Κώστας Θεριανός

«Μπορούμε να αντιμετωπίζουμε τέτοια περιστατικά ως «εφηβικές υπερβολές;»

Πώς πρέπει να αντιδρά το σχολείο όταν μαθητές δέχονται ρατσιστικές επιθέσεις, όταν ακούγονται ναζιστικά ή ρατσιστικά συνθήματα ή εμφανίζονται αγκυλωτοί σταυροί; Μπορούμε να αντιμετωπίζουμε τέτοια περιστατικά ως «εφηβικές υπερβολές»; Δεν οφείλουμε να εξηγούμε σε όσους προβαίνουν σε τέτοιες πράξεις ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειές τους, ακόμη και για τους ίδιους;

Η εμπειρία από σχολεία του κέντρου της Αθήνας έχει δείξει ότι η επισήμανση της ενδεχόμενης ποινικής διάστασης τέτοιων πράξεων, καθώς και η αναφορά σε πραγματικές περιπτώσεις ανηλίκων που βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη δικαιοσύνη για ανάλογα περιστατικά, μπορούν να λειτουργήσουν αποτρεπτικά.

Η ανοχή απέναντι σε τέτοιες συμπεριφορές δεν αποδείχθηκε καλός οδηγός. Καλός οδηγός, επίσης, δεν έχει αποδειχθεί η αναγωγή σε «πολιτική άποψη» του ρατσισμού, των μαχαιρωμάτων, των ξυλοδαρμών, των εκφοβισμών που μπορεί να αναλυθεί και να συζητηθεί σαν να μιλάμε για τον φιλελευθερισμό, τον σοσιαλισμό, τον κομμουνισμό, τη σοσιαλδημοκρατία, τον αναρχισμό ή την πολιτεία του Πλάτωνα. 

Το παράδοξο της ανοχής του Καρλ Πόπερ

Ο Καρλ Πόπερ, στο έργο του Η ανοικτή κοινωνία και οι εχθροί της, διατύπωσε το γνωστό παράδοξο της ανοχής:

«Αν επεκτείνουμε την απεριόριστη ανοχή ακόμα και σ’ εκείνους που είναι αδιάλλακτοι, αν δεν είμαστε προετοιμασμένοι να υπερασπιστούμε μια ανεκτική κοινωνία από την απειλή των αδιάλλακτων, τότε οι ανεκτικοί θα αφανισθούν και μαζί μ’ αυτούς η ίδια η ανοχή» (Καρλ Πόπερ, Η ανοικτή κοινωνία και οι εχθροί της, Η γοητεία του Πλάτωνα, τόμος Ι, εκδόσεις Δωδώνη, σελ. 432).

Και προσθέτει:

«Θα πρέπει λοιπόν να αξιώνουμε, στο όνομα της ανοχής, το δικαίωμα να μην ανεχόμαστε τους αδιάλλακτους. Θα έπρεπε να αξιώνουμε να τίθεται εκτός νόμου κάθε κίνηση που διδάσκει την αδιαλλαξία· και θα έπρεπε να θεωρούμε εγκληματική την παρακίνηση στην αδιαλλαξία και τη δίωξη των αντιπάλων, με τον ίδιο τρόπο που θεωρούμε εγκληματική την παρακίνηση σε φόνο ή σε απαγωγή παιδιών ή σε αναβίωση του δουλεμπορίου» (σελ. 433).

Το παράδοξο της ανοχής του Πόπερ έχει ιδιαίτερη σημασία για το σχολείο. Η ανοχή απέναντι στον ρατσισμό, στις απειλές και στη βία οδηγούν τελικά στη διόγκωση τους. 

Την ίδια στιγμή που ζητάμε από το σχολείο να αντιμετωπίσει τον ρατσισμό και τη μισαλλοδοξία, η διδασκαλία των κοινωνικών επιστημών έχει περιοριστεί δραστικά. Παράλληλα, η σύγχρονη ιστορία δεν διδάσκεται με την απαιτούμενη έκταση και εμβάθυνση, ενώ ούτε το Ολοκαύτωμα προσεγγίζεται πάντοτε με τον συστηματικό τρόπο που απαιτείται. 

Η δημοκρατία δεν διδάσκεται με τη σιωπή ή την ανοχή.