Δημήτρης Τσιριγώτης

Η μεγάλη μετατόπιση: από την αυθεντία στη σχέση, από το «εγώ ξέρω» στο «πείσε με να θέλω να μάθω», και από τον εκπαιδευτικό-πομπό στον εκπαιδευτικό που πρέπει να κερδίζει καθημερινά το ενδιαφέρον και την εμπιστοσύνη

Οι σημερινοί μαθητές ζητούν από τους εκπαιδευτικούς πολύ διαφορετικά πράγματα σε σχέση με τις προηγούμενες γενιές. Όχι, δεν ξυπνούν κάθε πρωί σκεπτόμενοι πώς θα δυσκολέψουν τη ζωή του εκπαιδευτικού τους, αν και μερικές φορές το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακά πειστικό. Απλώς μεγάλωσαν σε έναν διαφορετικό κόσμο, πολύ πιο σύνθετο, όπου η πληροφορία βρίσκεται παντού, οι κοινωνικές σχέσεις έχουν αλλάξει και η αυθεντία δεν συνοδεύεται πλέον από εργοστασιακή εγγύηση. Ας τα πάρουμε ένα ένα: 

Αυθεντία

Κάποτε ο εκπαιδευτικός ήταν αυθεντία επειδή απλά στεκόταν πάνω στην έδρα. Ο λόγος του κάποτε δύσκολα αμφισβητούνταν και οι μαθητές αποδέχονταν σχεδόν αυτόματα όσα τους έλεγε. Σήμερα, όμως, η στάση των μαθητών συνοψίζεται στη φράση «απόδειξέ το». Και δεν το κάνουν από αγένεια, απλά με τόσες πηγές πληροφόρησης γύρω τους, έχουν μάθει ότι όλα επιδέχονται αναζήτηση. Θέλουν να πειστούν. Με τόσες πηγές γνώσης που υπάρχουν πλέον εκεί έξω, είναι λογικό ο εκπαιδευτικός να έχει χάσει την αίγλη του «ανθρώπου που ξέρει πολλά». 

Πηγή γνώσης

Το ίδιο ισχύει και για τη γνώση. Κάποτε ο δάσκαλος και το βιβλίο ήταν μονοπώλιο ως πηγές γνώσης. Ήταν κάτι σαν το Google της εποχής του. Σήμερα, μέχρι ο εκπαιδευτικός να ολοκληρώσει τη φράση «ανοίξτε στη σελίδα 41», ένας μαθητής έχει ήδη βρει τρία βίντεο, δύο podcast, μία απάντηση από το AI και έναν TikToker που εξηγεί το ίδιο θέμα μέσα σε σαράντα δευτερόλεπτα, με μουσική υπόκρουση και υπότιτλους. Αυτό σημαίνει ότι ένας μονότονος μονόλογος σαράντα πέντε λεπτών έχει περίπου τις ίδιες πιθανότητες επιτυχίας με μια διάλεξη περί φορολογικής νομοθεσίας σε παιδικό πάρτι. Το ενδιαφέρον χρειάζεται να κερδίζεται ξανά και ξανά. Μπορεί να φαίνεται παράδοξο αλλά ο ανταγωνιστής του εκπαιδευτικού σήμερα είναι το Tik Tok. Δεν είναι εύκολο πράγμα να τα βάλεις με τον αλγόριθμο. 

