Χρήστος Κάτσικας

Η απαξίωση του επαγγέλματος δεν αποτυπώνεται πλέον μόνο σε παράπονα και κόπωση, αλλά σε πραγματικές επιλογές: πρόωρες συνταξιοδοτήσεις, νεοδιόριστοι που ψάχνουν διέξοδο, αναπληρωτές που δεν διεκδικούν τον μόνιμο διορισμό και θέσεις που μένουν κενές

Για πολλά χρόνια η συζήτηση γύρω από την κρίση του δημόσιου σχολείου επικεντρωνόταν κυρίως στους εκπαιδευτικούς που βρίσκονταν ήδη μέσα σε αυτό: στους χαμηλούς μισθούς, στην εξουθένωση, στη γραφειοκρατία, στις δύσκολες συνθήκες εργασίας και στην αίσθηση ότι ο δάσκαλος και ο καθηγητής φορτώνονται συνεχώς περισσότερες ευθύνες χωρίς να διαθέτουν την αντίστοιχη στήριξη. Σήμερα, όμως, φαίνεται ότι περνάμε σε μια διαφορετική και ίσως πιο ανησυχητική φάση, γιατί το πρόβλημα δεν είναι πλέον μόνο ότι κάποιοι δυσκολεύονται να παραμείνουν στο επάγγελμα, αλλά ότι όλο και περισσότεροι αναρωτιούνται αν αξίζει καν να μπουν σε αυτό.

Και εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση: άλλο το Δημόσιο ως πιθανή διέξοδος από έναν ακόμη πιο επισφαλή ή πιεστικό ιδιωτικό τομέα και άλλο το επάγγελμα του εκπαιδευτικού ως πραγματικά ελκυστική επαγγελματική επιλογή. Το γεγονός ότι κάποιος μπορεί να επιθυμεί μια θέση στο Δημόσιο για λόγους ασφάλειας δεν σημαίνει αυτομάτως ότι βλέπει το σχολείο, με τους σημερινούς όρους, ως επαγγελματική προοπτική που αξίζει να ακολουθήσει για δεκαετίες.

Το πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτή η απαξίωση δεν εκφράζεται πλέον μόνο μέσα από συζητήσεις στα γραφεία των καθηγητών ή μέσα από μια γενική αίσθηση δυσαρέσκειας. Αρχίζει να εμφανίζεται σε μετρήσιμες συμπεριφορές: εκπαιδευτικοί που επιλέγουν να συνταξιοδοτηθούν νωρίτερα γνωρίζοντας ότι θα έχουν οικονομική απώλεια, νεοδιόριστοι που αναζητούν δεύτερη δουλειά ή ακόμη και τρόπο να αλλάξουν επαγγελματική πορεία, αναπληρωτές σε υψηλές θέσεις των πινάκων που δεν διεκδικούν μόνιμο διορισμό και θέσεις οι οποίες τελικά παραμένουν κενές.

Όταν ο μόνιμος διορισμός παύει να είναι το μεγάλο όνειρο

Για δεκαετίες ο μόνιμος διορισμός αποτελούσε για χιλιάδες εκπαιδευτικούς το τέλος μιας μακράς αναμονής και την αρχή μιας πιο σταθερής ζωής. Άνθρωποι περίμεναν χρόνια στις επετηρίδες, έδιναν εξετάσεις, δούλευαν ως αναπληρωτές σε κάθε γωνιά της χώρας και θεωρούσαν ότι όταν θα ερχόταν η μονιμότητα, η μεγάλη αβεβαιότητα θα τελείωνε.

Σήμερα αυτή η εικόνα έχει αλλάξει.

Ένας νεοδιόριστος μπορεί να βρεθεί στα 40 ή στα 45 του χρόνια εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από το σπίτι του, να χρειάζεται να συντηρεί δεύτερη κατοικία, να πληρώνει υψηλό ενοίκιο σε μια τουριστική περιοχή, να αφήνει πίσω οικογένεια και παιδιά και να διαπιστώνει ότι ο μισθός του δεν επαρκεί για μια στοιχειωδώς αξιοπρεπή καθημερινότητα.

Σε αυτή την πραγματικότητα, δεν είναι παράλογο κάποιοι να αναρωτιούνται αν ο διορισμός που κάποτε θα θεωρούσαν «όνειρο ζωής» αξίζει τελικά το προσωπικό και οικονομικό κόστος.

Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το πραγματικό καμπανάκι.

Δεν είναι ότι κάποιοι εγκαταλείπουν το σχολείο. Είναι ότι κάποιοι δεν θέλουν πια να μπουν σε αυτό με αυτούς τους όρους.

