Δημήτρης Τσιριγώτης

Ο εκπαιδευτικός δεν είναι εργαλείο κηπευτικής. Είναι ο κηπουρός

Ο«Εθνικός Διάλογος για την Παιδεία», που έχει ξεκινήσει εδώ και μερικούς μήνες, μένει να αποδείξει ότι αξίζει τον τίτλο του. Ότι είναι «Εθνικός», ότι είναι «Διάλογος» και ότι είναι για την «Παιδεία». Καμία από τις τρεις αυτές έννοιες δεν είναι δεδομένη. 

Το υπουργείο μοιάζει να χρησιμοποιεί  το διάλογο για να αποφύγει τον πόλεμο. Τον πόλεμο που θα προκαλούσε η μονομερής εφαρμογή των όσων έχει ήδη προαποφασίσει να αλλάξει ή να μην αλλάξει. Με τόσες μεταρρυθμίσεις να διαδέχονται η μία την άλλη, η εκπαίδευση μοιάζει με αρχαιολογικό χώρο όπου κάθε κυβέρνηση έχει χτίσει τα δικά της ερείπια πάνω στα ερείπια της προηγούμενης.

Αν θέλουμε να αλλάξουμε το σχολείο, ας ξεκινήσουμε από τους ανθρώπους του. Όχι να τους αλλάξουμε αλλά να τους κρατήσουμε. Γιατί έτσι όπως πάμε η Μεγάλη Παραίτηση είναι ante portas και καταφθάνει σαν τον Αννίβα. Έτσι όπως βαδίζουμε, η μεγαλύτερη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση της επόμενης δεκαετίας δεν θα είναι η αξιολόγηση, η Τράπεζα Θεμάτων ή το πολλαπλό βιβλίο. Θα είναι το να βρεθούν εκπαιδευτικοί πρόθυμοι να μπουν στην τάξη.

Παρόλα αυτά, εγώ λέω να συμμετάσχω στο διάλογο. Βέβαια, ως μάχιμος εκπαιδευτικός είμαι ακάλεστος, όπως σχεδόν όλοι όσοι εργάζονται πραγματικά μέσα στις τάξεις. Στην εκπαίδευση συμβαίνει το εξής παράδοξο: για το σχολείο μιλούν όλοι εκτός από αυτούς που βρίσκονται καθημερινά μέσα σε αυτό. 

Ο εκπαιδευτικός δεν είναι εργαλείο κηπευτικής. Είναι ο κηπουρός. Και πριν του ζητήσουμε να φυτέψει νέους σπόρους, οφείλουμε να φροντίσουμε το χώμα μέσα στο οποίο εργάζεται.

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΥΣ: ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΛΛΑΞΕΙ ΠΡΙΝ ΑΚΟΜΑ ΞΕΚΙΝΗΣΕΙ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ 

Πριν μιλήσουμε για αναλυτικά προγράμματα, για προσδοκώμενα μαθησιακά αποτελέσματα, για τρόπο εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, υπάρχουν κάποια βασικά που αν δεν λυθούν πρώτα αυτά δεν έχει κανένα νόημα ο διάλογος. Αυτά είναι θέματα αντικειμενικά που δε χωράει διάλογος: 

Εκπαιδευτικός γραφείου 

Τα τελευταία χρόνια το αγαπημένο άθλημα των εκπαιδευτικών είναι η συμπλήρωση εγγράφων. Σε πολλές περιπτώσεις ο εκπαιδευτικός αφιερώνει τόσο χρόνο σε δράσεις, εκθέσεις, αξιολογήσεις και φόρμες, ώστε αν τον ρωτήσεις τι διδάσκει μπορεί να σου απαντήσει: «Excel και Word, κυρίως». Μερικές φορές η γραφειοκρατία είναι τόσο πυκνή που αν εξαφανιστούν οι μαθητές, το σχολείο θα συνεχίσει να λειτουργεί κανονικά για μήνες χωρίς κανείς να το πάρει χαμπάρι. 

Η μεγάλη ανατριχίλα: αναπληρωτές 

Αν κάποτε η NASA αποφασίσει να στείλει ανθρώπους στον Άρη, καλό θα ήταν να προσλάβει αναπληρωτές. Είναι οι μόνοι που έχουν εκπαιδευτεί ψυχολογικά να εγκαθίστανται κάθε χρόνο σε άγνωστο περιβάλλον χωρίς να ξέρουν αν θα μπορέσουν να επιβιώσουν. Είναι απάνθρωπο, είναι ντροπή η αντιμετώπιση αυτών των μόνιμα μη μονιμοποιημένων μονίμων. 