Κριτική θέση

Εξίσου σημαντική είναι η αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές αντιμετωπίζουν τον ίδιο τον εκπαιδευτικό. Παλαιότερα οι εκπαιδευτικοί βρίσκονταν σχεδόν στο απυρόβλητο. Οι μαθητές σπάνια εξέφραζαν δημόσια παράπονα ή κριτική. Σήμερα ο εκπαιδευτικός αξιολογείται συνεχώς: Είναι προετοιμασμένος; Είναι δίκαιος; Εξηγεί καλά; Έχει ενσυναίσθηση; Χρησιμοποιεί σύγχρονες μεθόδους; Έχει χιούμορ; Και, πολύ σημαντικό, ντύνεται σωστά; Η αξιολόγηση αυτή μπορεί να εκφραστεί μέσα στην τάξη, στους γονείς ή ακόμη και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Κίνητρα μάθησης

Άλλαξαν και τα κίνητρα μάθησης. Οι προηγούμενες γενιές άκουγαν συχνά το περίφημο «διάβασε γιατί έτσι πρέπει». Οι σημερινοί μαθητές απαντούν με μια ερώτηση που θα ζήλευε και ο Σωκράτης: «Ναι, αλλά πού θα μου χρειαστεί αυτό;». Αν ο εκπαιδευτικός καταφέρει να συνδέσει το μάθημα με την πραγματική ζωή, έχει ήδη κερδίσει τη μισή μάχη. Οι μαθητές έχουν πλέον μια χρησιμοθηρική στάση απέναντι στη μάθηση. Η μάθηση δεν στηρίζεται πλέον στο «πρέπει» αλλά στη νοηματοδότηση.

Η εξουσία

Η σχέση εξουσίας μέσα στην τάξη επίσης μεταμορφώθηκε. Κάποτε μια αυστηρή ματιά του εκπαιδευτικού αρκούσε για να παγώσει ολόκληρο το τμήμα. Σήμερα μπορεί να προκαλέσει την απορία ή την εναντίωση των μαθητών. Οι μαθητές του παρελθόντος απέφευγαν ακόμη και να σηκώσουν το βλέμμα. Οι σημερινοί κοιτάνε ευθύβολα και σηκώνουν ακόμα και τον τόνο της φωνής τους για να υποστηρίξουν τη γνώμη τους. Στο παρελθόν ο εκπαιδευτικός δε φοβόταν να τα βάλει με 25 μαθητές ταυτόχρονα. Σήμερα η αντιπαράθεση ακόμα και με έναν μαθητή μπορεί να τον στριμώξει.  

Αυταρχισμός

Παράλληλα, η ανοχή στον αυταρχισμό έχει μειωθεί θεαματικά. Οι φωνές, οι προσβολές και το «εγώ είμαι ο εκπαιδευτικός και τέλος» δεν εντυπωσιάζουν ιδιαίτερα. Αντίθετα, συχνά προκαλούν περισσότερες αντιδράσεις από όσες λύνουν. Οι μαθητές περιμένουν σταθερούς κανόνες, αλλά και σεβασμό. Με άλλα λόγια, θέλουν έναν εκπαιδευτικό που να μην μοιάζει με κάποιον που μόλις έχει αποδράσει από την ελληνική ταινία «Το ξύλο βγήκε από τον παράδεισο».

Απαιτήσεις

Οι απαιτήσεις των μαθητών από τον εκπαιδευτικό έχουν επίσης αυξηθεί εντυπωσιακά. Παλαιότερα αρκούσε να γνωρίζει καλά το αντικείμενό του. Σήμερα καλείται να είναι επιστήμονας, παιδαγωγός, εμψυχωτής, τεχνολόγος, ψυχολόγος, διαμεσολαβητής συγκρούσεων και, αν γίνεται, να διαθέτει και καλό χιούμορ. Μερικές φορές δίνει την εντύπωση ότι η αγγελία διορισμού έγραφε: «Ζητείται υπερήρωας». Ο εκπαιδευτικός σήμερα καλείται να συνδυάζει επιστημονική επάρκεια, παιδαγωγική κατάρτιση και κοινωνικές δεξιότητες, σε βαθμό που ίσως καμία προηγούμενη γενιά δεν απαιτούσε.

