Χρήστος Κάτσικας

Η ιδέα ότι η γνώση και η προσπάθεια μπορούν να αλλάξουν τη μοίρα ενός ανθρώπου υπήρξε για δεκαετίες ο πυρήνας της εκπαίδευσης. Μια σιωπηλή συμφωνία ανάμεσα στο σχολείο και την κοινωνία: διάβασε, προσπάθησε, προχώρα – και θα τα καταφέρεις. Μια υπόσχεση που δόθηκε σε γενιές παιδιών και έγινε σχεδόν αυτονόητη.

Κι όμως, τα τελευταία χρόνια, αυτή η υπόσχεση αρχίζει να ξεθωριάζει. Όχι με θόρυβο. Όχι με μια απότομη διάψευση. Αλλά σταδιακά, σχεδόν ανεπαίσθητα. Σαν μια ιδέα που φθείρεται από την καθημερινότητα.

Γιατί η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη από όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε. Αλλά ας δούμε το σοβαρό αυτό ζήτημα  αναλυτικά και με μα σειρά

Όταν οι «άκρες» νικούν την προσπάθεια

Υπάρχει μια παλιά ιστορία για έναν βασιλιά που ό,τι άγγιζε γινόταν χρυσός. Στην εκπαίδευση, όμως, το «άγγιγμα του Μίδα» δεν είναι παραμύθι. Είναι μια σιωπηλή, επίμονη πραγματικότητα. Δεν αφορά όλους – αφορά εκείνους που γεννιούνται με ένα αόρατο προνόμιο: τη "σωστή" οικογένεια, τις "σωστές" γνωριμίες, την "κατάλληλη" πολιτική ή κοινωνικο-οικονομική ταυτότητα.

Για τους υπόλοιπους, το πτυχίο παραμένει αυτό που θα έπρεπε να είναι: αποτέλεσμα κόπου, επιμονής, αϋπνίας, απογοητεύσεων και μικρών νικών. Για κάποιους άλλους, όμως, μετατρέπεται σε κάτι διαφορετικό. Σε ένα διαβατήριο ήδη σφραγισμένο. Σε μια υπόσχεση επιτυχίας που δεν χρειάζεται να αποδειχθεί.

Αν κοιτάξει κανείς προσεκτικά, θα δει ότι η εκπαίδευση δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Δεν ξεκινάμε όλοι από την ίδια γραμμή εκκίνησης. Άλλοι μεγαλώνουν σε σπίτια γεμάτα βιβλία, με γονείς που ξέρουν να ανοίγουν πόρτες, να «συστήνουν», να καθοδηγούν. Άλλοι, πάλι, παλεύουν να καταλάβουν μόνοι τους πώς λειτουργεί ένα σύστημα που δεν τους εξηγήθηκε ποτέ.

Και εκεί, ακριβώς, αρχίζει να διαμορφώνεται η διαφορά.

Το πτυχίο, θεωρητικά, είναι το μεγάλο ισοσταθμιστικό εργαλείο. Η κοινωνική υπόσχεση ότι όποιος προσπαθήσει, θα ανταμειφθεί. Όμως στην πράξη, αυτή η υπόσχεση συχνά μοιάζει να ξεθωριάζει. Γιατί το χαρτί από μόνο του δεν αρκεί. Χρειάζεται «κάτι ακόμη». Ένα τηλέφωνο. Μια γνωριμία. Μια ένταξη σε δίκτυα που δεν είναι ορατά σε όλους.

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί νέοι άνθρωποι, ακόμη και με υψηλές επιδόσεις, νιώθουν ότι κάτι δεν «κουμπώνει». Ότι υπάρχει ένα αόρατο ταβάνι που δεν σπάει με κόπο, αλλά με πρόσβαση. Ότι η αξιοκρατία, αν και διακηρύσσεται, εφαρμόζεται επιλεκτικά.

Και εδώ γεννιέται ένα βαθύ, υπαρξιακό ερώτημα: Αξίζει τελικά η προσπάθεια;

Η απάντηση δεν είναι απλή. Γιατί, ναι, η προσπάθεια αξίζει – αλλά δεν αρκεί πάντα. Και αυτή η διαπίστωση πονά. Πονά ιδιαίτερα τους νέους που μεγάλωσαν με την πεποίθηση ότι το σχολείο και το πανεπιστήμιο είναι δρόμοι προς μια καλύτερη ζωή.

Το πτυχίο και η πραγματικότητα: Δύο κόσμοι που δεν συναντιούνται πάντα

Στην πραγματικότητα, το εκπαιδευτικό σύστημα λειτουργεί συχνά σαν καθρέφτης της κοινωνίας. Αν η κοινωνία είναι άνιση, το ίδιο θα είναι και το αποτέλεσμα. Οι τίτλοι σπουδών δεν ακυρώνονται – αλλά φορτίζονται διαφορετικά, ανάλογα με το ποιος τους κρατά.

Ένας απόφοιτος με «βαρύ» επώνυμο ή ισχυρό δίκτυο γνωριμιών θα δει το πτυχίο του να αποκτά σχεδόν μαγικές ιδιότητες. Να ανοίγει δρόμους, να γίνεται αντικείμενο αναγνώρισης πριν ακόμη δοκιμαστεί στην πράξη. Αντίθετα, ένας εξίσου ικανός –ή και ικανότερος– νέος, χωρίς αυτές τις προσβάσεις, καλείται να αποδείξει ξανά και ξανά την αξία του.

Είναι σαν να μπαίνουν στο ίδιο γήπεδο με διαφορετικούς κανόνες.

Και όμως, μέσα σε αυτή τη σκληρή πραγματικότητα, υπάρχει και μια άλλη πλευρά. Μια πιο φωτεινή, πιο πεισματάρα. Είναι οι άνθρωποι που, παρά τα εμπόδια, επιμένουν. Που δεν εγκαταλείπουν. Που βρίσκουν τρόπους να προχωρήσουν, ακόμη και όταν το σύστημα δεν τους ευνοεί.

Αυτοί οι άνθρωποι δεν έχουν το «άγγιγμα του Μίδα». Έχουν κάτι πιο βαθύ: την αντοχή. Και αυτή, όσο κι αν δεν φαίνεται άμεσα, είναι μια δύναμη που χτίζει αργά, αλλά ουσιαστικά.

Ίσως τελικά το μεγάλο στοίχημα δεν είναι να αρνηθούμε την ύπαρξη των ανισοτήτων – αλλά να τις αναγνωρίσουμε και να τις αντιμετωπίσουμε. Να δημιουργήσουμε ένα σύστημα που δεν θα χαρίζει χρυσό σε λίγους, αλλά θα δίνει πραγματικές ευκαιρίες σε όλους.

Γιατί η παιδεία δεν μπορεί να είναι προνόμιο. Πρέπει να είναι δικαίωμα. Και το πτυχίο δεν πρέπει να γίνεται «χρυσό» επειδή το άγγιξε κάποιος με ισχυρές διασυνδέσεις, αλλά επειδή αντιπροσωπεύει πραγματική γνώση, προσπάθεια και αξία.

Αλλιώς, το παραμύθι του Μίδα θα συνεχίσει να γράφεται – όχι ως θαύμα, αλλά ως υπενθύμιση μιας κοινωνίας που ακόμη παλεύει να γίνει δίκαιη.

Και ίσως, στο τέλος, το πιο σημαντικό ερώτημα να μην είναι ποιος έχει το «άγγιγμα του Μίδα», αλλά ποιος έχει το θάρρος να αλλάξει το παιχνίδι.