Μια διαφορετική «Μεγάλη Παραίτηση»

Ίσως αυτή να είναι η ελληνική εκδοχή μιας «Μεγάλης Παραίτησης» στην εκπαίδευση, μόνο που δεν χρειάζεται να εκδηλώνεται πάντα με μια επίσημη παραίτηση.

Η ρήξη αρχίζει νωρίτερα, όταν ένας νέος άνθρωπος αποφασίζει να μη δηλώσει όλες τις περιοχές επειδή γνωρίζει ότι οικονομικά δεν μπορεί να υπηρετήσει εκεί, όταν ένας αναπληρωτής που έχει πιθανότητες μόνιμου διορισμού προτιμά να μη συμμετάσχει στη διαδικασία ή όταν ένας παλιότερος εκπαιδευτικός υπολογίζει ότι είναι προτιμότερο να χάσει 100 ή 150 ευρώ τον μήνα από τη μελλοντική σύνταξή του παρά να παραμείνει μερικά ακόμη χρόνια στην τάξη.

Αυτές οι επιλογές λένε περισσότερα από οποιαδήποτε έρευνα ικανοποίησης προσωπικού.

Δείχνουν ότι έχει αρχίσει να αλλάζει η σχέση των ίδιων των ανθρώπων με το επάγγελμα.

Δεν φταίνε μόνο οι χαμηλοί μισθοί

Οι αποδοχές είναι ασφαλώς μέρος του προβλήματος, αλλά δεν εξηγούν τα πάντα, γιατί ο εκπαιδευτικός στην Ελλάδα ποτέ δεν ανήκε στους υψηλόμισθους εργαζομένους του Δημοσίου και, παρ’ όλα αυτά, το επάγγελμα διατηρούσε για δεκαετίες κοινωνικό κύρος και ισχυρή ελκυστικότητα.

Αυτό που έχει αλλάξει είναι ο συνδυασμός των πιέσεων.

Ο εκπαιδευτικός καλείται να διδάξει, να διαχειριστεί συγκρούσεις, να αντιμετωπίσει σύνθετα κοινωνικά προβλήματα, να επικοινωνήσει με γονείς, να συμμετέχει σε αξιολογήσεις και προγράμματα, να συμπληρώνει πλατφόρμες και έγγραφα, να καλύπτει διοικητικές ανάγκες και παράλληλα να παραμένει παιδαγωγικά διαθέσιμος για κάθε μαθητή.

Όταν όλα αυτά συνδυάζονται με χαμηλές αποδοχές, ακριβή στέγη, συνεχείς μετακινήσεις και αίσθηση μειωμένης κοινωνικής αναγνώρισης, η κρίση παύει να είναι απλώς μισθολογική.

Γίνεται κρίση ελκυστικότητας και νοήματος.

Το επόμενο πρόβλημα θα είναι η ποιότητα

Αν αυτή η τάση συνεχιστεί, οι συνέπειες δεν θα περιοριστούν στους ίδιους τους εργαζομένους.

Ένα εκπαιδευτικό σύστημα που δυσκολεύεται να προσελκύσει ανθρώπους, να τους κρατήσει και να τους προσφέρει μια πραγματική επαγγελματική προοπτική, αργά ή γρήγορα θα πληρώσει το κόστος μέσα στην ίδια την τάξη.

Τα κενά θα γίνονται δυσκολότερα να καλυφθούν, ιδιαίτερα σε νησιά και απομακρυσμένες περιοχές, η εμπειρία θα χάνεται με τις μαζικές αποχωρήσεις και η δημόσια εκπαίδευση θα κινδυνεύει να στηρίζεται όλο και περισσότερο στην προσωρινότητα και στη συνεχή ανακύκλωση προσωπικού.

Και τότε το πρόβλημα δεν θα είναι πια εργασιακό.

Θα είναι πρόβλημα ποιότητας του δημόσιου σχολείου.

Γι’ αυτό η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται στο πόσους εκπαιδευτικούς θα διορίσει κάθε χρόνο το υπουργείο. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν το ίδιο το επάγγελμα μπορεί ξανά να γίνει μια επιλογή που ένας νέος άνθρωπος θα κάνει με προσδοκία και όχι με δεύτερες σκέψεις.

Γιατί η πιο δύσκολη στιγμή για ένα σχολικό σύστημα δεν είναι όταν υπάρχουν άνθρωποι που θέλουν να φύγουν.

Είναι όταν υπάρχουν θέσεις, αλλά όλο και λιγότεροι άνθρωποι είναι βέβαιοι ότι αξίζει να έρθουν.