Προσωπική σχέση

Παλαιότερα οι μαθητές αισθάνονταν απόσταση από τους εκπαιδευτικούς. Η συνάντηση μαθητή και εκπαιδευτικού εκτός σχολείου προκαλούσε αμηχανία. Ένα «Καλησπέρα σας, κύριε» και μετά γρήγορη αλλαγή πεζοδρομίου. Σήμερα ο μαθητής μπορεί να σταματήσει για κουβέντα, να κάνει αστείο ή να ρωτήσει ακόμη και κάτι πιο προσωπικό. Επιδιώκει πιο κοντινές σχέσεις μαζί του. Δεν ψάχνει άλλον έναν φίλο, ούτε άλλον γονέα, ούτε κάποιον που θα καταργήσει τα όρια. Θέλει έναν ώριμο άνθρωπο που να ενδιαφέρεται πραγματικά και να μην τον αντιμετωπίζει απρόσωπα. Κάποιον που να τον παίρνει στα σοβαρά. Η εμπιστοσύνη, τελικά, φαίνεται να έχει γίνει πιο σημαντική από την απόσταση.

Συμμαχία μαθητών-γονέων 

Ακόμη και οι γονείς έχουν αλλάξει στάση. Κάποτε η κλασική φράση ήταν: «Αφού το είπε ο εκπαιδευτικός, έτσι θα είναι». Σήμερα συχνά προηγείται μια μικρή οικογενειακή ανάκριση, με στοιχεία, μάρτυρες και πιθανές εφέσεις. Ο εκπαιδευτικός απέναντι στους γονείς καλείται πλέον να εξηγήσει, να τεκμηριώσει και να πείσει, δεξιότητες που θα ζήλευε ακόμη και έμπειρος δικηγόρος. Σημαντικές μεταβολές έχουν επέλθει και στο τρίγωνο σχολείου-γονέων-μαθητών. Στο παρελθόν υπήρχε συχνά μια ισχυρή συμμαχία μεταξύ γονέων και εκπαιδευτικών. Όταν προέκυπτε μια σύγκρουση, οι γονείς συνήθως υποστήριζαν το σχολείο. Σήμερα, σε πολλές περιπτώσεις, η ισορροπία έχει μετακινηθεί προς μια στενότερη συμμαχία γονέων και παιδιών. Οι γονείς αμφισβητούν συχνότερα τις αποφάσεις των εκπαιδευτικών, ζητούν εξηγήσεις και υπερασπίζονται τα παιδιά τους ακόμη και όταν εκείνα έχουν κάνει λάθος. 

Συμπερασματικά

Δεν έχει καμία αξία η σύγκριση των δύο εποχών μόνο για να κρίνουμε πότε τα πράγματα ήταν καλύτερα. Ο εκπαιδευτικός του σήμερα δεν έχει απέναντί του χειρότερους μαθητές αλλά διαφορετικούς μαθητές. Νέους ανθρώπους που ζητούν διάλογο αντί για μονόλογο, τεκμηρίωση αντί για αυθεντία, «θέλω» αντί για «πρέπει», σχέση αντί για απόσταση και σεβασμό αντί για φόβο. Η μεγάλη αλλαγή είναι ότι ο εκπαιδευτικός δεν μπορεί πλέον να στηρίζεται μόνο στο: «Εγώ ξέρω». Χρειάζεται να μπορεί να δημιουργεί το: «Θέλω να μάθω». Και ίσως αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα της σύγχρονης εκπαίδευσης. Γιατί ο εκπαιδευτικός σήμερα δεν χρειάζεται να είναι ο άνθρωπος που ξέρει τα περισσότερα, αλλά εκείνος που κάνει τους μαθητές να θέλουν να μάθουν περισσότερα. Και αν θεωρήσουμε λογικές τις πολλαπλές απαιτήσεις των σημερινών μαθητών και όλης της κοινωνίας από τους εκπαιδευτικούς μήπως είναι παράλογο το να ζητάμε να ικανοποιηθούν, δίνοντας στους εκπαιδευτικούς πολύ μικρότερες ηθικές και οικονομικές αμοιβές από ότι παλαιότερα;