Χρήστος Κάτσικας

Ο καλός εκπαιδευτικός δεν αφήνει τον μαθητή όπως τον βρήκε – Δεν του παραδίδει μόνο γνώσεις, αλλά του αλλάζει τον τρόπο που βλέπει τον εαυτό του, τους άλλους και τον κόσμο

Υπάρχει ένας εύκολος τρόπος να περιγράψει κανείς το επάγγελμα του εκπαιδευτικού: μπαίνει στην τάξη, διδάσκει ένα γνωστικό αντικείμενο, εξηγεί, εξετάζει, βαθμολογεί και στο τέλος της χρονιάς παραδίδει τον μαθητή στην επόμενη τάξη. Είναι μια περιγραφή τυπικά σωστή και ουσιαστικά ανεπαρκής, γιατί περιορίζει την εκπαίδευση στη μεταφορά γνώσεων και τον εκπαιδευτικό στον ρόλο ενός ανθρώπου που γνωρίζει κάτι περισσότερο και καλείται να το μεταδώσει σε κάποιον που γνωρίζει λιγότερα.

Το πραγματικό έργο, όμως, αρχίζει πολύ βαθύτερα.

Το υπ’ αριθμόν ένα καθήκον του εκπαιδευτικού είναι να μετασχηματίζει τον μαθητή του.

Όχι να τον αλλάζει αυθαίρετα, ούτε να τον πλάθει σύμφωνα με τη δική του εικόνα και τις δικές του πεποιθήσεις, αλλά να δημιουργεί τις συνθήκες ώστε το παιδί να μην παραμένει το ίδιο μετά τη συνάντησή του με τη γνώση. Να μπορεί να σκέφτεται λίγο πιο καθαρά, να αμφιβάλλει λίγο πιο δημιουργικά, να καταλαβαίνει περισσότερο, να φοβάται λιγότερο το λάθος, να αποκτά μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στις δυνατότητές του και να βλέπει έναν κόσμο που πριν του φαινόταν στενότερος.

Αυτός είναι ο πραγματικός μετασχηματισμός.

Δεν μετριέται εύκολα σε δείκτες και ποσοστά, δεν καταγράφεται σε πλατφόρμες και συχνά δεν φαίνεται ούτε στους βαθμούς. Μπορεί να συμβεί τη στιγμή που ένας μαθητής που πίστευε ότι «δεν είναι καλός στα Μαθηματικά» λύνει μόνος του ένα πρόβλημα και για πρώτη φορά αμφισβητεί την ταμπέλα που είχε αποδεχθεί για τον εαυτό του. Μπορεί να γεννηθεί όταν ένα παιδί που δεν μιλούσε ποτέ σηκώνει το χέρι, όταν ένας μαθητής διαβάζει ένα λογοτεχνικό κείμενο και αναγνωρίζει μέσα του ένα συναίσθημα που μέχρι τότε δεν ήξερε να ονομάσει ή όταν κάποιος αρχίζει να καταλαβαίνει ότι η Ιστορία δεν είναι μια σειρά ημερομηνιών αλλά ένας τρόπος να ερμηνεύει το παρόν.

Σε αυτές τις μικρές στιγμές βρίσκεται ίσως η ουσία της διδασκαλίας.

Ο μαθητής δεν είναι δοχείο που πρέπει να γεμίσει

Για πολλά χρόνια η εκπαίδευση αντιμετωπίστηκε περίπου σαν διαδικασία αποθήκευσης πληροφοριών. Ο εκπαιδευτικός κατείχε τη γνώση, ο μαθητής όφειλε να την παραλάβει, να την απομνημονεύσει και να την αναπαράγει όταν του ζητηθεί. Όμως μια τέτοια αντίληψη μπορεί να δημιουργήσει έναν καλό εξεταζόμενο χωρίς να δημιουργήσει έναν άνθρωπο που σκέφτεται.
 

Ο μαθητής δεν είναι άδειο δοχείο.

Έρχεται στην τάξη με εμπειρίες, φόβους, προκαταλήψεις, αυτοπεποίθηση ή ανασφάλεια, οικογενειακές επιρροές, κοινωνικές εικόνες, ιδέες για τον εαυτό του και συχνά μια ήδη διαμορφωμένη αντίληψη για το τι «μπορεί» και τι «δεν μπορεί» να κάνει.

Ο εκπαιδευτικός παρεμβαίνει ακριβώς εκεί.

Η μεγάλη του επιτυχία δεν είναι μόνο να προσθέσει γνώσεις αλλά να μετακινήσει όρια.

Να κάνει το παιδί που λέει «δεν μπορώ» να δοκιμάσει. Να μετατρέψει την παθητική αποδοχή σε ερώτηση. Να οδηγήσει τον μαθητή από το «έτσι είναι» στο «γιατί είναι έτσι;». Να του μάθει ότι μια άποψη χρειάζεται επιχειρήματα, ότι η αμφιβολία δεν είναι αδυναμία και ότι η γνώση δεν τελειώνει στο σχολικό εγχειρίδιο.

