Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχουν στιγμές μέσα στη σχολική ζωή που δεν καταγράφονται σε απουσιολόγια, βαθμολογικούς πίνακες ή υπηρεσιακά έγγραφα, στιγμές που δεν περιλαμβάνονται σε κανένα αναλυτικό πρόγραμμα σπουδών και δεν μπορούν να αξιολογηθούν με κανέναν τρόπο, αλλά παραμένουν ζωντανές για χρόνια στη μνήμη μαθητών και εκπαιδευτικών, σαν μικρά πολύτιμα αποτυπώματα μιας σχέσης που χτίστηκε αργά και ουσιαστικά μέσα στον χρόνο.

Μία από αυτές τις στιγμές είναι αναμφίβολα το τέλος της σχολικής χρονιάς.

Είναι εκείνες οι τελευταίες εβδομάδες του Μάη για τα Γυμνάσια και τα Λύκεια ή η άλλη εβδομάδα για τα Δημοτικά, όταν οι αίθουσες αδειάζουν, οι πίνακες σβήνονται για τελευταία φορά, τα βιβλία κλείνουν και οι σχολικοί διάδρομοι αποκτούν μια παράξενη ησυχία, διαφορετική από όλες τις άλλες, μια ησυχία που μοιάζει να κουβαλά μέσα της αποχαιρετισμούς, συγκίνηση, αναμνήσεις και ένα αδιόρατο αίσθημα απώλειας που δύσκολα μπορεί να περιγραφεί με λόγια.

Για τους περισσότερους ανθρώπους το σχολείο είναι ένας χώρος όπου μεταδίδονται γνώσεις και αποκτώνται δεξιότητες. Για όσους όμως το ζουν καθημερινά, για τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς που μοιράζονται επί μήνες την ίδια τάξη, τις ίδιες αγωνίες, τις ίδιες δυσκολίες και τις ίδιες μικρές χαρές, το σχολείο είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα κτίριο ή έναν θεσμό. Είναι ένας χώρος όπου γεννιούνται σχέσεις, αναπτύσσονται δεσμοί και γράφονται μικρές ανθρώπινες ιστορίες που συχνά αφήνουν βαθύτερο αποτύπωμα από οποιοδήποτε μάθημα.

Ιδιαίτερα στα μικρά μέρη της Ελλάδας, στα νησιά, στα ορεινά χωριά και στις απομακρυσμένες κοινότητες, όπου η σχολική ζωή συνδέεται στενά με την καθημερινότητα της τοπικής κοινωνίας, ο εκπαιδευτικός συχνά ξεπερνά τα στενά όρια του διδακτικού του ρόλου και μετατρέπεται σε ένα πρόσωπο με πολύ ευρύτερη παρουσία στη ζωή των παιδιών.

Δεν είναι μόνο ο άνθρωπος που διδάσκει Μαθηματικά, Ιστορία ή Φυσική. Είναι εκείνος που θα αφιερώσει χρόνο για να ακούσει ένα παιδί που δυσκολεύεται, που θα αντιληφθεί τη στενοχώρια πίσω από ένα χαμόγελο ή μια ξαφνική σιωπή, που θα σταθεί δίπλα σε έναν μαθητή που αμφιβάλλει για τον εαυτό του και θα του δώσει το κουράγιο να προσπαθήσει ξανά. Είναι ο άνθρωπος που θα προσφέρει ένα «μπράβο» όταν κανείς άλλος δεν το κάνει και που πολλές φορές γίνεται για τα παιδιά το πρόσωπο στο οποίο θα εμπιστευτούν φόβους, ανασφάλειες, οικογενειακά προβλήματα, όνειρα και σχέδια για το μέλλον.

Έτσι, σχεδόν ανεπαίσθητα, μέσα από τις καθημερινές συναντήσεις, τις συζητήσεις στα διαλείμματα, τα αστεία μέσα στην τάξη, τις σχολικές γιορτές, τις εκδρομές και τις μικρές στιγμές της καθημερινότητας, δημιουργείται ένας δεσμός που ξεπερνά τη διδασκαλία και αγγίζει βαθύτερα στρώματα της ανθρώπινης επικοινωνίας.

Ίσως γι' αυτό οι αποχαιρετισμοί στο τέλος της χρονιάς είναι τόσο δύσκολοι.

Ιδιαίτερα όταν πρόκειται για αναπληρωτές εκπαιδευτικούς, ανθρώπους που γνωρίζουν από την πρώτη κιόλας ημέρα ότι πιθανότατα η παρουσία τους στο συγκεκριμένο σχολείο θα είναι προσωρινή και ότι κάποια στιγμή θα χρειαστεί να αποχωρήσουν αφήνοντας πίσω τους μια κοινότητα με την οποία έχουν δεθεί.

