11-17-2026 13:14
Ιστορία
- Κατηγορία: Ιστορία
Οι νεκροί του Πολυτεχνείου έχουν ονόματα – 24 ζωές που χάθηκαν τον Νοέμβρη του 1973
Πολυτεχνείο: Οι 24 επώνυμοι νεκροί της εξέγερσης – Ονόματα, μαρτυρίες και ο χάρτης της αιματηρής καταστολής
Περισσότερα από 53 χρόνια μετά την εξέγερση του Νοέμβρη του 1973, η ιστορική έρευνα εξακολουθεί να αποτελεί την πιο ισχυρή απάντηση στην προσπάθεια παραχάραξης της ιστορικής μνήμης. Η μελέτη του ιστορικού Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, στο πλαίσιο της έρευνας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, τεκμηριώνει 24 επώνυμες περιπτώσεις ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους κατά τα γεγονότα της 16ης, 17ης και 18ης Νοεμβρίου 1973. Ένας νέος διαδραστικός χάρτης της Εναλλακτικής Παρέμβασης Δικηγόρων Αθήνας αποτυπώνει τα σημεία των θανάτων, αλλά και τις τοποθεσίες όπου τραυματίστηκαν 133 άνθρωποι που κατέθεσαν στις δικαστικές διαδικασίες.
Η ιστορική έρευνα απέναντι στην παραχάραξη
Κάθε χρόνο, με αφορμή την επέτειο του Πολυτεχνείου, επανέρχονται δημόσιες τοποθετήσεις που επιχειρούν να αμφισβητήσουν ή να υποβαθμίσουν την ύπαρξη νεκρών κατά την εξέγερση του Νοέμβρη του 1973. Το επιχείρημα ότι «δεν υπήρξαν νεκροί στο Πολυτεχνείο» αποτελεί μια προσπάθεια διαστρέβλωσης της ιστορικής πραγματικότητας, η οποία στηρίζεται συχνά σε έναν παραπλανητικό διαχωρισμό: αν υπήρξαν νεκροί μέσα ή έξω από τον περίβολο του Πολυτεχνείου.
Η εξέγερση, όμως, δεν περιορίστηκε στον χώρο του ιδρύματος. Επεκτάθηκε στους δρόμους και στις πλατείες της Αθήνας, όπου χιλιάδες φοιτητές, εργαζόμενοι και πολίτες διαδήλωναν ενάντια στη δικτατορία. Η στρατιωτική και αστυνομική καταστολή εκτυλίχθηκε σε ολόκληρο το κέντρο της πρωτεύουσας, αλλά και σε άλλες περιοχές της Αθήνας.
Επομένως, η ιστορική αναζήτηση των θυμάτων δεν μπορεί να περιορίζεται στα κάγκελα του Πολυτεχνείου. Οι άνθρωποι που σκοτώθηκαν, τραυματίστηκαν ή υπέκυψαν αργότερα στα τραύματά τους έχασαν τη ζωή τους στο πλαίσιο της καταστολής της εξέγερσης.
Η σημαντικότερη επιστημονική συμβολή στην τεκμηρίωση των θυμάτων είναι η πολυετής έρευνα του ιστορικού Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, με τίτλο «Το ζήτημα των θυμάτων: Νεκροί και τραυματίες», στο πλαίσιο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Η μελέτη συγκεντρώνει μαρτυρίες, δικαστικά έγγραφα, νοσοκομειακά αρχεία και άλλα ιστορικά τεκμήρια και καταγράφει 24 πλήρως τεκμηριωμένες επώνυμες περιπτώσεις νεκρών.
Η έρευνα δεν εξαντλείται σε αυτόν τον κατάλογο. Καταγράφει επίσης 16 ανώνυμες περιπτώσεις για τις οποίες υπήρχαν σοβαρές ενδείξεις θανάτου, καθώς και άλλες 30 επώνυμες περιπτώσεις που εμφανίζονται σε παλαιότερους καταλόγους, χωρίς να έχουν τεκμηριωθεί επαρκώς.
