Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχουν φορές που η πολιτική δεν κυβερνά με αποφάσεις αλλά με μετατοπίσεις. Δεν λέει «απέτυχα», λέει «κάποιος άλλος φταίει». Δεν αναλαμβάνει την ευθύνη, την ανακυκλώνει. Κι όταν η δημόσια εκπαίδευση ασθμαίνει –με κενά, υπερφορτωμένες τάξεις, υποδομές που γερνούν, παιδιά που κουβαλούν δυσκολίες πιο μεγάλες από τις σχολικές τους τσάντες– η εύκολη λύση δεν είναι να διορθωθεί η πολιτική. Είναι να βρεθεί ο αποδέκτης της οργής.

Και ποιος είναι πάντα διαθέσιμος; Ο εκπαιδευτικός.

Ο άνθρωπος που βρίσκεται καθημερινά μπροστά στον πίνακα, δηλαδή μπροστά στην κοινωνία ολόκληρη. Ο πιο ορατός, άρα και ο πιο εύκολος στόχος. Η πολιτεία δείχνει τον δάσκαλο όπως ο ταχυδακτυλουργός δείχνει το καπέλο: για να μη δούμε τι γίνεται στο άλλο χέρι.

Το αποτέλεσμα είναι ένα καλά σχεδιασμένο κοινωνικό «σκηνικό»: η αντιπαράθεση να μην στρέφεται προς την κορυφή, προς τις επιλογές, προς το σύστημα, αλλά προς τα κάτω – ανάμεσα σε γονείς και εκπαιδευτικούς. Να τσακώνονται οι φυσικοί σύμμαχοι, για να μένει στο απυρόβλητο ο πραγματικός υπεύθυνος.

Η μεταφορά της οργής ως πολιτική τεχνική

Η δημόσια εκπαίδευση δεν κατέρρευσε σε μία νύχτα. Φθίνει όπως φθείρονται τα πράγματα που τα αφήνεις χωρίς φροντίδα: λίγο-λίγο, σιωπηλά, «αθόρυβα». Όμως το σχολείο είναι τόσο κρίσιμος θεσμός, που όταν αρχίζει να τρίζει, η κοινωνία ζητά απαντήσεις.

Εκεί παρεμβαίνει η κυρίαρχη πολιτική. Όχι για να λύσει το πρόβλημα, αλλά για να αλλάξει τη φορά της συζήτησης. Να μην είναι το ερώτημα:

«Ποιος σχεδίασε έτσι το σχολείο;»
αλλά:
«Γιατί ο εκπαιδευτικός δεν κάνει καλά τη δουλειά του;»

Και τότε οι αιτίες που είναι θεσμικές (υποχρηματοδότηση, ελλείψεις, θεσμική αστάθεια, ακραία γραφειοκρατία) βαφτίζονται «ατομικές ανεπάρκειες».

Αυτός ο μηχανισμός είναι πολιτικά πανίσχυρος, γιατί βασίζεται σε κάτι απλό: ο κόσμος θυμώνει με αυτό που βλέπει. Και αυτό που βλέπει κάθε μέρα είναι τον εκπαιδευτικό, όχι το Υπουργείο.

Από το “σχολείο ως κοινότητα” στο “σχολείο ως πεδίο καταγγελιών”

Μέσα σε αυτό το κλίμα φυτρώνει ένα νέο, επικίνδυνο «ήθος»: η καχυποψία.

Η παιδαγωγική πράξη δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως μια δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στη φροντίδα και στο όριο, αλλά ως κάτι που πρέπει να επιτηρείται. Έτσι γεννιέται η κουλτούρα της αναφοράς, της καταγγελίας, της απειλής, της μηνυτήριας διαδικασίας — ένα σχολείο όπου ο διάλογος αντικαθίσταται από «φακέλους» και η εμπιστοσύνη από «αποδεικτικά στοιχεία».

Δεν είναι υπερβολή: ο εκπαιδευτικός, σε πολλά σχολεία, διδάσκει πια με μια σκιά από πάνω του. Όχι την υγιή αυτοκριτική – αλλά τον φόβο.

«Μην πεις πολλά.»
«Μην ακουμπήσεις το θέμα.»
«Μη βάλεις όριο που θα παρεξηγηθεί.»
«Μη διορθώσεις αυστηρά, θα το πάρουν προσωπικά.»

Αυτό το κλίμα δεν καταστρέφει μόνο τους εκπαιδευτικούς. Καταστρέφει και το σχολείο. Γιατί σχολείο χωρίς εμπιστοσύνη είναι σαν τάξη χωρίς φως: μπορεί να λειτουργεί τεχνικά, αλλά δεν ζει.

Το αθέατο σχέδιο: να τσακώνονται οι σύμμαχοι

Ο εκπαιδευτικός και ο γονιός είναι οι δύο φυσικοί πυλώνες του παιδιού. Όταν αυτοί συγκρούονται, το παιδί μένει στη μέση — και το κράτος κοιτάζει από μακριά.

Ας το πούμε χωρίς υπεκφυγές: είναι πολιτικά χρήσιμο να μεταφερθεί η πίεση από την πολιτεία προς τα σχολεία.

