητών μέσα από τυποποιημένες δοκιμασίες ενισχύει, σύμφωνα με την κριτική που διατυπώνεται, την τάση για ομοιόμορφα μοντέλα διδασκαλίας, καθώς κάθε χώρα επιδιώκει να βελτιώσει τη θέση της στη διεθνή κατάταξη.
Σε αυτή τη διαδικασία, υπάρχει ο κίνδυνος να παραμερίζονται οι πολιτισμικές ιδιαιτερότητες κάθε χώρας και οι κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνουν οι μαθητές. Παράλληλα, τίθεται ζήτημα σχετικά με το κατά πόσο οι συγκρίσεις αποτυπώνουν με ακρίβεια τις πραγματικές εκπαιδευτικές δυνατότητες κάθε σχολικού συστήματος.
Οι εκπαιδευτικοί και οι σχολικές μονάδες καλούνται συχνά να απολογούνται για τις επιδόσεις τους, ενώ η διδασκαλία προσαρμόζεται σταδιακά στη μορφή των διεθνών εξετάσεων. Έτσι, περιορίζεται ο χώρος για μια πιο ολοκληρωμένη και δημιουργική εκπαιδευτική διαδικασία.
Την ίδια στιγμή, το λεξιλόγιο των επιχειρήσεων και των χρηματοοικονομικών αγορών έχει εισχωρήσει βαθιά στην εκπαιδευτική πραγματικότητα. Έννοιες όπως παραγωγικότητα, αποδοτικότητα, μέτρηση, εξοικονόμηση, αποτελεσματικότητα, διαχείριση και κατάταξη χρησιμοποιούνται πλέον ευρέως για την περιγραφή της σχολικής λειτουργίας.
Η αλλαγή αυτή συνδέεται με την αντίληψη ότι ο βασικός σκοπός της εκπαίδευσης είναι να προετοιμάσει τους νέους για την ένταξή τους στην αγορά εργασίας. Κατ' αυτόν τον τρόπο, οι μαθητές και οι εκπαιδευτικοί κινδυνεύουν να αντιμετωπίζονται σαν εμπορεύσιμες μονάδες, των οποίων η αξία καθορίζεται από τα προσόντα, τις πιστοποιήσεις και τις βαθμολογικές επιδόσεις τους.
Η ελληνική εκπαίδευση ακολουθεί την ίδια κατεύθυνση
Η Ελλάδα δεν μένει έξω από αυτές τις εξελίξεις. Ήδη από τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού, αρκετοί μαθητές προετοιμάζονται για εξετάσεις εισαγωγής σε Πρότυπα ή Ωνάσεια σχολεία, ενώ για την εισαγωγή στα Πειραματικά σχολεία απαιτείται συμμετοχή σε διαδικασία κλήρωσης.
Με αυτόν τον τρόπο, η σχολική κοινότητα οδηγείται σε μια διαδικασία κατηγοριοποίησης, η οποία μπορεί να επεκταθεί τόσο στους μαθητές όσο και στους εκπαιδευτικούς.
Παράλληλα, η μετατροπή του Λυκείου σε έναν διαρκή εξεταστικό μηχανισμό, η προσαρμογή της διδασκαλίας στις απαιτήσεις της Τράπεζας Θεμάτων και η κατάργηση ή ο περιορισμός καλλιτεχνικών μαθημάτων ενισχύουν ένα ασφυκτικό εκπαιδευτικό περιβάλλον. Σε τέτοιες συνθήκες, το σχολείο δυσκολεύεται να εμπνεύσει τους μαθητές, να ενθαρρύνει τη δημιουργικότητα και να καλλιεργήσει την ελευθερία της σκέψης.
Την ίδια στιγμή, η παρουσία επιχειρήσεων ως χορηγών και η ανάθεση επιμέρους λειτουργιών των σχολείων, όπως η καθαριότητα, σε ιδιωτικούς φορείς δημιουργούν προβληματισμό για τη διατήρηση του δημόσιου χαρακτήρα της εκπαίδευσης.
