Χρήστος Κάτσικας

Μια ιδιόμορφη μορφή λειτουργικού αναλφαβητισμού αναπτύσσεται αθέατα. Η μεγαλύτερη ίσως παγίδα της ψηφιακής εποχής είναι ότι δημιουργεί την ψευδαίσθηση πως η εύκολη πρόσβαση στην πληροφορία ταυτίζεται με τη γνώση, ενώ στην πραγματικότητα το να γνωρίζει κανείς πού θα βρει κάτι δεν σημαίνει ότι το έχει κατανοήσει, το έχει εντάξει σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ή μπορεί να το χρησιμοποιήσει δημιουργικά.

Μπορεί ένας μαθητής της τελευταίας τάξης του Λυκείου να διαβάζει ένα λογοτεχνικό κείμενο, να αναγνωρίζει τις λέξεις, να παρακολουθεί τη σύνταξη αλλά παρ’ όλα αυτά να δυσκολεύεται να συλλάβει το βαθύτερο νόημα του κειμένου, να εντοπίσει τις λογικές συνδέσεις ανάμεσα στις παραγράφους και να εξηγήσει με δικά του λόγια τι ακριβώς επιχειρεί να πει ο συγγραφέας;

Μπορεί, αντίστοιχα, ένας πτυχιούχος πανεπιστημίου να έχει συγκεντρώσει στη διάρκεια των σπουδών του χιλιάδες πληροφορίες, να έχει περάσει δεκάδες εξετάσεις και να διαθέτει τυπικά υψηλό μορφωτικό επίπεδο, αλλά να αδυνατεί να ερμηνεύσει ένα σύνθετο άρθρο, να αξιολογήσει την αξιοπιστία μιας πηγής ή να συνδέσει διαφορετικές ιδέες σε ένα συνεκτικό σύνολο;

Το ερώτημα μπορεί να ακούγεται αντιφατικό, όμως βρίσκεται πλέον στον πυρήνα μιας ευρύτερης συζήτησης που αναπτύσσεται διεθνώς για την ποιότητα της εκπαίδευσης, τη σχέση ανάμεσα στην ανάγνωση και την κατανόηση και, τελικά, για το τι σημαίνει πραγματικά να θεωρείται κάποιος μορφωμένος στη σημερινή εποχή.

Πίσω από τους τίτλους σπουδών, τις πιστοποιήσεις, τις καλές βαθμολογίες και την εντυπωσιακή εξοικείωση των νέων με τις ψηφιακές τεχνολογίες, εμφανίζεται ένα ανησυχητικό φαινόμενο που αρκετοί παιδαγωγοί περιγράφουν ως «νέα εγγράμματη αγραμματοσύνη», δηλαδή μια σύγχρονη μορφή λειτουργικού αναλφαβητισμού, στην οποία ο άνθρωπος γνωρίζει τυπικά να διαβάζει, αλλά δυσκολεύεται να κατανοήσει σε βάθος όσα διαβάζει, να εντοπίσει υπονοούμενα, να εξαγάγει συμπεράσματα και να επεξεργαστεί κριτικά το περιεχόμενο ενός κειμένου.

Δεν πρόκειται για την παλιά μορφή αγραμματοσύνης, η οποία αφορούσε ανθρώπους που δεν είχαν μάθει ποτέ να διαβάζουν και να γράφουν, αλλά για ένα πιο σύνθετο και ύπουλο φαινόμενο, καθώς αφορά ανθρώπους που έχουν περάσει πολλά χρόνια μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα και έχουν αποκτήσει τίτλους σπουδών, χωρίς να έχουν πάντοτε κατακτήσει αντίστοιχο βάθος κατανόησης, κριτική σκέψη και πνευματική αυτονομία. 

Από την «εκπαίδευση της αμάθειας» στη νέα αναγνωστική κρίση

Στην Ελλάδα, η συζήτηση αυτή δεν είναι εντελώς καινούργια, αφού εδώ και πολλοί παιδαγωγοί, πανεπιστημιακοί και εκπαιδευτικοί χρησιμοποιούν τον όρο «εκπαίδευση της αμάθειας» για να περιγράψουν ένα σχολείο που, αντί να καλλιεργεί ουσιαστική γνώση και ανεξάρτητη σκέψη, συχνά περιορίζεται στην απομνημόνευση πληροφοριών, στην κάλυψη της ύλης και στην προετοιμασία των μαθητών για τις εξετάσεις.

Το σχολείο μαθαίνει πολλές φορές στους μαθητές πώς να αναγνωρίζουν τη σωστή απάντηση, πώς να ακολουθούν συγκεκριμένα εξεταστικά πρότυπα και πώς να αναπαράγουν όσα θεωρούνται αναμενόμενα, χωρίς να τους δίνει πάντα τον χρόνο και τα εργαλεία για να εμβαθύνουν, να αμφισβητήσουν, να συγκρίνουν διαφορετικές οπτικές και να οικοδομήσουν προσωπική άποψη.