Γιατί έτσι:

1. η πολιτεία αποφεύγει τη λογοδοσία,

2. διασπάται η κοινωνική συμμαχία που θα απαιτούσε αλλαγές,

3. νομιμοποιούνται αυταρχικές πολιτικές (πειθαρχικά μέτρα, επιτήρηση, «στοχοποίηση»), με πρόσχημα την «αποκατάσταση της τάξης».

Είναι παλιά τεχνική. Όταν δεν μπορείς να λύσεις το πρόβλημα, αλλάζεις τον υπεύθυνο. Όταν δεν θέλεις να σε κοιτάξουν, δείχνεις κάποιον άλλο.

Μαρτυρίες από το “πεδίο” 

Μαρτυρία εκπαιδευτικού (Γυμνάσιο)

«Στην τάξη μου έχω παιδιά με ένταση, παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες, παιδιά που δεν έχουν βοήθεια στο σπίτι. Κι όμως, η απαίτηση είναι να “βγαίνει η ύλη” και να είμαι και ψυχολόγος και αστυνόμος και διαμεσολαβητής. Όταν κάτι πάει στραβά, δεν φταίει ότι είμαστε χωρίς στήριξη. Φταίει ότι εγώ “δεν διαχειρίστηκα σωστά”. Αυτό είναι το πιο άδικο: να σου ζητούν να κρατήσεις όρθιο ένα σύστημα και μετά να σου λένε πως είσαι το πρόβλημα.»

Μαρτυρία γονέα (Δημοτικό) 

«Εγώ δεν θέλω να τσακώνομαι με τους δασκάλους. Θέλω το παιδί μου να μαθαίνει. Αλλά όταν βλέπω συνεχώς κενά, όταν αλλάζει δάσκαλο, όταν δεν υπάρχουν ειδικοί, κάπου ξεσπάω. Και είναι αλήθεια ότι το υπουργείο είναι απρόσωπο. Το σχολείο το βλέπω μπροστά μου. Θυμώνω εκεί. Μετά, όταν ηρεμώ, καταλαβαίνω ότι οι δάσκαλοι είναι και αυτοί εγκλωβισμένοι.»

Αυτές οι δύο φωνές —όταν ακούγονται μαζί— αποκαλύπτουν την αλήθεια: οι άνθρωποι στο πεδίο δεν είναι αντίπαλοι. Είναι συγκάτοικοι του ίδιου άγχους.

Τι φορτώνεται στον εκπαιδευτικό (ενώ είναι ευθύνη του συστήματος)

Στον εκπαιδευτικό “χρεώνεται”:

• η αποτυχία του συστήματος υποστήριξης (ψυχολόγοι/ειδικοί/δομές)

• η αδυναμία κάλυψης κενών και η αστάθεια του προσωπικού

• τα μαθησιακά ελλείμματα που παράγουν ανισότητες

• η παραβατικότητα/ένταση χωρίς εργαλεία πρόληψης

• η πίεση για «αποτελέσματα» σε περιβάλλον εξάντλησης

• η γραφειοκρατία που εξαφανίζει τη διδασκαλία

Ενώ θεσμικά ανήκει σε:

• πολιτική ηγεσία και εκπαιδευτικό σχεδιασμό

• χρηματοδότηση και προτεραιότητες

• παιδαγωγικό πλαίσιο και υποστήριξη σχολικών μονάδων

• κοινωνική πολιτική και δομές πρόνοιας

• σταθερότητα στελέχωσης και οργανικές θέσεις

Η πιο μεγάλη ζημιά: το σχολείο διδάσκει λάθος μάθημα

Κάθε φορά που ένας γονιός απειλεί, καταγγέλλει ή εισβάλλει με θυμό, το παιδί παίρνει μάθημα: ότι ο θυμός είναι επιχείρημα.

Κάθε φορά που ένας εκπαιδευτικός φοβάται να βάλει όρια, το παιδί παίρνει άλλο μάθημα: ότι τα όρια είναι διαπραγματεύσιμα όταν φωνάζεις αρκετά.

Έτσι, η δημόσια εκπαίδευση δεν χάνει μόνο πόρους. Χάνει αξίες. Χάνει το αόρατο περιεχόμενό της.

Να ξαναγίνει το “μαζί” πολιτική πράξη

Αν υπάρχει μια φωτεινή πλευρά σε αυτή την πικρή ιστορία, είναι ότι το αντίδοτο είναι απλό — όχι εύκολο, αλλά απλό: Να ξαναβρούν οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί την κοινή τους γλώσσα. Να μην επιτρέψουν να γίνουν πιόνια σε μια μετατόπιση ευθυνών. Να μη δεχτούν τον ρόλο του αντιπάλου. Να αρνηθούν την παγίδα του «φταις». Και να σηκώσουν το βλέμμα προς εκεί που πρέπει να υπάρχει λογοδοσία: στην πολιτεία.

Γιατί το σχολείο δεν είναι προϊόν. Είναι συμβόλαιο. Κι ένα συμβόλαιο δεν μπορεί να στηρίζεται ούτε σε ενοχές ούτε σε εκφοβισμό, αλλά σε θεσμούς, στήριξη και εμπιστοσύνη.

Το σχολείο θα σωθεί, όχι όταν βρεθεί ο «εύκολος ένοχος», αλλά όταν βρεθεί ξανά ο κοινός μας σκοπός. Και αυτός ο σκοπός έχει όνομα: παιδί.