Η εφαρμογή της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής περιορίζει τις δυνατότητες πρόσβασης ορισμένων υποψηφίων στα δημόσια πανεπιστήμια, κατευθύνοντας μέρος τους προς τα Ινστιτούτα Επαγγελματικής Κατάρτισης (ΙΕΚ). Επιπλέον, η ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων, την οποία το άρθρο αντιμετωπίζει ως ζήτημα συνταγματικής νομιμότητας, ενισχύει την ανησυχία για τη μετατροπή της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης από δημόσιο αγαθό σε εμπορεύσιμη υπηρεσία.
Η υποχώρηση του ρόλου του εκπαιδευτικού
Μία από τις σημαντικότερες συνέπειες αυτής της μεταβολής είναι αυτό που οι κοινωνιολόγοι της εκπαίδευσης περιγράφουν ως «εξαφάνιση του δασκάλου». Ο όρος δεν αναφέρεται στη φυσική απουσία του εκπαιδευτικού από την τάξη, αλλά στην υποβάθμιση του παιδαγωγικού, πνευματικού και επαγγελματικού του ρόλου, μέσα από μια διαδικασία αποειδίκευσης.
Ο εκπαιδευτικός, αντί να λειτουργεί ως παιδαγωγός, μετατρέπεται σταδιακά σε τεχνοκράτη που εκτελεί προκαθορισμένες οδηγίες. Η επαγγελματική του αυτονομία περιορίζεται, καθώς καλείται να εφαρμόζει έτοιμα εκπαιδευτικά προγράμματα και συγκεκριμένες μεθόδους διδασκαλίας, χωρίς να έχει ουσιαστικό περιθώριο προσωπικής παρέμβασης.
Παράλληλα, οι μαθητές κινδυνεύουν να αντιμετωπίζονται όχι ως ξεχωριστές προσωπικότητες με διαφορετικές ανάγκες και δυνατότητες, αλλά ως αριθμητικές μονάδες που πρέπει να πετύχουν συγκεκριμένες βαθμολογικές επιδόσεις. Η φροντίδα, η ενσυναίσθηση και η ουσιαστική ανθρώπινη σχέση υποχωρούν μπροστά στην απαίτηση για μετρήσιμα αποτελέσματα.
Το νεοφιλελεύθερο εκπαιδευτικό μοντέλο, σύμφωνα με την κριτική του άρθρου, μεταφέρει μεγάλο μέρος της ευθύνης για τις κοινωνικές ανισότητες και τη φτώχεια, οι οποίες επηρεάζουν τη σχολική πορεία των παιδιών, αποκλειστικά στους εκπαιδευτικούς. Αυτή η μετατόπιση ευθυνών έχει συνδεθεί με αυξημένα φαινόμενα επαγγελματικής εξουθένωσης και αποχώρησης έμπειρων εκπαιδευτικών.
Ο δάσκαλος ως ανεξάρτητος διανοούμενος και ενεργό μέλος της κοινότητας, όπως τον οραματίστηκαν ο Ντιούι και ο Γληνός, υποχωρεί μπροστά στην εικόνα ενός υπαλλήλου που εργάζεται υπό συνεχή έλεγχο και πίεση. Οι χαμηλές αποδοχές, οι πειθαρχικοί μηχανισμοί και η υποχρέωση αναπαραγωγής συγκεκριμένων εγχειριδίων και ασκήσεων περιορίζουν τον εκπαιδευτικό στον ρόλο του μεταδότη προκαθορισμένης ύλης, η οποία συχνά εξυπηρετεί αποκλειστικά τις εξεταστικές ανάγκες.
Ο Τζορτζ Στάινερ, στο έργο του Τα μαθήματα των δασκάλων, επισημαίνει τις καταστροφικές συνέπειες της μέτριας διδασκαλίας, της παιδαγωγικής ρουτίνας και μιας εκπαίδευσης που περιορίζεται σε στενά χρησιμοθηρικούς στόχους. Όπως υπογραμμίζει, μια κακή διδασκαλία μπορεί να στερήσει από τον μαθητή την ελπίδα, να υποβαθμίσει την προσωπικότητά του και να μετατρέψει κάθε γνωστικό αντικείμενο σε μια άχρωμη και ανούσια διαδικασία.
Το σημερινό εκπαιδευτικό πλαίσιο, ωστόσο, φαίνεται να μην ευνοεί τους εκπαιδευτικούς που τολμούν να διδάξουν με δημιουργικότητα και ανεξαρτησία, όπως υποστήριζε ο Φρέιρε.
