Χρήστος Κάτσικας

Η καθημερινότητα των εκπαιδευτικών έχει γίνει πιο δύσκολη. Όμως η απάντηση δεν βρίσκεται στην επιστροφή σε ένα σχολείο του φόβου, αλλά στην κατανόηση των βαθύτερων αιτιών της κρίσης.

Είναι πλέον κοινή διαπίστωση ότι κάτι έχει αλλάξει στα ελληνικά σχολεία.

Οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί, ανεξάρτητα από ιδεολογική τοποθέτηση ή χρόνια υπηρεσίας, περιγράφουν μια σχολική πραγματικότητα πιο απαιτητική από ποτέ. Η διαχείριση της τάξης γίνεται ολοένα δυσκολότερη. Τα περιστατικά λεκτικής αμφισβήτησης, οι συγκρούσεις, η μειωμένη συγκέντρωση των μαθητών, η αδυναμία τήρησης βασικών κανόνων συνύπαρξης και η αυξημένη ψυχολογική πίεση που δέχονται οι εκπαιδευτικοί συνθέτουν ένα νέο τοπίο.

Η αγωνία αυτή είναι πραγματική και δεν μπορεί να υποτιμηθεί.

Το ερώτημα όμως είναι διαφορετικό: γιατί φτάσαμε εδώ;

Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν οι φωνές που αποδίδουν την κατάσταση στη «χαμένη πειθαρχία» της Μεταπολίτευσης, υποστηρίζοντας ότι η δημοκρατικοποίηση του σχολείου αποδυνάμωσε τον ρόλο του εκπαιδευτικού και διέλυσε την τάξη. Πρόκειται για μια ερμηνεία που ακούγεται απλή και εύληπτη. Ακριβώς γι' αυτό είναι και επικίνδυνα απλουστευτική.

Η κρίση υπάρχει, αλλά δεν ξεκίνησε από την ελευθερία

Το πρόσφατο άρθρο του Τάκη Θεοδωρόπουλου με τίτλο «Η διάλυση της σχολικής τάξης» εκφράζει μια αγωνία που συμμερίζονται πολλοί εκπαιδευτικοί: ότι η σχολική καθημερινότητα έχει γίνει δυσκολότερη και ότι ο εκπαιδευτικός αισθάνεται συχνά μόνος απέναντι σε προβλήματα που πριν από μερικές δεκαετίες ήταν σπανιότερα.

Η διάγνωση όμως δεν αρκεί. Η ερμηνεία ότι όλα οφείλονται στην εγκατάλειψη της αυστηρής πειθαρχίας και στην «υπερβολική δημοκρατία» του σχολείου μεταφέρει τη συζήτηση σε λάθος κατεύθυνση.

Γιατί αν πράγματι το πρόβλημα ήταν η υπερβολική ελευθερία, τότε όλες οι ευρωπαϊκές χώρες με δημοκρατικά εκπαιδευτικά συστήματα θα αντιμετώπιζαν παρόμοια ή και μεγαλύτερη κρίση. Δεν συμβαίνει όμως αυτό.

Η πειθαρχία δεν ταυτίζεται με τον φόβο

Πίσω από πολλές παρεμβάσεις που ζητούν «επιστροφή της πειθαρχίας» διακρίνεται μια εικόνα του παλιού σχολείου: ο καθηγητής ως αδιαμφισβήτητη αυθεντία, η έδρα ως σύμβολο εξουσίας και ο μαθητής που υπακούει χωρίς αντίρρηση.

Όμως η εκπαίδευση δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στον φόβο. Ο φόβος επιβάλλει σιωπή. Δεν δημιουργεί γνώση.

Η σύγχρονη παιδαγωγική έχει δείξει ότι η πραγματική μάθηση προκύπτει όταν υπάρχει σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον εκπαιδευτικό και τον μαθητή, όταν η τάξη λειτουργεί ως κοινότητα μάθησης και όχι ως μηχανισμός επιβολής.

