Χρήστος Κάτσικας

Το σχολείο μπορεί να ξεχαστεί ως πρόγραμμα, βιβλία και εξετάσεις. Ορισμένοι εκπαιδευτικοί όμως δεν ξεχνιούνται ποτέ, γιατί κατάφεραν να μετατρέψουν μια σχολική αίθουσα σε χώρο εμπιστοσύνης, συμμετοχής και ουσιαστικής μάθησης

Υπάρχουν εκπαιδευτικοί που τους θυμόμαστε ακόμη και δεκαετίες μετά το τελευταίο κουδούνι.

Μπορεί να έχουμε ξεχάσει τι ακριβώς μας δίδαξαν σε μια συγκεκριμένη ενότητα, ποιο κεφάλαιο εξετάστηκε ή τι βαθμό πήραμε στο διαγώνισμα. Θυμόμαστε, όμως, πώς μας έκαναν να αισθανθούμε.

Θυμόμαστε τον δάσκαλο που μας έδωσε θάρρος όταν φοβόμασταν να σηκώσουμε το χέρι. Την καθηγήτρια που κατάλαβε ότι πίσω από μια κακή επίδοση υπήρχε κάτι περισσότερο από «τεμπελιά». Εκείνον που δεν γελοιοποίησε το λάθος μας, αλλά το χρησιμοποίησε για να μας οδηγήσει στη σωστή απάντηση.

Αυτός είναι ίσως ο εκπαιδευτικός που πραγματικά αφήνει αποτύπωμα.

Το σχολείο, άλλωστε, δεν είναι μόνο χώρος μετάδοσης γνώσεων. Για τα παιδιά και τους εφήβους αποτελεί έναν από τους βασικότερους τόπους κοινωνικοποίησης, εκεί όπου δημιουργούνται σχέσεις, συγκρούσεις, φιλίες, απογοητεύσεις και εμπειρίες που συχνά συνοδεύουν τον άνθρωπο σε ολόκληρη τη ζωή του.

Η τάξη δεν είναι ποτέ «25 ίδια παιδιά»

Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη που μπορεί να κάνει το σχολείο είναι να αντιμετωπίζει την τάξη ως ένα ομοιογενές σύνολο.

Δεν υπάρχουν «25 μαθητές». Υπάρχουν 25 διαφορετικοί άνθρωποι.

Ο καθένας φτάνει στο σχολείο με διαφορετικές οικογενειακές συνθήκες, εμπειρίες, οικονομικές δυνατότητες, προσδοκίες, φόβους, γνώσεις και δυσκολίες. Κάθε παιδί μεταφέρει στην τσάντα του πολύ περισσότερα από βιβλία και τετράδια: κουβαλά ένα ολόκληρο προσωπικό και κοινωνικό φορτίο.

Ο καλός εκπαιδευτικός δεν αγνοεί αυτή τη διαφορετικότητα.

Δεν βλέπει τον μαθητή αποκλειστικά μέσα από τον βαθμό του. Προσπαθεί να καταλάβει γιατί ένα παιδί δεν συμμετέχει, γιατί ένα άλλο αντιδρά επιθετικά, γιατί κάποιος έχει πάψει να ενδιαφέρεται ή γιατί ένας μαθητής που μπορούσε ξαφνικά σταμάτησε να προσπαθεί.

Γιατί πίσω από τη σχολική επίδοση υπάρχει πάντοτε μια ανθρώπινη ιστορία.

Ο δάσκαλος δεν είναι μόνο αυτός που μιλά

Για πολλά χρόνια το πρότυπο του «καλού καθηγητή» ήταν εκείνος που γνώριζε άριστα το αντικείμενό του και μπορούσε να μιλά ασταμάτητα επί μία ώρα.

Αυτό, όμως, δεν αρκεί.

Ο πραγματικά αποτελεσματικός εκπαιδευτικός ξέρει και να ακούει.