Τι έδειξαν το πόρισμα Τσεβά και η δίκη του Πολυτεχνείου
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι ακόμη και το πόρισμα του εισαγγελέα Δημητρίου Τσεβά, τον Οκτώβριο του 1974, δεν υποστήριζε ότι δεν υπήρξαν νεκροί. Αντίθετα, εκτιμούσε ότι ο αριθμός τους μπορούσε να φτάσει τους 34: 18 επώνυμους και 16 ανώνυμους.
Στη συνέχεια, κατά τη δικαστική διαδικασία, η πρόταση του αντιεισαγγελέα Εφετών Ιωάννη Ζαγκίνη, τον Ιούλιο του 1975, αφορούσε 23 ανθρωποκτονίες και 126 απόπειρες ανθρωποκτονίας. Κατά τη διάρκεια της δίκης προσκομίστηκαν πρόσθετα στοιχεία για έναν ακόμη επώνυμο νεκρό, με αποτέλεσμα ο αριθμός των τεκμηριωμένων επώνυμων θυμάτων να διαμορφωθεί στους 24.
Η επιστημονική έρευνα, επομένως, δεν στηρίζεται σε φήμες ή αυθαίρετες εκτιμήσεις, αλλά σε συγκεκριμένα στοιχεία, ονοματεπώνυμα, ιατρικά δεδομένα, μαρτυρίες και δικαστικά τεκμήρια.
Ο διαδραστικός χάρτης των νεκρών και των τραυματιών
Μια ιδιαίτερα σημαντική πρωτοβουλία για την ιστορική μνήμη είναι η δημοσίευση διαδραστικών χαρτών από την Εναλλακτική Παρέμβαση Δικηγόρων Αθήνας.
Στον πρώτο χάρτη αποτυπώνονται οι τοποθεσίες όπου σκοτώθηκαν οι 24 επώνυμοι νεκροί και τα σημεία όπου τραυματίστηκαν 133 άνθρωποι που κατέθεσαν ως μάρτυρες στις δικαστικές διαδικασίες μετά την πτώση της δικτατορίας.
Ο χρήστης μπορεί να επιλέξει διαφορετικές ημερομηνίες, να εστιάσει στην περιοχή γύρω από το Πολυτεχνείο ή να εξετάσει ευρύτερες περιοχές της Αθήνας. Με την επιλογή κάθε σημείου εμφανίζονται τα διαθέσιμα στοιχεία για το συγκεκριμένο περιστατικό.
Η πρωτοβουλία αξιοποιεί την ιστορική έρευνα του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, καθώς και το βιβλίο του Ιερώνυμου Λύκαρη «Το αίμα το αδικαίωτο ποτέ δεν ησυχάζει».
Οι 133 τραυματίες του χάρτη δεν αποτελούν το σύνολο των τραυματιών της εξέγερσης. Από τις καταστάσεις της Ασφάλειας προκύπτουν 510 ονομαστικά καταγεγραμμένοι τραυματίες, ενώ ο εισαγγελέας Τσεβάς είχε καταγράψει κατά την προανάκριση 1.103 τραυματίες με πλήρη στοιχεία ταυτότητας. Πολλοί ακόμη δεν καταγράφηκαν, καθώς αναζήτησαν ιδιωτικά ιατρική βοήθεια από φόβο για τις συνέπειες.
Δείτε τους διαδραστικούς χάρτες:
- Οι 24 νεκροί και οι 133 τραυματίες – Εναλλακτική Παρέμβαση Δικηγόρων Αθήνας
- Η ιστορική μελέτη του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη – Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών
Οι 24 επώνυμοι νεκροί της εξέγερσης
Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται 24 άνθρωποι, διαφορετικών ηλικιών και επαγγελμάτων. Μαθητές, φοιτητές, εργαζόμενοι, οικοδόμοι, συνταξιούχοι, άνθρωποι που βρέθηκαν στον δρόμο, στις ταράτσες των σπιτιών τους ή στις γειτονιές της Αθήνας και βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη βία της δικτατορίας.
