Χρήστος Κάτσικας

Η απαξίωση της γνώσης, οι κοινωνικές ανισότητες και το φάντασμα της μαθητικής παραίτησης

Ένα αδυσώπητο ερώτημα σιγοψιθυρίζεται πλέον όλο και εντονότερα στις σχολικές αίθουσες: «γιατί να διαβάσω, δάσκαλε;». Το ερώτημα αυτό δεν αποτελεί μια απλή νεανική αμφισβήτηση, αλλά το σύμπτωμα μιας βαθύτερης κρίσης που απαξιώνει τη μαθησιακή διαδικασία στα μάτια της νέας γενιάς - της κατεξοχήν γενιάς που χρειάζεται τη γνώση ως εργαλείο κοινωνικής αλλαγής και προσωπικής εξέλιξης.

Η γεωγραφία της σχολικής διαρροής

Σε επίπεδο στατιστικών δεικτών, η πρόωρη εγκατάλειψη της υποχρεωτικής εκπαίδευσης κατά τη μετάβαση από το Γυμνάσιο στο Λύκειο δεν παρουσιάζει πλέον τα διψήφια ποσοστά του παρελθόντος. Ο πανελλαδικός μέσος όρος εκτιμάται πλέον κάτω του 3%, αν και παρατηρούνται έντονες τοπικές διαφοροποιήσεις, με τα υψηλότερα ποσοστά σχολικής διαρροής να καταγράφονται στη Ροδόπη και στα Δωδεκάνησα.

Στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, η πρόωρη αποχώρηση από το σχολείο πλήττει κατά κύριο λόγο τα πιο ευάλωτα κοινωνικά στρώματα:

• Παιδιά ανέργων, φτωχών εργατών και αγροτών.

• Ρομά, παλιννοστούντες και μεταναστευτικές οικογένειες.

Για τις ομάδες αυτές, η πρόωρη διακοπή της φοίτησης μεταφράζεται σε άμεση διοχέτευση στην ανειδίκευτη και πρόωρη εργασία, εγκλωβίζοντάς τες στον κοινωνικό αποκλεισμό και αποτυπώνοντας τις ταξικές διαιρέσεις της κοινωνίας.

Η ακύρωση της κοινωνικής κινητικότητας και η αλλαγή προσδοκιών

Πέρα από την τυπική εγκατάλειψη του σχολείου, υφίσταται μια βαθύτερη, αθέατη υποχώρηση των μαθητών από τη μαθησιακή διαδικασία. Οι παρατεταμένες οικονομικές πιέσεις και οι πολιτικές λιτότητας έχουν διαβρώσει τις προσδοκίες των οικογενειών, ακυρώνοντας τον παραδοσιακό ρόλο του σχολείου ως μηχανισμού ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας.

Η εκπαιδευτική πραγματικότητα επηρεάζεται καταλυτικά από:

• Τη φροντιστηριοποίηση και την εμπορευματοποίηση της γνώσης.

• Τη μετατροπή της εκπαίδευσης σε ευκαιριακή και φθηνή κατάρτιση.

• Την υποβάθμιση του ρόλου των εκπαιδευτικών σε χαμηλόμισθους διεκπεραιωτές γραφειοκρατικών και αξιολογικών διαδικασιών.

«Οι μαθητές των τελευταίων θρανίων» και το χάσμα στις αίθουσες

Αρκετοί εκπαιδευτικοί επισημαίνουν ότι το σύγχρονο σχολείο τείνει να μετατραπεί σε έναν χώρο παραγωγής παραιτημένων και αδιάφορων μαθητών. Παρατηρείται μια αισθητή συρρίκνωση της ομάδας των παιδιών που προσπαθούν για υψηλές σχολικές επιδόσεις, ενώ παράλληλα διογκώνεται η ομάδα των μαθητών που παραιτούνται νωρίς από κάθε προσπάθεια.

Μέσα στις σχολικές τάξεις διευρύνεται ένα αγεφύρωτο χάσμα:

• Από τη μία πλευρά, μια ισχνή μειοψηφία μαθητών που κυνηγά τις κορυφαίες επιδόσεις.

• Από την άλλη πλευρά, μια πολυπληθής ομάδα «ουραγών», προερχόμενη κυρίως από τα λαϊκά και τα πληγέντα μεσαία στρώματα.

Οι μαθητές αυτοί επιλέγουν την αποστασιοποίηση από το σχολικό σύστημα, βιώνοντας εκ των προτέρων τη ματαίωση των επαγγελματικών τους προοπτικών και την απειλή της εργασιακής ανασφάλειας.

Η μαθητική παραίτηση δεν αποτελεί ατομική επιλογή, αλλά αντανάκλαση των κοινωνικών και οικονομικών αδιεξόδων μέσα στη σχολική αίθουσα. Όταν το μέλλον διαγράφεται αβέβαιο και η εκπαίδευση παύει να εγγυάται ένα καλύτερο αύριο, η αδιαφορία γίνεται η άμυνα μιας γενιάς που αισθάνεται εγκλωβισμένη. Η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί μια συνολική αναθεώρηση της εκπαιδευτικής πολιτικής, με επίκεντρο την κοινωνική δικαιοσύνη και την ουσιαστική αποκατάσταση της αξίας της γνώσης.