Ακούει τις απορίες, ακόμη κι όταν του φαίνονται απλοϊκές. Ακούει την αντίρρηση. Αφήνει χώρο στον μαθητή να διατυπώσει τη δική του σκέψη. Δεν χρησιμοποιεί τη γνώση του ως πανοπλία αυθεντίας.

Όπως επισημαίνεται και στο κείμενο του Χρήστου Κάτσικα, το «διδάσκω» μπορεί να σημαίνει ταυτόχρονα και «μαθαίνω»: ο εκπαιδευτικός μεταδίδει γνώσεις, αλλά ταυτόχρονα παίρνει από την τάξη εμπειρίες και στοιχεία που του επιτρέπουν να κατανοεί καλύτερα τους μαθητές του.

Και ίσως αυτή να είναι μία από τις μεγάλες διαφορές ανάμεσα στον εκπαιδευτικό που απλώς ολοκληρώνει το μάθημα και σε εκείνον που δημιουργεί πραγματική παιδαγωγική σχέση.

Ένα ειρωνικό βλέμμα μπορεί να μείνει για χρόνια

Η εξουσία του εκπαιδευτικού είναι μεγάλη, πολύ μεγαλύτερη από όσο συχνά αντιλαμβάνεται ο ίδιος.

Ένα παιδί μπορεί να ξεχάσει έναν βαθμό. Είναι πολύ δυσκολότερο να ξεχάσει την ημέρα που ένας καθηγητής το ειρωνεύτηκε μπροστά σε ολόκληρη την τάξη.

Η υποτίμηση δεν χρειάζεται να πάρει τη μορφή μιας βαριάς προσβολής. Μπορεί να βρίσκεται σε ένα χαμόγελο, μια γκριμάτσα, ένα ειρωνικό σχόλιο ή στην επαναλαμβανόμενη αδιαφορία για έναν συγκεκριμένο μαθητή.

Και αυτά αφήνουν σημάδια.

Οι κρίσεις των εκπαιδευτικών μπορούν να συμβάλουν σημαντικά στον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί διαμορφώνει την αυτοεικόνα του, ενισχύοντας είτε την αυτοεκτίμηση είτε την αίσθηση ανεπάρκειας.

Γι' αυτό και το «δεν παίρνει τα γράμματα», το «εσύ ποτέ δεν προσέχεις» ή το «από σένα δεν περίμενα κάτι καλύτερο» δεν είναι αθώες εκφράσεις.

Για ένα παιδί μπορεί να μετατραπούν σε προφητείες που το ακολουθούν για χρόνια.

Το λάθος δεν είναι αποτυχία

Το ίδιο ισχύει και για το λάθος.

Μια σχολική τάξη στην οποία οι μαθητές φοβούνται να απαντήσουν μήπως κάνουν λάθος είναι μια τάξη στην οποία ένα σημαντικό κομμάτι της μάθησης έχει ήδη χαθεί.

Το λάθος μπορεί να γίνει αφετηρία της γνώσης.

Αντί να εκτίθεται εκείνος που έδωσε μια λανθασμένη απάντηση, ο εκπαιδευτικός μπορεί να την αξιοποιήσει για να ρωτήσει: «Γιατί το σκέφτηκες έτσι;», «Σε ποιο σημείο άλλαξε η πορεία της σκέψης;», «Τι θα γινόταν αν το βλέπαμε διαφορετικά;».

Με αυτό τον τρόπο το παιδί δεν μαθαίνει απλώς τη σωστή απάντηση. Μαθαίνει να σκέφτεται. Η αξιοποίηση του λάθους ως μέρος της μαθησιακής διαδικασίας μπορεί να οδηγήσει στην αναδόμηση της γνώσης, αντί στην απογοήτευση του μαθητή.

Ούτε φόβος ούτε ασυδοσία

Ο καλός δάσκαλος δεν είναι απαραίτητα ο «χαλαρός» δάσκαλος.

Ούτε όμως εκείνος που θεωρεί ότι η τάξη λειτουργεί μόνο όταν επικρατεί φόβος.

