«Τα χωριά όμορφα καίγονται…»

Γράφει ο Κώστας Κορδάτος

Η εγκατάλειψη της υπαίθρου δεν είναι φυσικό φαινόμενο. Είναι πολιτική επιλογή.

Η ελληνική ύπαιθρος δεν πεθαίνει από τη μοίρα της. Πεθαίνει από τη διαρκή απουσία πολιτικής βούλησης.

Τα χωριά αδειάζουν, οι νέοι φεύγουν, οι ηλικιωμένοι μένουν μόνοι, οι δημόσιες υπηρεσίες κλείνουν, τα σχολεία σιωπούν και οι κοινότητες μετατρέπονται σε γεωγραφικά σημεία χωρίς πραγματική διοίκηση.

Το πιο ανησυχητικό όμως δεν είναι η πληθυσμιακή συρρίκνωση. Είναι ότι η Πολιτεία αντιμετωπίζει αυτή την εξέλιξη ως φυσιολογική. Σαν να είναι αναπόφευκτο να ερημώνει η ελληνική περιφέρεια.

Η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Η εγκατάλειψη της υπαίθρου είναι αποτέλεσμα ενός αντιδημοκρατικού θεσμικού πλαισίου, το οποίο, μέσα από διαδοχικές μεταρρυθμίσεις, αποδυνάμωσε την Τοπική Αυτοδιοίκηση και απομάκρυνε τον πολίτη από τη λήψη των αποφάσεων.

Η κρατικοποίηση της Αυτοδιοίκησης υπήρξε ίσως η μεγαλύτερη θεσμική οπισθοδρόμηση των τελευταίων δεκαετιών. Οι Δήμοι μετατράπηκαν σταδιακά σε τοπικές διοικητικές υπηρεσίες του κεντρικού κράτους, με περιορισμένη αυτονομία, ασφυκτικό έλεγχο και ελάχιστη δυνατότητα άσκησης πραγματικής αναπτυξιακής πολιτικής.

Ταυτόχρονα καταργήθηκαν στην πράξη οι Κοινότητες και οι Δημοτικές Ενότητες ως ζωντανές αυτοδιοικητικές δομές. Διατηρήθηκαν μόνο ως διοικητικές ονομασίες, χωρίς ουσιαστικές αρμοδιότητες, χωρίς προϋπολογισμό και χωρίς αποφασιστικό ρόλο. Οι κάτοικοι των χωριών έχασαν τη δυνατότητα να αποφασίζουν για τον τόπο τους.

Οι συνέπειες είναι πλέον ορατές παντού.

Η δημόσια περιουσία εγκαταλείπεται. Πρώην δημαρχεία, κοινοτικά καταστήματα, σχολεία, αθλητικοί χώροι και δημοτικά κτίρια ρημάζουν. Μαζί τους απαξιώνεται και η ιδιωτική περιουσία, καθώς η έλλειψη υποδομών και αναπτυξιακού σχεδιασμού μειώνει την αξία των κατοικιών, της γης και των παραγωγικών εγκαταστάσεων.

Απουσιάζει κάθε σοβαρή τοπική διοίκηση που να σχεδιάζει τη βιώσιμη ανάπτυξη, να αξιοποιεί τα συγκριτικά πλεονεκτήματα κάθε περιοχής και να κρατά τους νέους στον τόπο τους. Η ύπαιθρος δεν χρειάζεται μόνο έργα. Χρειάζεται θεσμούς που να μπορούν να σχεδιάζουν, να αποφασίζουν και να λογοδοτούν.

Την ίδια στιγμή διαλύθηκαν σταδιακά πολλές δημόσιες δομές που λειτουργούσαν στους πρώην Καποδιστριακούς Δήμους. Υπηρεσίες απομακρύνθηκαν, προσωπικό μειώθηκε, η καθημερινότητα έγινε δυσκολότερη και η εξυπηρέτηση του πολίτη μεταφέρθηκε δεκάδες χιλιόμετρα μακριά. Το κράτος αποσύρθηκε από την περιφέρεια και μαζί του αποσύρθηκε και η ελπίδα πολλών τοπικών κοινωνιών.

