Χρήστος Κάτσικας

Στο τραπέζι του υπουργείου Παιδείας βρίσκεται ξανά η συντόμευση των σπουδών κατά τα πρότυπα της Συνθήκης της Μπολόνιας που προβλέπει 3 χρόνια προπτυχιακά, 2 μεταπτυχιακά, 3 διδακτορικά - Πανεπιστημιακοί και φοιτητές αντιδρούν στην αφαίρεση βασικών γνωστικών αντικειμένων, τονίζοντας πως οδηγεί σε «πτυχιούχους που θα χρειάζονται και δεύτερο πτυχίο για να δουλέψουν»

Το ενδεχόμενο μετάβασης από τα τετραετή στα τριετή προπτυχιακά προγράμματα στα δημόσια ΑΕΙ βρίσκεται και πάλι στο προσκήνιο. Η πρόταση του υπουργείου Παιδείας επανέρχεται 26 χρόνια μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Μπολόνιας (1999), η οποία προβλέπει το ευρωπαϊκό μοντέλο «3-2-3» (3 χρόνια προπτυχιακά, 2 μεταπτυχιακά, 3 διδακτορικά).

Πρόκειται για μια δομική αλλαγή που αγγίζει τον πυρήνα της πανεπιστημιακής ταυτότητας στη χώρα, για την κυρίαρχη εκπαιδευτική πολιτική, φέρνοντας την Ελλάδα πιο κοντά στο μοντέλο πολλών ευρωπαϊκών πανεπιστημίων και για τους φοιτητές και πολλούς πανεπιστημιακούς, θέτοντας προκλήσεις ως προς τη διασφάλιση της ποιότητας, της ισοτιμίας και της εργασιακής αξίας των τίτλων.

Οι έξι στόχοι

Να σημειώσουμε ότι η Διακήρυξη της Μπολόνιας (που εύστοχα χαρακτηρίστηκε ως «το Μάαστριχτ της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης»), περιλάμβανε έξι στρατηγικούς στόχους, με σαφές χρονοδιάγραμμα εφαρμογής εντός της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα. Ανάμεσά τους ξεχώριζαν:

• Υιοθέτηση ενιαίου συστήματος τίτλων σπουδών, ώστε να επιτευχθεί συγκρισιμότητα και διαφάνεια μεταξύ των κρατών-μελών.

• Καθιέρωση του Συμπληρώματος Διπλώματος (Diploma Supplement), ενός εγγράφου συνοδευτικού του πτυχίου, που παρέχει πληροφορίες για το περιεχόμενο και το επίπεδο των σπουδών.

• Καθιέρωση του μοντέλου των «τριών κύκλων» σπουδών:

• Πρώτος κύκλος (Bachelor, τουλάχιστον 3 χρόνια)

• Δεύτερος κύκλος (Master, 1-2 χρόνια)

• Τρίτος κύκλος (PhD, 3-4 χρόνια)

Το βασικό κριτήριο ήταν η απασχολησιμότητα των αποφοίτων και η ενίσχυση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής ανώτατης εκπαίδευσης. Η πρόταση φαίνεται να έχει διπλή στόχευση για το υπουργείο Παιδείας:

• Προσαρμογή στο ευρωπαϊκό πρότυπο και την εκπαιδευτική κινητικότητα.

• Αντιμετώπιση του ανταγωνισμού από τα ιδιωτικά ΑΕΙ, που ετοιμάζονται να λειτουργήσουν με τριετή προγράμματα.

Το υπουργείο Παιδείας υποστηρίζει ότι η Ελλάδα παραμένει από τις λίγες χώρες στην Ευρώπη –μαζί με την Κύπρο, τη Βουλγαρία και την Ισπανία– που δεν έχουν υιοθετήσει τη διάρθρωση «3-2-3». Παράλληλα, αναγνωρίζει ήδη πτυχία τριετούς διάρκειας από το εξωτερικό, όπως δείχνουν και τα στοιχεία του ΔΟΑΤΑΠ. Ενδεικτικά αναφέρει ότι από 1.000 αιτήσεις αναγνώρισης τριετών πτυχίων το 2023, περίπου το 20% εγκρίθηκε χωρίς αντισταθμιστικά μαθήματα.