Κι όμως, παρά αυτή τη γνώση, επιλέγουν να επενδύσουν συναισθηματικά στη σχέση τους με τα παιδιά. Ανοίγουν την καρδιά τους, αφιερώνουν χρόνο και ενέργεια, μοιράζονται αγωνίες και όνειρα, προσφέρουν κομμάτια του εαυτού τους χωρίς να σκέφτονται ότι στο τέλος της χρονιάς θα χρειαστεί να αποχαιρετήσουν ανθρώπους που έχουν πλέον αποκτήσει ξεχωριστή θέση στη ζωή τους.

Και τότε έρχεται η τελευταία ημέρα.

Κάποια παιδιά θα φέρουν μια ζωγραφιά ή μια χειροποίητη κάρτα. Άλλα θα γράψουν ένα γράμμα γεμάτο ευχαριστίες και αναμνήσεις. Κάποια θα βρουν το θάρρος να πουν όσα αισθάνονται. Κάποια άλλα, όμως, δεν θα πουν τίποτα. Θα σταθούν απλώς απέναντι, με μάτια βουρκωμένα, προσπαθώντας να διαχειριστούν έναν αποχωρισμό που τους φαίνεται άδικος.

Γιατί υπάρχουν στιγμές που τα πιο δυνατά συναισθήματα δεν εκφράζονται με λέξεις. Φαίνονται σε ένα βλέμμα, σε μια σφιχτή αγκαλιά, σε μια αμήχανη σιωπή.

Και μέσα σε αυτή τη συγκινητική ατμόσφαιρα ακούγεται συχνά μια φράση που συνοψίζει όσα χτίστηκαν ολόκληρη τη χρονιά:

«Κυρία, μη μας αφήνεις...»

Μια φράση απλή, παιδική σχεδόν, αλλά ταυτόχρονα βαθιά συγκλονιστική, γιατί πίσω της δεν κρύβεται μόνο η αγάπη προς έναν εκπαιδευτικό. Κρύβεται η ανάγκη ενός παιδιού να κρατήσει κοντά του έναν άνθρωπο που το έκανε να νιώθει ασφαλές, που πίστεψε στις δυνατότητές του, που το βοήθησε να μεγαλώσει λίγο περισσότερο και να δει τον εαυτό του με μεγαλύτερη αισιοδοξία.

Οι εκπαιδευτικοί γνωρίζουν καλά ότι αυτός είναι ο κύκλος της δουλειάς τους. Γνωρίζουν ότι οι μετακινήσεις, οι αποσπάσεις και οι νέες τοποθετήσεις αποτελούν μέρος της επαγγελματικής τους πορείας. Αυτό όμως δεν κάνει τον αποχωρισμό λιγότερο δύσκολο.

Γιατί πίσω από κάθε τάξη υπάρχουν πρόσωπα. Υπάρχουν παιδιά που συνδέθηκαν μαζί τους, υπάρχουν στιγμές που δεν θα επαναληφθούν ποτέ, υπάρχουν γέλια, εκδρομές, αστεία, δυσκολίες, επιτυχίες και μικρές καθημερινές νίκες που μετατράπηκαν σε κοινές αναμνήσεις.

Κάθε εκπαιδευτικός που έχει υπηρετήσει έστω και μία φορά σε ένα μικρό σχολείο γνωρίζει πολύ καλά το συναίσθημα της τελευταίας ημέρας. Το τελευταίο κλείσιμο της πόρτας της τάξης, το άδειο γραφείο, η τελευταία ματιά στην αυλή και εκείνη η σκέψη που περνά σχεδόν αναπόφευκτα από το μυαλό του: «Άραγε θα θυμούνται κάτι από όσα προσπαθήσαμε να χτίσουμε μαζί;»

Και η αλήθεια είναι πως τα παιδιά μπορεί κάποτε να ξεχάσουν έναν τύπο στα Μαθηματικά, μια χρονολογία στην Ιστορία ή μια άσκηση στη Φυσική. Σπάνια όμως ξεχνούν έναν άνθρωπο που τα έκανε να αισθανθούν σημαντικά, που τα άκουσε, τα στήριξε και τα βοήθησε να πιστέψουν στον εαυτό τους.

Ίσως τελικά αυτή να είναι η βαθύτερη ουσία της εκπαίδευσης. Όχι μόνο η μετάδοση γνώσεων, αλλά η δημιουργία ανθρώπινων σχέσεων που αφήνουν αποτύπωμα στην ψυχή και συνοδεύουν μαθητές και εκπαιδευτικούς πολύ μετά το τελευταίο κουδούνι.

Γι’ αυτό και κάθε Ιούνιο, πίσω από το τέλος μιας σχολικής χρονιάς, κρύβονται χιλιάδες μικρές ιστορίες αγάπης, εμπιστοσύνης και αμοιβαίας εκτίμησης. Ιστορίες που τυπικά ολοκληρώνονται με έναν αποχαιρετισμό, αλλά στην πραγματικότητα συνεχίζουν να ζουν για χρόνια μέσα στις αναμνήσεις και των δύο πλευρών.

Και κάπου, σε μια σχολική αυλή που αδειάζει, ακούγεται ξανά η ίδια φράση, η ίδια σιωπηλή κραυγή που συνοδεύει κάθε αποχωρισμό:

«Κυρία... μη μας αφήνεις...».