Ο κατάλογος που ακολουθεί βασίζεται στην ιστορική έρευνα του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και παρουσιάζει τα ονόματα με αλφαβητική σειρά.
Ο κατάλογος των θυμάτων
1. Αικατερίνη Αργυροπούλου (76 ετών)
Βρισκόταν στην αυλή του σπιτιού της στους Αγίους Αναργύρους, το πρωί της 17ης Νοεμβρίου 1973, όταν τραυματίστηκε στην πλάτη από σφαίρα. Νοσηλεύτηκε στην κλινική «Παμμακάριστος» και αργότερα επέστρεψε στο σπίτι της, όπου πέθανε τον Μάιο του 1974 από τις συνέπειες του τραυματισμού της.
2. Γεώργιος Γεριτσίδης (47 ετών)
Εφοριακός υπάλληλος. Στις 17 Νοεμβρίου, ενώ βρισκόταν μέσα στο αυτοκίνητό του στα Νέα Λιόσια, δέχθηκε πυροβολισμό στο κεφάλι. Μεταφέρθηκε στο Ρυθμιστικό Κέντρο Αθηνών, όπου πέθανε αυθημερόν.
3. Δημήτρης Θεοδώρας (5,5 ετών)
Ένα από τα μικρότερα θύματα της αιματηρής καταστολής. Στις 17 Νοεμβρίου, ενώ διέσχιζε με τη μητέρα του τη διασταύρωση της οδού Ορεινής Ταξιαρχίας με τη λεωφόρο Παπάγου στου Ζωγράφου, χτυπήθηκε θανάσιμα στο κεφάλι από πυρά στρατιωτικής περιπόλου. Πέθανε επί τόπου.
4. Στυλιανός Καραγεώργης (19 ετών)
Οικοδόμος. Το πρωί της 17ης Νοεμβρίου βρισκόταν μαζί με άλλους διαδηλωτές στην οδό Πατησίων, μεταξύ των κινηματογράφων «ΑΕΛΛΩ» και «ΕΛΛΗΝΙΣ». Τραυματίστηκε από ριπή πολυβόλου στρατιωτικού τεθωρακισμένου οχήματος. Πέθανε στις 30 Νοεμβρίου στο ΚΑΤ.
5. Αλέξανδρος Βασίλειος (Μπασρί) Καράκας (43 ετών)
Αφγανός τουρκικής υπηκοότητας, ταχυδακτυλουργός. Στις 17 Νοεμβρίου, ενώ περπατούσε με τον 13χρονο γιο του στη διασταύρωση των οδών Χέυδεν και Αχαρνών, χτυπήθηκε θανάσιμα στην κοιλιά από πυρά μυδραλίου στρατιωτικού τεθωρακισμένου οχήματος.
6. Μάρκος Καραμανής (23 ετών)
Ηλεκτρολόγος. Το πρωί της 17ης Νοεμβρίου βρισκόταν στην ταράτσα πολυκατοικίας στην πλατεία Αιγύπτου. Πυροβολήθηκε στο κεφάλι από τη στρατιωτική φρουρά που βρισκόταν στην ταράτσα του ΟΤΕ. Για τον θάνατό του καταγράφεται ως υπεύθυνος ο ανθυπολοχαγός Ιωάννης Λυμπέρης.
7. Ευστάθιος Κολινιάτης (47 ετών)
Χτυπήθηκε στις 18 Νοεμβρίου από αστυνομικούς με συμπαγείς ράβδους και υπέστη κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις. Πέθανε στις 21 Νοεμβρίου από τις συνέπειες των τραυμάτων του.
8. Διομήδης Κομνηνός (17 ετών)
Μαθητής, ένα από τα πιο γνωστά θύματα της εξέγερσης. Το βράδυ της 16ης Νοεμβρίου, μεταξύ 21:30 και 21:45, βρισκόταν στη διασταύρωση των οδών Αβέρωφ και Μάρνη, βοηθώντας στη μεταφορά τραυματιών. Δέχθηκε θανάσιμο πυροβολισμό στην καρδιά από άνδρες της φρουράς του Υπουργείου Δημοσίας Τάξεως. Μεταφέρθηκε στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού και στη συνέχεια στο Ρυθμιστικό Κέντρο Αθηνών.