Τα παιδιά χρειάζονται όρια. Χρειάζονται όμως όρια που κατανοούν, κανόνες στους οποίους μπορούν να αναγνωρίσουν κάποια λογική και μια σχολική ζωή στην οποία έχουν και τα ίδια λόγο.

Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «αυστηρός ή επιεικής».

Είναι αν ο εκπαιδευτικός μπορεί να δημιουργήσει ένα περιβάλλον στο οποίο υπάρχουν δικαιώματα, υποχρεώσεις, συνέπεια και αμοιβαίος σεβασμός.

Το σχολείο δεν χρειάζεται μόνο πρώτους

Υπάρχει ακόμη μία διάσταση που συχνά ξεχνάμε.

Το σχολείο έχει μάθει να χειροκροτεί τον πρώτο.

Τον καλύτερο βαθμό, τον υψηλότερο μέσο όρο, την πρωτιά στις εξετάσεις.

Πολύ λιγότερο συστηματικά επιβραβεύει εκείνον που βοήθησε έναν συμμαθητή του, εκείνον που συνεργάστηκε, εκείνον που υπερασπίστηκε το παιδί που έμενε μόνο του στο διάλειμμα.

Κι όμως, η εκπαίδευση δεν μπορεί να είναι μόνο ένας ατέλειωτος αγώνας κατάταξης.

Η συνεργασία, η αλληλεγγύη και η συλλογική προσπάθεια αποτελούν επίσης μορφές μάθησης. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να δημιουργήσει μέσα στην τάξη χώρους στους οποίους τα παιδιά μαθαίνουν ότι η επιτυχία του ενός δεν προϋποθέτει την αποτυχία του άλλου.

«Γνώρισέ με πριν με κρίνεις»

Ίσως τελικά αυτή να είναι η πιο δύσκολη απαίτηση από έναν εκπαιδευτικό:

να γνωρίσει πραγματικά τους μαθητές του.

Όχι απλώς να θυμάται το όνομά τους και τη θέση τους στο απουσιολόγιο.

Να ξέρει, όσο είναι δυνατόν, τι τους ενδιαφέρει, τι φοβούνται, πώς αντιλαμβάνονται τον κόσμο, τι συνθήκες έχουν στο σπίτι τους, πώς μελετούν, τι σχέση έχουν με το σχολείο και τι ονειρεύονται.

Μόνο τότε μπορεί η διδασκαλία να πάψει να απευθύνεται σε έναν υποθετικό «μέσο μαθητή» που στην πραγματικότητα δεν υπάρχει.

Στο τέλος δεν θυμόμαστε την ύλη

Χρόνια μετά, ελάχιστοι άνθρωποι θυμούνται ποια ακριβώς κεφάλαια πρόλαβε να ολοκληρώσει ο καθηγητής τους μέχρι τον Ιούνιο.

Θυμούνται όμως ποιος τους ενθάρρυνε.

Ποιος τους άκουσε.

Ποιος δεν τους έκανε να ντραπούν όταν έκαναν λάθος.

Ποιος τους έκανε να πιστέψουν ότι μπορούν να τα καταφέρουν.

Ο δάσκαλος που αγαπήσαμε δεν ήταν απαραίτητα ο πιο αυστηρός ούτε ο πιο «εύκολος». Ήταν συνήθως εκείνος που δημιούργησε εμπιστοσύνη, δικαιοσύνη και πραγματικό ενδιαφέρον για τον μαθητή ως άνθρωπο και όχι απλώς ως βαθμό.

Γιατί στο τέλος η εκπαίδευση δεν είναι μόνο γνώση.

Είναι σχέση.

Και ίσως ο σημαντικότερος εκπαιδευτικός να είναι αυτός που χρόνια αργότερα δεν θυμόμαστε τόσο τι μας δίδαξε, αλλά θυμόμαστε με απόλυτη ακρίβεια τι άνθρωποι νιώθαμε ότι μπορούσαμε να γίνουμε όταν βρισκόμασταν στην τάξη του.