Η τάξη δεν είναι απλώς ησυχία. Η τάξη είναι ισορροπία.

Η Μεταπολίτευση δεν «διέλυσε» το σχολείο

Η άποψη ότι η Μεταπολίτευση ευθύνεται για τη σημερινή κρίση επανέρχεται συχνά στον δημόσιο διάλογο.

Πρόκειται όμως για μια ιστορικά προβληματική ανάγνωση.

Η Μεταπολίτευση δεν κατάργησε μόνο αυταρχικές πρακτικές. Επανέφερε τη δημοκρατία στην εκπαίδευση, ενίσχυσε τη συμμετοχή των μαθητών, διεύρυνε την πρόσβαση στη γνώση και συνέβαλε στον εκδημοκρατισμό της σχολικής ζωής.

Η κατάργηση της καθαρεύουσας, για παράδειγμα, δεν αποτέλεσε «χαλάρωση». Αντίθετα, έφερε τη γλώσσα του σχολείου πιο κοντά στη ζωντανή γλώσσα της κοινωνίας και διευκόλυνε την εκπαιδευτική διαδικασία.

Η ποιότητα της εκπαίδευσης δεν μειώθηκε επειδή το σχολείο έγινε πιο δημοκρατικό.

Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η μετάβαση δεν συνοδεύτηκε από τη θεσμική και οικονομική στήριξη που απαιτούσε.

Η πραγματική κρίση βρίσκεται έξω από την τάξη

Όποιος βρίσκεται σήμερα καθημερινά μέσα σε ένα σχολείο γνωρίζει ότι τα προβλήματα δεν εξηγούνται με μια απλή αναφορά στην πειθαρχία.

Η σχολική τάξη επηρεάζεται από βαθιές κοινωνικές αλλαγές:

• την οικονομική ανασφάλεια πολλών οικογενειών,

• τη διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων,

• τις αλλαγές στη δομή της οικογένειας,

• την εκρηκτική παρουσία των κινητών τηλεφώνων και των κοινωνικών δικτύων,

• τη συνεχή έκθεση των παιδιών σε τεράστιο όγκο πληροφοριών,

• την αύξηση των περιστατικών άγχους και ψυχικής επιβάρυνσης των εφήβων.

Το σχολείο καλείται πλέον να διαχειριστεί προβλήματα που πριν από είκοσι χρόνια αντιμετωπίζονταν κυρίως μέσα στην οικογένεια ή στην κοινότητα.

Ένας εκπαιδευτικός με όλο και περισσότερους ρόλους

Ταυτόχρονα, έχει αλλάξει ριζικά και ο ρόλος του εκπαιδευτικού.

Ο σύγχρονος δάσκαλος ή καθηγητής δεν καλείται μόνο να διδάξει το γνωστικό του αντικείμενο.

Είναι συχνά:

• παιδαγωγός,

• ψυχολόγος,

• διαμεσολαβητής συγκρούσεων,

• κοινωνικός λειτουργός,

• διαχειριστής κρίσεων,

• υπεύθυνος για δεκάδες διοικητικές διαδικασίες.

Την ίδια στιγμή, η γραφειοκρατία αυξάνεται συνεχώς.

Πλατφόρμες, αξιολογήσεις, εκθέσεις, ψηφιακές καταχωρίσεις, διοικητικές υποχρεώσεις και συνεχείς αλλαγές στις διαδικασίες αφαιρούν χρόνο από τον βασικό πυρήνα της εκπαιδευτικής αποστολής: τη διδασκαλία.

Η αμφισβήτηση του εκπαιδευτικού δεν γεννήθηκε στο σχολείο

Ένα ακόμη στοιχείο που επηρεάζει την καθημερινότητα είναι η σταδιακή αποδυνάμωση του κοινωνικού κύρους του εκπαιδευτικού.