Το αποτέλεσμα είναι η πολιτική ομηρία των μόνιμων κατοίκων. Όταν οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από το χωριό, όταν οι πόροι εξαρτώνται από προσωπικές παρεμβάσεις και όταν η καθημερινότητα μετατρέπεται σε διαρκή διεκδίκηση, αναπτύσσονται πελατειακές σχέσεις. Αντί για ενεργούς πολίτες δημιουργούνται εξαρτημένοι ψηφοφόροι. Αντί για συμμετοχή καλλιεργείται η αναμονή της κομματικής εύνοιας.

Η σημερινή κατάσταση δεν μπορεί να συνεχιστεί. Χρειάζεται μια νέα αρχιτεκτονική της Τοπικής Αυτοδιοίκησης που θα επαναφέρει τη δημοκρατία κοντά στον πολίτη.

Πρώτη προτεραιότητα είναι η δημιουργία ισχυρών Μητροπολιτικών Δήμων, όπου αυτό επιβάλλεται από τα χαρακτηριστικά των μεγάλων αστικών συγκροτημάτων, με αρμοδιότητες στρατηγικού σχεδιασμού, μεγάλων έργων και υπερτοπικών λειτουργιών.

Δεύτερη προτεραιότητα είναι η επαναφορά των πρώην Καποδιστριακών Δήμων ή, εναλλακτικά, η θεσμική αναβάθμιση των σημερινών Δημοτικών Ενοτήτων με πλήρη νομική υπόσταση, σαφείς αρμοδιότητες και διοικητική αυτοτέλεια μέσα στο πλαίσιο του Μητροπολιτικού Δήμου. Οι τοπικές κοινωνίες χρειάζονται διοίκηση σε ανθρώπινη κλίμακα, με βιώσιμα γεωγραφικά και πληθυσμιακά όρια.

Τρίτη και σημαντικότερη προτεραιότητα είναι η επαναφορά των Κοινοτήτων ως πραγματικών οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης. Με δικό τους προϋπολογισμό, αποφασιστικές αρμοδιότητες στα ζητήματα της καθημερινότητας και του τοπικού σχεδιασμού και με αιρετό Κοινοτικό Συμβούλιο που θα εκλέγεται σε ξεχωριστή κάλπη, τουλάχιστον στις κοινότητες με περισσότερους από 500 μόνιμους κατοίκους. Η δημοκρατία αρχίζει από τη γειτονιά και το χωριό.

Ανάλογη θεσμική αναθεώρηση απαιτείται και στη δευτεροβάθμια αυτοδιοίκηση. Η επαναφορά των αιρετών Νομαρχιών θα μπορούσε να επανασυνδέσει τη διοίκηση με τις τοπικές κοινωνίες, ενώ οι Περιφέρειες θα πρέπει να ασκούν κυρίως ρόλο διοικητικού συντονισμού όμορων Νομαρχιών και περιφερειακού αναπτυξιακού σχεδιασμού, αντί να λειτουργούν ως απρόσωπα και υπερσυγκεντρωτικά διοικητικά σχήματα.

Η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια να χάσει τα χωριά της. Εκεί παράγεται ο πρωτογενής πλούτος, διατηρείται η πολιτιστική μας κληρονομιά και προστατεύεται το φυσικό περιβάλλον. Χωρίς ζωντανή ύπαιθρο δεν υπάρχει ισόρροπη ανάπτυξη, ούτε κοινωνική συνοχή, ούτε εθνική ανθεκτικότητα.

Τα χωριά δεν ζητούν προνόμια. Ζητούν δικαιοσύνη. Ζητούν δημοκρατία. Ζητούν θεσμούς που να τους επιτρέπουν να σχεδιάζουν το μέλλον τους.

Γιατί όταν πεθαίνει ένα χωριό, δεν χάνεται μόνο ένας οικισμός. Χάνεται ένα κομμάτι της Ελλάδας.

Και τότε, πράγματι, τα χωριά όμορφα καίγονται.