Για όλα φταίει ο εκπαιδευτικός

Καταρχάς, χρειάζεται να απαλλαγεί ο εκπαιδευτικός από το μόνιμο αίσθημα φόβου που τον συνοδεύει. Ο σύγχρονος εκπαιδευτικός ζει με την αίσθηση ότι ανά πάσα στιγμή μπορεί να κληθεί να απολογηθεί επειδή έβρεξε στην εκδρομή, επειδή ένας μαθητής στραβοκοίταξε έναν άλλο μαθητή ή επειδή ο Ερμής ήταν ανάδρομος. Πολλοί νέοι συνάδελφοι μπαίνουν στην τάξη με περισσότερο άγχος απ' ό,τι οι μαθητές στις Πανελλαδικές. Σήμερα πολλοί συνάδελφοι νιώθουν ότι περπατούν σε ναρκοπέδιο. Ένα λάθος βήμα και έγιναν κομμάτια. Το αποτέλεσμα είναι να μην προχωράνε και να μένουν στάσιμοι στη θέση τους. Το μότο τους είναι: πρώτα η επιβίωση, μετά η διδασκαλία. Ποιος τους ρίχνει άδικο; 

Το πολλαπλό βιβλίο: ψεκάστε, σκουπίστε, τελειώσατε

Το πολλαπλό βιβλίο ήρθε στη ζωή μας σαν τον εραστή που υπόσχεται στο ταίρι του πολλαπλούς οργασμούς. Ξέχασε όμως ότι το μυστικό των πολλαπλών οργασμών είναι ο χρόνος των προκαταρκτικών. Και αν αναρωτιέστε προς τι τέτοια πρεμούρα να επιλεγούν από τώρα τα βιβλία για το μεθεπόμενο έτος θυμηθείτε ότι έρχονται εκλογές και μια νέα κυβέρνηση πιθανόν να είχε άλλη γνώμη.

Το ακαδημαϊκό απολυτήριο θα μειώσει τα φροντιστήρια. Καλό ε; 

Από ότι φαίνεται οι ιθύνοντες του διαλόγου έχουν καταλήξει στο Ακαδημαϊκό Απολυτήριο δηλαδή έναν τρόπο εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση όπου θα προσμετρώνται τα μόρια όλων των τάξεων του Λυκείου, με εθνικές εξετάσεις σε κάθε τάξη. Η υπουργός λέει πως έτσι θα μειωθούν τα φροντιστήρια. Αν ήταν διαιτολόγος θα έλεγε: φάτε πολύ για να αδυνατίσετε;  

Η ΕΠΑΛηλη παιδεία 

Ιδιαίτερη φροντίδα απαιτούν και τα ΕΠΑΛ. Για δεκαετίες αντιμετωπίστηκαν ως ο φτωχός συγγενής της εκπαίδευσης. Κι όμως, η επαγγελματική εκπαίδευση θα μπορούσε να αποτελέσει μοχλό ανάπτυξης και κοινωνικής προόδου. Με ισχυρότερη σύνδεση με την αγορά εργασίας, ουσιαστική μαθητεία και αυξημένο κύρος, τα ΕΠΑΛ μπορούν να γίνουν σχολεία επιλογής και όχι σχολεία ανάγκης.

Μονοδιάστατη διδασκαλία

Σύμφωνα με τον Αϊνστάιν υπάρχουν 4 διαστάσεις: το πλάτος, το ύψος, το βάθος και ο χρόνος. Οι Έλληνες μαθητές όμως διδάσκονται μόνο σε μία: το πλάτος. 

Σαρδελοποίηση τμημάτων 

Πρώτα απ' όλα, ας μειωθούν οι μαθητές ανά τμήμα. Σήμερα ορισμένοι εκπαιδευτικοί μπαίνουν στην τάξη και αισθάνονται ότι διδάσκουν σε αμφιθέατρο πανεπιστημίου. Αντί να κάνουν μάθημα, κάνουν διαχείριση πλήθους. Με λιγότερους μαθητές ανά τμήμα ο καθηγητής θα μπορεί επιτέλους να θυμάται τα ονόματα των παιδιών χωρίς να χρειάζεται σαρωτή αναγνώρισης προσώπων. Η σημερινή δημογραφική συγκυρία της υπογεννητικότητας, όσο δυσάρεστη κι αν είναι ως κοινωνικό φαινόμενο, προσφέρει μια ευκαιρία. Με λιγότερες γεννήσεις, τα τμήματα μπορούν να γίνουν μικρότερα, αρκεί να σταματήσει η μανία των συγχωνεύσεων. 

Τράπεζα αναθεμάτων  

Στο Λύκειο δεσπόζει η περίφημη Τράπεζα Θεμάτων. Το Λύκειο κινδυνεύει έτσι να χάσει τον μορφωτικό και παιδαγωγικό του χαρακτήρα και να μετατραπεί σε ένα φροντιστήριο με κρατική σφραγίδα. Άλλωστε ποιος έχει χρόνο να κάνει μάθημα όταν υπάρχουν άλλες τριακόσιες ασκήσεις να λυθούν; Αν ο Νεύτωνας φοιτούσε σήμερα σε ελληνικό Λύκειο, θα έλυνε συνεχώς θέματα προσομοίωσης. Ακόμα και αν του έπεφτε ένα μήλο στο κεφάλι, δεν θα σήκωνε κεφάλι. Η βαρύτητα θα έμενε άγνωστη και το μήλο θα κατέληγε το κολατσιό του. 