Η ανάγκη να ξαναβρούμε τον δρόμο της ουσιαστικής παιδείας
Η εκπαίδευση αναγνωρίστηκε ως θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα μέσα από διεθνείς συμφωνίες και κείμενα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, το 1948 και το 1966, ενώ το 1989 υιοθετήθηκε η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού. Το δικαίωμα αυτό περιλαμβάνει κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές διαστάσεις και σήμερα εξακολουθεί να απειλείται από τις ανισότητες, τη φτώχεια, τους πολέμους και το ψηφιακό χάσμα.
Επομένως, η συζήτηση για τον επανανθρωπισμό της εκπαίδευσης δεν μπορεί να αγνοεί τις συνθήκες που περιορίζουν την πρόσβαση των παιδιών στη γνώση και στις δυνατότητες που αυτή προσφέρει.
Η ιστορική διαδρομή από τα οράματα της προοδευτικής παιδαγωγικής έως τις σύγχρονες πολιτικές, όπως το «No Child Left Behind» και η ανάπτυξη του «Edu-Business», αναδεικνύει τη μεγάλη αλλαγή που έχει συντελεστεί στον χαρακτήρα του σχολείου. Η εκπαίδευση μετατρέπεται ολοένα περισσότερο σε έναν μηχανισμό παραγωγής μετρήσιμων δεξιοτήτων, με βασικό προσανατολισμό την εξυπηρέτηση των αναγκών της αγοράς.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο εκπαιδευτικός χάνει σταδιακά τον ρόλο του ως αυτόνομου και σκεπτόμενου παιδαγωγού, ενώ ο μαθητής αντιμετωπίζεται συχνά ως ένας αριθμός σε στατιστικούς πίνακες. Πρόκειται για δύο από τις σημαντικότερες συνέπειες της ενίσχυσης της επιχειρηματικής λογικής στη δημόσια εκπαίδευση.
Ωστόσο, η ιστορία της παιδαγωγικής αποδεικνύει ότι το εκπαιδευτικό σύστημα δεν είναι ένας αμετάβλητος μηχανισμός που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Το σχολείο εξακολουθεί να αποτελεί έναν σημαντικό χώρο κοινωνικών και ιδεολογικών αντιπαραθέσεων, μέσα στον οποίο μπορούν να δημιουργηθούν περιθώρια αλλαγής χάρη στην ανθρώπινη πρωτοβουλία και τη συλλογική δράση.
Η αντίσταση στην υποβάθμιση της παιδείας προϋποθέτει την εγκατάλειψη της μοιρολατρίας και την επαναφορά αξιών που το τεχνοκρατικό και εμπορευματικό μοντέλο παραμερίζει. Η αντιμετώπιση της κρίσης απαιτεί μια ουσιαστική παιδαγωγική ανανέωση και επιστροφή στις αρχές της προοδευτικής σκέψης, όχι ως απλή αναπόληση του παρελθόντος, αλλά ως ενεργή προσπάθεια αλλαγής στο παρόν.
Αυτό σημαίνει, καταρχάς, να ενισχυθεί ξανά η στοχαστική σκέψη απέναντι στην ψηφιακή χειραγώγηση και την υπερβολική εξάρτηση από τα τυποποιημένα τεστ. Η σχολική τάξη χρειάζεται να μετατραπεί σε μια ζωντανή δημοκρατική κοινότητα, η οποία αξιοποιεί τις δυνατότητες της επιστήμης και της τεχνολογίας χωρίς να υποτάσσεται σε αυτές.
Απαιτείται, επίσης, να δοθεί ξανά ουσιαστικός χώρος στη φωνή των μαθητών, στην ελεύθερη έκφραση και στη συνεργασία. Η διδασκαλία δεν μπορεί να περιορίζεται στην αναπαραγωγή έτοιμων πακέτων ύλης, αλλά οφείλει να ενθαρρύνει τη δημιουργική συμμετοχή και την ενεργό αναζήτηση της γνώσης.
Το σχολείο πρέπει να συμβάλλει στη διαμόρφωση ολοκληρωμένων προσωπικοτήτων, καλλιεργώντας όχι μόνο τις πνευματικές ικανότητες, αλλά και τη σωματική, αισθητική και ηθική ανάπτυξη των παιδιών. Παράλληλα, χρειάζεται να συνδέεται με τη ζωντανή γλώσσα και τις πραγματικές δημιουργικές ανάγκες της κοινωνίας.
