Χρήστος Κάτσικας

Είναι μια συζήτηση που επανέρχεται ξανά και ξανά: η Ελλάδα «παράγει» πτυχιούχους που δεν ζητά η αγορά. Από τη μία πλευρά, τα στοιχεία δείχνουν ανεργία στους νέους επιστήμονες και επιχειρήσεις που δεν βρίσκουν τεχνικούς. Από την άλλη, όμως, υπάρχει μια λιγότερο προβεβλημένη, αλλά εξίσου ισχυρή άποψη: μήπως τελικά δεν φταίνε οι νέοι και τα πτυχία τους, αλλά η ίδια η οικονομία που δεν μπορεί να τους απορροφήσει;

Η αλήθεια, όπως συχνά συμβαίνει, δεν είναι μονοσήμαντη.

Το αφήγημα της «λάθος επιλογής»

Τα τελευταία χρόνια, κυριαρχεί μια εξήγηση που ακούγεται σχεδόν αυτονόητη: οι νέοι επιλέγουν σπουδές που δεν αντιστοιχούν στις ανάγκες της αγοράς. Πανεπιστήμια γεμάτα θεωρητικές σχολές, κοινωνική απαξίωση των τεχνικών επαγγελμάτων, υπερπληθώρα πτυχιούχων σε κορεσμένα πεδία.

Η εικόνα ενισχύεται από πραγματικά δεδομένα: υψηλό ποσοστό πανεπιστημιακής φοίτησης, χαμηλή διείσδυση της επαγγελματικής εκπαίδευσης, ελλείψεις σε τεχνικές ειδικότητες. Σε αυτό το πλαίσιο, προβάλλεται ως λύση η «ευθυγράμμιση» της εκπαίδευσης με την αγορά: περισσότερες δεξιότητες, περισσότερη κατάρτιση, λιγότερη «θεωρία».

Μια λογική που μοιάζει πειστική. Αλλά είναι επαρκής;

Η άλλη όψη: όταν η ευθύνη μετατίθεται στους νέους

Υπάρχει και μια διαφορετική ανάγνωση, πιο κριτική. Σύμφωνα με αυτήν, η ευθύνη μεταφέρεται βολικά στους ίδιους τους πτυχιούχους: δεν έχουν τις «σωστές» δεξιότητες, δεν προσαρμόζονται, δεν ανταποκρίνονται.

Όμως η πραγματικότητα δείχνει κάτι πιο σύνθετο.

Η Ελλάδα δεν στερείται μορφωμένου ανθρώπινου δυναμικού. Το αντίθετο. Το φαινόμενο του brain drain –η μαζική μετανάστευση νέων επιστημόνων– αποδεικνύει ότι οι ίδιοι άνθρωποι που θεωρούνται «ανεπαρκείς» εντός συνόρων, διαπρέπουν στο εξωτερικό.

Άρα το ερώτημα αλλάζει: αν οι πτυχιούχοι είναι «ακατάλληλοι», γιατί είναι περιζήτητοι αλλού;

Το πρόβλημα της παραγωγικής βάσης

Η απάντηση οδηγεί σε ένα πιο βαθύ επίπεδο: την ίδια τη δομή της ελληνικής οικονομίας.

Μια οικονομία με περιορισμένη βιομηχανική βάση, μικρή παραγωγική δυναμικότητα και έντονη εξάρτηση από υπηρεσίες – κυρίως τον τουρισμό. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι θέσεις υψηλής εξειδίκευσης είναι αντικειμενικά περιορισμένες.

Δεν είναι ότι δεν υπάρχουν δεξιότητες. Είναι ότι δεν υπάρχουν αρκετές θέσεις για να τις αξιοποιήσουν.

Ακόμη και τα περίφημα «κενά» σε τεχνικά επαγγέλματα δεν είναι πάντα τόσο απλά. Συχνά συνδέονται με συνθήκες εργασίας, μισθούς, εποχικότητα και όχι μόνο με έλλειψη ενδιαφέροντος.

Η παγίδα της «προσαρμογής»

Η ιδέα ότι η εκπαίδευση πρέπει να προσαρμόζεται πλήρως στις ανάγκες της αγοράς ακούγεται λογική. Όμως κρύβει και έναν κίνδυνο: να μετατραπεί το πανεπιστήμιο σε έναν μηχανισμό άμεσης εξυπηρέτησης της οικονομίας, χωρίς ευρύτερο μορφωτικό ρόλο.

Και ακόμη περισσότερο: να καλλιεργηθεί η ψευδαίσθηση ότι αν αλλάξουν τα προγράμματα σπουδών, θα εξαφανιστεί η ανεργία.

Η ιστορία δείχνει ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Η ανεργία δεν είναι απλώς εκπαιδευτικό πρόβλημα. Είναι δομικό χαρακτηριστικό της οικονομίας.

Δύο αλήθειες που συνυπάρχουν

Η συζήτηση, λοιπόν, δεν μπορεί να περιοριστεί σε εύκολα συμπεράσματα. Υπάρχουν δύο πραγματικότητες που συνυπάρχουν:

• Ναι, η Ελλάδα χρειάζεται ενίσχυση της τεχνικής εκπαίδευσης και αποκατάσταση της αξίας των επαγγελμάτων αυτών.

• Αλλά, ταυτόχρονα, δεν μπορεί να αγνοηθεί ότι η οικονομία δεν δημιουργεί αρκετές ποιοτικές θέσεις για τους νέους επιστήμονες.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο «τι σπουδάζουν» οι νέοι. Είναι και «πού θα δουλέψουν».

Ένα στοίχημα που ξεπερνά την εκπαίδευση

Η εύκολη λύση είναι να κατηγορήσουμε τους πτυχιούχους. Να πούμε ότι «διάλεξαν λάθος». Να μεταθέσουμε την ευθύνη στο άτομο.

Η δύσκολη, αλλά πιο ειλικρινής προσέγγιση είναι να δούμε συνολικά το σύστημα: την εκπαίδευση, την παραγωγή, την αγορά εργασίας.

Γιατί αν δεν αλλάξει η ίδια η οικονομία, καμία εκπαιδευτική μεταρρύθμιση δεν θα μπορέσει από μόνη της να λύσει το πρόβλημα.

Το πραγματικό ερώτημα

Τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν έχουμε πολλούς πτυχιούχους. Είναι αν έχουμε μια οικονομία που μπορεί να τους αξιοποιήσει.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο κρίσιμη απάντηση: ότι οι νέοι δεν είναι «χαμένοι στα πτυχία».
Είναι, συχνά, χαμένοι σε ένα σύστημα που δεν τους χωρά.