Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχει μια σιωπηλή αγωνία που μεγαλώνει μέσα στα σχολεία, πίσω από τις κλειστές πόρτες των αιθουσών διδασκαλίας και τα γραφεία των καθηγητών. Δεν αφορά το επόμενο διαγώνισμα, ούτε την κάλυψη της ύλης. Αφορά το μέλλον. Τη σύνταξη. Ή, για να το πούμε πιο ακριβώς, την απουσία μιας αξιοπρεπούς σύνταξης για χιλιάδες εκπαιδευτικούς που βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια δεκαετία παρατεταμένης αδιοριστίας.

Η μνημονιακή περίοδος της δεκαετίας του 2010 άφησε βαθιά αποτυπώματα στο εκπαιδευτικό σώμα. Για χρόνια, οι μόνιμοι διορισμοί ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτοι. Χιλιάδες πτυχιούχοι καθηγητές περιπλανήθηκαν ανά την Ελλάδα ως αναπληρωτές, καλύπτοντας πάγιες ανάγκες, αλλά χωρίς σταθερό εργασιακό καθεστώς. Άλλοι αναγκάστηκαν να στραφούν στα φροντιστήρια, σε επισφαλείς συνθήκες εργασίας, συχνά χωρίς πλήρη ασφάλιση ή με αποσπασματική καταγραφή ενσήμων.

Το αποτέλεσμα αυτής της δεκαετίας είναι σήμερα ορατό: εκπαιδευτικοί ηλικίας 40 ή και 50 ετών, που έχουν ελάχιστα αναγνωρισμένα χρόνια υπηρεσίας στο Δημόσιο. Άνθρωποι που δίδαξαν, που στήριξαν γενιές μαθητών, που εργάστηκαν πολύ περισσότερο από ό,τι αποτυπώνεται στα επίσημα μητρώα, βρίσκονται αντιμέτωποι με μια σκληρή πραγματικότητα: η μελλοντική τους σύνταξη θα είναι δραματικά χαμηλή.

Η περίπτωση του καθηγητή Γ.Κ. είναι ενδεικτική. Διορίστηκε μόνιμος στα 48 του χρόνια. Σήμερα, μετρά μόλις 8 χρόνια αναγνωρισμένης υπηρεσίας. Κι όμως, έχει εργαστεί τουλάχιστον τα διπλάσια χρόνια, σε φροντιστήρια και ως αναπληρωτής, διανύοντας εκατοντάδες χιλιόμετρα, αλλάζοντας σχολεία, ζώντας σε προσωρινές κατοικίες, πληρώνοντας το τίμημα της ευελιξίας που του επιβλήθηκε. Όλα αυτά, όμως, δεν μεταφράζονται ισότιμα σε συνταξιοδοτικά δικαιώματα.

«Ξέρω ότι η σύνταξή μου θα είναι ένα βοήθημα», λέει με πικρία. «Όχι γιατί δεν δούλεψα, αλλά γιατί το σύστημα δεν κατέγραψε τη δουλειά μου όπως έπρεπε».

Και εδώ βρίσκεται η καρδιά του προβλήματος. Το ασφαλιστικό σύστημα λειτουργεί με βάση τα έτη και τις εισφορές που έχουν καταγραφεί. Δεν λαμβάνει υπόψη του τις «γκρίζες ζώνες» της εργασίας, τις περιόδους επισφάλειας, τα κενά που δεν ήταν επιλογή του εργαζομένου, αλλά αποτέλεσμα πολιτικών αποφάσεων. Έτσι, μια ολόκληρη γενιά εκπαιδευτικών καλείται να πληρώσει, στο τέλος της διαδρομής, το κόστος μιας κρίσης που δεν δημιούργησε.

Η προοπτική της συνταξιοδότησης, που για άλλες γενιές αποτελούσε ένα είδος «δικαίωσης» μετά από δεκαετίες εργασίας, για αυτούς τους ανθρώπους μετατρέπεται σε πηγή άγχους και φόβου. Πώς να σχεδιάσεις το μέλλον σου όταν γνωρίζεις ότι το εισόδημά σου θα είναι ανεπαρκές; Πώς να νιώσεις ασφάλεια όταν η εργασία μιας ζωής δεν εξασφαλίζει τα στοιχειώδη;

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ατομικό. Είναι βαθιά κοινωνικό και πολιτικό. Διότι η υποβάθμιση της συνταξιοδοτικής προοπτικής των εκπαιδευτικών δεν αφορά μόνο τους ίδιους. Αφορά και το μήνυμα που στέλνεται στους νεότερους: ότι η εκπαίδευση, ως επαγγελματική επιλογή, δεν εγγυάται ούτε σταθερότητα ούτε αξιοπρέπεια στο τέλος του εργασιακού βίου.

Σε μια περίοδο όπου το εκπαιδευτικό σύστημα ζητά από τους καθηγητές να ανταποκριθούν σε αυξημένες απαιτήσεις –αξιολόγηση, ψηφιακές πλατφόρμες, συνεχείς αλλαγές–, η απουσία ενός αξιόπιστου πλαισίου κοινωνικής προστασίας λειτουργεί αποθαρρυντικά. Δεν είναι τυχαίο ότι ολοένα και περισσότεροι νέοι αντιμετωπίζουν το επάγγελμα με επιφυλακτικότητα.

Υπάρχουν λύσεις; Η απάντηση δεν είναι εύκολη, αλλά είναι αναγκαία. Η αναγνώριση της προϋπηρεσίας σε όλες τις μορφές της, η δυνατότητα εξαγοράς ετών με ευνοϊκούς όρους, η ειδική μέριμνα για όσους επλήγησαν από την παρατεταμένη αδιοριστία, θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα πρώτο βήμα. Κυρίως, όμως, απαιτείται μια πολιτική βούληση που θα δει το ζήτημα όχι λογιστικά, αλλά κοινωνικά.

Γιατί πίσω από τους αριθμούς υπάρχουν άνθρωποι. Εκπαιδευτικοί που αφιέρωσαν τη ζωή τους στη δημόσια εκπαίδευση, χωρίς να έχουν εξασφαλίσει το αυτονόητο: μια αξιοπρεπή σύνταξη. Και αυτό, σε μια ευνομούμενη πολιτεία, δεν μπορεί να θεωρείται φυσιολογικό.

Η «σύνταξη-σκιά» που διαφαίνεται στον ορίζοντα δεν είναι απλώς ένα οικονομικό ζήτημα. Είναι μια ηθική εκκρεμότητα. Και όσο παραμένει άλυτη, θα βαραίνει όχι μόνο τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς, αλλά και την ποιότητα της ίδιας της εκπαίδευσης.