 Διδακτική Επάρκεια που δεν αρκεί 

Ας μιλήσουμε και για τη διδακτική επάρκεια. Στην Ελλάδα πιστεύουμε συχνά ότι ένας άνθρωπος γίνεται έτοιμος εκπαιδευτικός μόλις συγκεντρώσει αρκετά χαρτιά, σεμινάρια, μεταπτυχιακά και πιστοποιητικά. Στην πράξη όμως η πρώτη μέρα μέσα σε μια πραγματική τάξη έχει την ίδια σχέση με τη θεωρία όσο η προσομοίωση πτήσης με την προσγείωση ενός αεροπλάνου μέσα σε καταιγίδα. Η αξιολόγηση δε βοηθάει σε τίποτα. Αυτό που θα βοήθαγε είναι το εξής: Να αλλάξουν ρόλο οι σχολικοί συμβούλοι και από αξιολογητές να γίνουν μέντορες. Τότε οι εκπαιδευτικοί θα κάνουν καλύτερο μάθημα και δεν θα χρειάζονται και αξιολόγηση. Οι εκπαιδευτικοί δε χρειάζονται άλλον έναν άνθρωπο να τους κρίνει. Χρειάζονται κάποιον να τους δείξει πως θα βελτιώνονται.

Διευθυντές-υποδιευθυντές: αντί για διοικητές, γραμματείς 

Το ίδιο ισχύει και για τους διευθυντές και υποδιευθυντές. Έχουν μετατραπεί σε πολυεργαλεία γραφείου. Απαντούν email, συμπληρώνουν πλατφόρμες, εκδίδουν έγγραφα, ανεβάζουν στοιχεία και κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά προσπαθούν να διοικήσουν και ένα σχολείο. Η πρόσληψη γραμματέα θα ήταν ίσως η πιο επαναστατική μεταρρύθμιση των τελευταίων δεκαετιών.

Εξετάσεις: Ο μέγας ελκυστής

Όσο για τις εξετάσεις σε όλες τις τάξεις, αποτελούν το αγαπημένο εθνικό μας σπορ. Αν ένας μαθητής περάσει μία εβδομάδα χωρίς να εξεταστεί σε κάτι, αρχίζουμε να υποψιαζόμαστε ότι το εκπαιδευτικό σύστημα καταρρέει και οι γονείς γεμάτοι ανησυχία, έχοντας χάσει το μπούσουλά τους, προσέρχονται στο σχολείο να ρωτήσουν τι δεν πάει καλά. 

Ψυχολόγοι αγνοούνται 

Υπάρχει επίσης το ζήτημα του σχολικού ψυχολόγου. Σήμερα σε πολλά σχολεία ο ψυχολόγος εμφανίζεται τόσο σπάνια ώστε οι μαθητές τον αντιμετωπίζουν σα μυθικό πρόσωπο. Αν ζούσε σήμερα ο Ιούλιος Καίσαρας, πιθανότατα θα εργαζόταν ως σχολικός ψυχολόγος και θα έγραφε στα απομνημονεύματά του: «Ήλθον, είδον και απήλθον».

Τέχνες – αθλητισμός: τα αποπαίδια  

Οι τέχνες και ο αθλητισμός παραμένουν τα μικρότερα αδέλφια της εκπαίδευσης. Όλοι δηλώνουν ότι τα αγαπούν, κανείς όμως δεν τους δίνει την προσοχή που αξίζουν. Η θεατρική αγωγή, η μουσική και η γυμναστική θεωρούνται σημαντικές, αρκεί να μη χρειαστεί να ξοδέψουμε χρόνο ή χρήματα γι' αυτές. Θέλουμε θεατρική παιδεία χωρίς θεατρολόγους, μουσική χωρίς όργανα και αθλητισμό χωρίς γήπεδα και αγώνες. Είναι σαν αν έχεις έναν άνθρωπο μόνο κεφάλι, χωρίς καρδιά και χωρίς το υπόλοιπο σώμα. 

Ύλη που υπερισχύει του πνεύματος

Τέλος έχουμε την ύλη. Είναι υπερβολικά πολλή και υπερβολικά δύσκολη. Η ύλη στο ελληνικό σχολείο είναι το εκπαιδευτικό ισοδύναμο του μπουφέ σε ελληνικό γάμο. Έχει τα πάντα. Πολύ απ' όλα. Τόσο πολύ απ' όλα που στο τέλος κανείς δεν θυμάται τι έφαγε.

ΥΓ. Και υπάρχει λόγος που δεν καλούνται οι μάχιμοι εκπαιδευτικοί στους διαλόγους για την παιδεία: προτείνουν άλλα πράγματα, γιατί αυτοί ξέρουν.