Έτσι, η νέα εγγράμματη αγραμματοσύνη μπορεί να θεωρηθεί η σύγχρονη εκδοχή εκείνης της παλαιότερης ανησυχίας, καθώς δεν αφορά πια την έλλειψη πρόσβασης στη γνώση, αλλά την αδυναμία μετατροπής της τεράστιας ποσότητας πληροφοριών σε ουσιαστική γνώση, κρίση και κατανόηση. 

Όταν η ανάγνωση δεν σημαίνει κατανόηση

Το φαινόμενο αποτυπώνεται και σε διεθνείς έρευνες, όπως στο παράδειγμα που παρουσίασε ο Θοδωρής Γεωργακόπουλος στο ενημερωτικό του δελτίο, σύμφωνα με το οποίο ερευνητές ζήτησαν από 85 προπτυχιακούς φοιτητές Αγγλικής Φιλολογίας να διαβάσουν τις πρώτες επτά παραγράφους του μυθιστορήματος «Ο Ζοφερός Οίκος» του Τσαρλς Ντίκενς και να απαντήσουν στη συνέχεια σε ερωτήσεις κατανόησης.

Παρότι επρόκειτο για φοιτητές ενός γνωστικού αντικειμένου που συνδέεται άμεσα με τη γλώσσα και τη λογοτεχνική ανάλυση, μόνο ένα μικρό ποσοστό κατάφερε να κατανοήσει πλήρως το κείμενο και να αποδώσει με ακρίβεια τα βασικά του νοήματα.

Το συγκεκριμένο παράδειγμα δεν αρκεί από μόνο του για να περιγράψει μια συνολική εκπαιδευτική πραγματικότητα, ωστόσο αναδεικνύει μια ευρύτερη τάση που καταγράφεται διεθνώς, σύμφωνα με την οποία η τεχνική ικανότητα αποκωδικοποίησης των λέξεων δεν συνεπάγεται αναγκαστικά και ουσιαστική κατανόηση του περιεχομένου.

Η γενιά του scrolling

Η εξήγηση του προβλήματος δεν βρίσκεται μόνο στο σχολείο, αλλά και στο ευρύτερο ψηφιακό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνουν σήμερα οι νέοι, ένα περιβάλλον που ευνοεί την ταχύτητα, τη διαρκή εναλλαγή ερεθισμάτων και την αποσπασματική κατανάλωση πληροφοριών.

Τα σύντομα βίντεο, οι εικόνες, οι ειδοποιήσεις, οι τίτλοι και οι αναρτήσεις λίγων γραμμών διαμορφώνουν σταδιακά έναν τρόπο πρόσληψης της πραγματικότητας στον οποίο η άμεση αντίδραση υπερισχύει της υπομονετικής επεξεργασίας, ενώ η γρήγορη εντύπωση αντικαθιστά όλο και συχνότερα τη βαθιά κατανόηση.

Η βαθιά ανάγνωση, αντίθετα, απαιτεί χρόνο, συγκέντρωση, επιμονή και διανοητική προσπάθεια, στοιχεία που δοκιμάζονται καθημερινά σε ένα περιβάλλον όπου η προσοχή διακόπτεται συνεχώς από νέα ερεθίσματα.

Ένας μαθητής μπορεί να περάσει πολλές ώρες μπροστά σε μια οθόνη, να δει εκατοντάδες αναρτήσεις και βίντεο και να δεχθεί τεράστιο όγκο πληροφοριών, χωρίς τελικά να έχει διαβάσει σε βάθος ούτε ένα ολοκληρωμένο κείμενο. 

Η ψευδαίσθηση της γνώσης

Η μεγαλύτερη ίσως παγίδα της ψηφιακής εποχής είναι ότι δημιουργεί την ψευδαίσθηση πως η εύκολη πρόσβαση στην πληροφορία ταυτίζεται με τη γνώση, ενώ στην πραγματικότητα το να γνωρίζει κανείς πού θα βρει κάτι δεν σημαίνει ότι το έχει κατανοήσει, το έχει εντάξει σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ή μπορεί να το χρησιμοποιήσει δημιουργικά.

Η γνώση δεν είναι μια απλή συσσώρευση δεδομένων, αλλά η ικανότητα να συνδέουμε ιδέες, να αναγνωρίζουμε αντιφάσεις, να συγκρίνουμε διαφορετικές πηγές, να αντιλαμβανόμαστε σχέσεις αιτίου και αποτελέσματος και να παράγουμε νέα συμπεράσματα.

Αυτό ακριβώς είναι που φαίνεται να δυσκολεύει ολοένα και περισσότερους νέους, οι οποίοι διαθέτουν πρόσβαση σε περισσότερη πληροφορία από κάθε προηγούμενη γενιά, αλλά όχι πάντοτε τον χρόνο, τη συγκέντρωση και την πνευματική άσκηση που χρειάζεται για να μετατρέψουν αυτή την πληροφορία σε προσωπική γνώση.