Σε αρκετές περιπτώσεις ο δάσκαλος βρίσκεται αντιμέτωπος όχι μόνο με τη δυσκολία διαχείρισης των μαθητών αλλά και με την έντονη αμφισβήτηση από γονείς, οι οποίοι συχνά αντιμετωπίζουν το σχολείο ως πάροχο υπηρεσιών και όχι ως θεσμό συνεργασίας.

Τα τελευταία χρόνια έχουν αυξηθεί οι καταγγελίες, οι εξώδικες διαμαρτυρίες, ακόμη και οι μηνύσεις για ζητήματα που παλαιότερα επιλύονταν μέσα από διάλογο.

Το αποτέλεσμα είναι πολλοί εκπαιδευτικοί να αισθάνονται ότι εργάζονται υπό διαρκή πίεση και φόβο.

Η θεωρία του Μπουρντιέ δεν λέει αυτό που συχνά της αποδίδεται

Στη δημόσια συζήτηση γίνεται συχνά επίκληση της θεωρίας του Pierre Bourdieu ως δήθεν υπεύθυνης για την αποδυνάμωση του σχολείου.

Στην πραγματικότητα, ο Γάλλος κοινωνιολόγος δεν υποστήριξε ποτέ ότι η γνώση είναι άχρηστη ή ότι το σχολείο εξαπατά τους μαθητές.

Η θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής επισημαίνει ότι το εκπαιδευτικό σύστημα τείνει να ευνοεί όσους διαθέτουν ήδη υψηλό μορφωτικό και πολιτισμικό κεφάλαιο από το οικογενειακό τους περιβάλλον.

Δεν αμφισβητεί την αξία της γνώσης. Αναδεικνύει τις κοινωνικές ανισότητες που επηρεάζουν την πρόσβαση σε αυτήν.

Το πραγματικό διακύβευμα

Η κρίση του ελληνικού σχολείου είναι πραγματική. Δεν θα λυθεί όμως με επιστροφή σε ένα ιδεατό παρελθόν που συχνά παρουσιάζεται πιο εξιδανικευμένο απ' όσο υπήρξε.

Το ζητούμενο δεν είναι να επανέλθει ο φόβος στην τάξη. Το ζητούμενο είναι να αποκατασταθεί το κύρος του εκπαιδευτικού μέσα από ουσιαστική στήριξη.

Αυτό σημαίνει:

• λιγότερη γραφειοκρατία,

• μικρότερα τμήματα,

• περισσότερους ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς στα σχολεία,

• ουσιαστική επιμόρφωση,

• συνεργασία σχολείου και οικογένειας,

• ενίσχυση της εμπιστοσύνης προς τον εκπαιδευτικό.

Ένα σχολείο που αντέχει στις αλλαγές

Το σχολείο δεν είναι στρατώνας ούτε δικαστήριο. Είναι ένας ζωντανός κοινωνικός οργανισμός που αντανακλά τις αλλαγές, τις αγωνίες και τις αντιφάσεις της κοινωνίας.

Όταν η κοινωνία γίνεται πιο απαιτητική, πιο αβέβαιη και πιο κατακερματισμένη, δεν μπορεί να περιμένει κανείς ότι η σχολική τάξη θα παραμείνει ανεπηρέαστη.

Αν θέλουμε πραγματικά να αντιμετωπίσουμε τις δυσκολίες που βιώνουν σήμερα οι εκπαιδευτικοί, χρειάζεται να εγκαταλείψουμε τις εύκολες νοσταλγικές αφηγήσεις και να αναζητήσουμε λύσεις που ανταποκρίνονται στη σημερινή πραγματικότητα.

Γιατί η ισχυρή σχολική τάξη δεν χτίζεται με φόβο και αυταρχισμό.

Χτίζεται με κύρος, εμπιστοσύνη, συνεργασία και ένα εκπαιδευτικό σύστημα που στηρίζει ουσιαστικά όσους βρίσκονται κάθε μέρα απέναντι από τους μαθητές.