Ο εκπαιδευτικός αλλάζει και την εικόνα που έχει το παιδί για τον εαυτό του

Ίσως ο σημαντικότερος μετασχηματισμός να μην αφορά τελικά το μάθημα αλλά την αυτοεικόνα του μαθητή. Μια φράση ενός εκπαιδευτικού μπορεί να γίνει βάρος για χρόνια, αλλά μπορεί και να λειτουργήσει σαν παράθυρο.

«Μπορείς καλύτερα».

«Έχει ενδιαφέρον ο τρόπος που σκέφτεσαι».

«Μην φοβάσαι να κάνεις λάθος».

«Δοκίμασέ το ξανά».

Για έναν ενήλικα αυτές οι φράσεις μπορεί να ακούγονται κοινότοπες. Για ένα παιδί που αμφιβάλλει για τον εαυτό του, όμως, μπορεί να είναι η πρώτη φορά που κάποιος σοβαρός ενήλικας τού λέει ότι βλέπει σε εκείνο μια δυνατότητα που το ίδιο δεν έχει ακόμη ανακαλύψει.

Γι’ αυτό και η διδασκαλία διαθέτει μια τεράστια, συχνά υποτιμημένη δύναμη. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να επιβεβαιώσει την αποτυχία που φοβάται ένας μαθητής ή να ανοίξει μια ρωγμή μέσα από την οποία θα περάσει η αυτοπεποίθηση.

Ο πραγματικά καλός εκπαιδευτικός επιλέγει το δεύτερο.

Να μαθαίνει στα παιδιά να σκέφτονται, όχι τι να σκέφτονται

Ο μετασχηματισμός δεν σημαίνει χειραγώγηση.

Ο εκπαιδευτικός δεν έχει αποστολή να κατασκευάζει μαθητές που συμφωνούν μαζί του, αλλά ανθρώπους που μπορούν κάποτε να διαφωνήσουν μαζί του με επιχειρήματα 

Αυτό ίσως είναι και το πιο δημοκρατικό στοιχείο της εκπαίδευσης.

Να δίνεις στον μαθητή τα εργαλεία ώστε κάποια ημέρα να μη σε χρειάζεται.

Να μπορεί να ελέγχει μια πληροφορία, να διακρίνει το γεγονός από την άποψη, να αναγνωρίζει την προκατάληψη, να ακούει την αντίθετη θέση χωρίς να αισθάνεται ότι απειλείται και να αλλάζει γνώμη όταν τα στοιχεία τον οδηγούν αλλού.

Σε μια εποχή όπου οι νέοι βομβαρδίζονται καθημερινά από εικόνες, βίντεο, αλγορίθμους, απόψεις και αποσπασματικές πληροφορίες, αυτή η ικανότητα ίσως είναι πολυτιμότερη από οποιοδήποτε κεφάλαιο της διδακτέας ύλης.

Η μεγάλη επιτυχία δεν φαίνεται πάντα στο απολυτήριο

Το σχολείο αγαπά τις μετρήσεις.

Βαθμούς, μέσους όρους, επιδόσεις, εξετάσεις, ποσοστά.

Όμως η βαθύτερη εκπαιδευτική επίδραση συχνά δεν μετριέται.

Μπορεί ένας μαθητής να ξεχάσει χρόνια αργότερα έναν τύπο, μια χρονολογία ή έναν γραμματικό κανόνα, αλλά να θυμάται για πάντα τον εκπαιδευτικό που τον έκανε να αγαπήσει τα βιβλία, εκείνον που τον έπεισε ότι δεν ήταν «ανίκανος», εκείνον που του έμαθε να μην ντρέπεται να ρωτά ή εκείνον που για πρώτη φορά του φέρθηκε σαν η φωνή του να έχει αξία.

Αυτός ο μαθητής έχει μετασχηματιστεί.

Και εκεί βρίσκεται η πραγματική επιτυχία του δασκάλου.

Όχι στο να μπορεί ο μαθητής να επαναλάβει ακριβώς όσα του είπε, αλλά στο να έχει γίνει, έστω και λίγο, διαφορετικός άνθρωπος επειδή κάποτε βρέθηκε στην τάξη του.

Γιατί στο τέλος η εκπαίδευση δεν είναι η τέχνη να γεμίζεις τετράδια.

Είναι η δύσκολη τέχνη να ανοίγεις δυνατότητες.

Και ίσως το μεγαλύτερο παράσημο ενός εκπαιδευτικού να είναι αυτό που συνήθως δεν θα δει ποτέ: ένας παλιός μαθητής του, πολλά χρόνια αργότερα, να σκέφτεται διαφορετικά, να στέκεται πιο όρθιος απέναντι στη ζωή και να μην γνωρίζει καν ότι ένα μικρό μέρος αυτής της αλλαγής ξεκίνησε κάποτε μέσα σε μια σχολική αίθουσα.