Στον πυρήνα αυτής της αντίληψης βρίσκεται η πεποίθηση ότι η μόρφωση αποτελεί πράξη αγάπης και απελευθέρωσης. Σκοπός της δεν είναι να προσαρμόζει παθητικά τους ανθρώπους στην υπάρχουσα πραγματικότητα, αλλά να τους εξοπλίζει με τα μέσα για να την κατανοούν, να την αμφισβητούν και να συμβάλλουν στον μετασχηματισμό της.
Το μέλλον του σχολείου συνδέεται άμεσα με το μέλλον των ίδιων των κοινωνιών. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν αυτές θα συνεχίσουν να διαμορφώνουν ανθρώπους εκπαιδευμένους αποκλειστικά για συγκεκριμένες επαγγελματικές χρήσεις και ανάγκες ή αν θα επιδιώξουν να καλλιεργούν ελεύθερες, ολοκληρωμένες προσωπικότητες με κριτική σκέψη και κοινωνική συνείδηση.
Ο δρόμος προς αυτή την αλλαγή δεν είναι εύκολος. Ωστόσο, όπως είχε επισημάνει ο Ι. Θ. Κακριδής αναφερόμενος στον εκπαιδευτικό, η πίστη στις δυνατότητες της παιδείας αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την υπέρβαση των περιορισμών: «Αν ο δάσκαλος δεν πιστέψει στο αδύνατο, δεν θα εξαντλήσει το δυνατό στα έσχατά του όρια».
Βιβλιογραφία (ενδεικτική)
Ελληνόγλωσση
- Γληνός, Δ. (1925). Ένας άταφος νεκρός. Αθήνα: Αθηνά.
- Γληνός, Δ. (1983). Άπαντα (Τόμοι Γ΄ και Δ΄) – Κείμενα για το «Σχολείο Εργασίας». Αθήνα: Θεμέλιο.
- Μπουρντιέ, Π. και Πασερόν, Ζ. Κ. (1993). Η Αναπαραγωγή: Στοιχεία για μια θεωρία του εκπαιδευτικού συστήματος. Αθήνα: Καρδαμίτσα.
- Ντιούι, Τζ. (2016). Δημοκρατία και Εκπαίδευση: Μια εισαγωγή στη φιλοσοφία της εκπαίδευσης. Αθήνα: Ηριδανός.
- Στάινερ, Τζ. (2011). Τα μαθήματα των δασκάλων. Αθήνα: Scripta.
- Φρέιρε, Π. (1977). Η Αγωγή του Καταπιεσμένου. Αθήνα: Κέδρος.
- Φρενέ, Σ. (2017). Για ένα λαϊκό σχολείο: Παιδαγωγικές σταθερές. Αθήνα: Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού / ΙΕΠ.
Ξενόγλωσση
- Althusser, L. (1970). Ideology and Ideological State Apparatuses.
- Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital.
- Dewey, J. (1916). Democracy and Education: An Introduction to the Philosophy of Education.
- Freire, P. (1970). Pedagogy of the Oppressed.
- Giroux, H. A. (2010). Bare Pedagogy and the Scourge of Neoliberalism: Rethinking Higher Education as a Democratic Public Sphere.
- Rapoport, A. (2011). Education Inc., Texas Observer.
- Willis, P. (1977). Learning to Labor: How Working Class Kids Get Working Class Jobs.
ΠΕΣΕΚ: Κάτω τα χέρια από το ΣΕΠΕ «Η Αθηνά»! Αγωγές 55.000 ευρώ κατά συνδικαλιστών και εκπαιδευτικών – Όλοι στα δικαστήρια στις 19 Νοέμβρη!
Η ΠΕΣΕΚ εκφράζει την αλληλεγγύη και τη συμπαράστασή της στο ΣΕΠΕ «Η Αθηνά», στα συνδικαλιστικά του στελέχη, στους εκπαιδευτικούς που διώκονται επειδή κατέθεσαν ως μάρτυρες...
«Ο φασισμός δεν χωράει στο σχολείο μας» – Εκπαιδευτικοί και μαθητές υψώνουν τείχος απέναντι στο μίσος