Παράλληλα σημειώνει, μέσω των φιλικών της ΜΜΕ ότι η έλευση 12 ξένων πανεπιστημίων στην Ελλάδα από το ακαδημαϊκό έτος 2025-2026 αναμένεται να φέρει τριετή προγράμματα, όπως συμβαίνει σε Βρετανία και ΗΠΑ. Το αποτέλεσμα: η απουσία αντίστοιχων επιλογών στα δημόσια ΑΕΙ δημιουργεί ανισότητα στην προσφορά σπουδών!

Υποβάθμιση

Πολλοί πανεπιστημιακοί και φοιτητικές παρατάξεις αντιδρούν στη μείωση της διάρκειας των σπουδών, υποστηρίζοντας ότι θα αφαιρεθούν βασικά γνωστικά αντικείμενα. Ειδικά σε Τμήματα με υποστελέχωση και περιορισμένες υποδομές, η επιλογή τριετούς κύκλου μοιάζει περισσότερο αναγκαστική παρά εθελοντική.

«Οταν στα 4 χρόνια ήδη κόβονται βασικά μαθήματα, τι θα γίνει στα 3;» αναρωτιέται πανεπιστημιακός καθηγητής. Και συνεχίζει: «Είναι προφανές ότι η πίεση για τριετή προγράμματα έρχεται από οικονομικά και πολιτικά κέντρα, όχι από τις ανάγκες των φοιτητών. Φοβάμαι πως πρόκειται για “εργαλειοποίηση” της εκπαίδευσης. Στο τέλος, θα έχουμε πτυχιούχους που θα χρειάζονται και δεύτερο πτυχίο για να δουλέψουν».

Η Αθηνά Γ., φοιτήτρια Κοινωνιολογίας (Πανεπιστήμιο Κρήτης), επισημαίνει: «Οι τέσσερις χρονιές δεν είναι απλώς για να “πάρουμε ύλη”. Είναι ο χρόνος που βρίσκεις ποιος είσαι, τι σε ενδιαφέρει, πού θες να πας. Δεν είμαστε πελάτες εκπαιδευτικών πακέτων. Αν το πτυχίο γίνει τριετές, φοβάμαι ότι θα μοιάζει με “εκπαιδευτικό φασόν” και θα μας σπρώξουν όλοι να πάρουμε μεταπτυχιακά – αλλά με τι λεφτά;».

Ο Γιώργος Π., φοιτητής Μηχανολόγων Μηχανικών (Πολυτεχνείο): «Δεν φτάνουν ούτε πέντε χρόνια για να βγεις επαρκής μηχανικός. Ποιο τριετές; Αυτό είναι ανέκδοτο. Το πρόβλημα είναι αλλού: στο χάος των συγγραμμάτων, στην απουσία εργαστηρίων, στον έναν καθηγητή για 200 φοιτητές. Αν είναι να αλλάξουμε κάτι, ας ξεκινήσουμε από εκεί».

Απασχολησιμότητα

Οι μαρτυρίες αυτές αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα της συζήτησης γύρω από τη διάρκεια των πανεπιστημιακών σπουδών. Το πτυχίο δεν είναι ούτε κουτάκι χρόνου ούτε προϋπολογιστικό μέγεθος. Είναι ζωντανός χρόνος μάθησης, προσωπικής ανακάλυψης και κοινωνικής ζύμωσης.

Η κυβερνητική έμφαση στην αύξηση του ρυθμού αποφοίτησης και στο ν+2 (διαγραφή φοιτητών) συνδέεται, σύμφωνα με την κριτική, περισσότερο με τις ανάγκες της αγοράς και λιγότερο με την παιδαγωγική λογική. Το πτυχίο αντιμετωπίζεται ως εργαλείο απασχολησιμότητας παρά ως ακαδημαϊκή κατάκτηση.

Η μετάβαση στο μοντέλο «3-2-3» δεν είναι απλώς τεχνική αλλαγή. Αποτελεί στρατηγική επιλογή που στοχεύει στον επαναπροσδιορισμό του ρόλου του πτυχίου στην ελληνική κοινωνία, υποβαθμίζοντάς το και... εξισώνοντάς το με τα τριετή προγράμματα των ιδιωτικών ΑΕΙ που ευαγγελίζεται η κυβέρνηση.