9. Σπυρίδων Κοντομάρης (57 ετών)
Δικηγόρος και πρώην βουλευτής Κέρκυρας της Ένωσης Κέντρου. Στις 16 Νοεμβρίου, γύρω στις 20:30–21:00, βρισκόταν στη διασταύρωση των οδών Γεωργίου Σταύρου και Σταδίου. Προσβλήθηκε από τα δακρυγόνα που έριχνε η Αστυνομία κατά των διαδηλωτών και υπέστη έμφραγμα του μυοκαρδίου. Μεταφέρθηκε στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών, όπου διαπιστώθηκε ο θάνατός του.
10. Ανδρέας Κούμπος (63 ετών)
Βιοτέχνης. Στις 18 Νοεμβρίου τραυματίστηκε στη λεκάνη από πυρά μυδραλίου στρατιωτικού τεθωρακισμένου οχήματος, στη διασταύρωση των οδών Γ΄ Σεπτεμβρίου και Καποδιστρίου. Νοσηλεύτηκε σε νοσοκομεία της Αθήνας και πέθανε στις 30 Ιανουαρίου 1974 στο ΚΑΤ.
11. Δημήτριος Κυριακόπουλος (35 ετών)
Οικοδόμος. Κατά τη διάρκεια της νύχτας της 16ης Νοεμβρίου βρισκόταν στην περιοχή του Πολυτεχνείου. Αρχικά προσβλήθηκε από δακρυγόνα και στη συνέχεια χτυπήθηκε από αστυνομικούς με συμπαγείς ράβδους. Υπέστη οξεία ρήξη αορτής και πέθανε στις 19 Νοεμβρίου.
12. Σπύρος Μαρίνος (Γεωργαράς) (31 ετών)
Ιδιωτικός υπάλληλος από την Εξωχώρα Ζακύνθου. Τη νύχτα της 16ης Νοεμβρίου χτυπήθηκε από αστυνομικούς με συμπαγείς ράβδους στην περιοχή του Πολυτεχνείου και υπέστη κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις. Μεταφέρθηκε στο Θεραπευτήριο Πεντέλης, όπου πέθανε στις 19 Νοεμβρίου από οξύ αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο.
13. Νικόλαος Μαρκούλης (24 ετών)
Εργάτης. Το πρωί της 17ης Νοεμβρίου, ενώ περπατούσε στην πλατεία Βάθης, τραυματίστηκε στην κοιλιά από πυρά στρατιωτικής περιπόλου. Μεταφέρθηκε στο Ρυθμιστικό Κέντρο Αθηνών, όπου πέθανε στις 19 Νοεμβρίου.
14. Ιωάννης Μικρώνης (22 ετών)
Φοιτητής Ηλεκτρολόγων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Πατρών, από την Άνω Αλισσό Αχαΐας. Είχε συμμετάσχει στην κατάληψη του Πανεπιστημίου Πατρών. Χτυπήθηκε μετά τα γεγονότα, υπό συνθήκες που δεν έχουν αποσαφηνιστεί πλήρως. Υπέστη ρήξη ήπατος και πέθανε στις 17 Δεκεμβρίου 1973 στο Λαϊκό Νοσοκομείο Αθηνών. Η περίπτωση του παραμένει υπό ιστορική διερεύνηση ως προς τον ακριβή τόπο και τις συνθήκες του τραυματισμού του.
15. Σωκράτης Μιχαήλ (57 ετών)
Εμπειρογνώμονας ασφαλιστικής εταιρείας. Το βράδυ της 16ης Νοεμβρίου, μεταξύ των οδών Μπουμπουλίνας και Σόλωνος, προσβλήθηκε από τα δακρυγόνα της Αστυνομίας και υπέστη απόφραξη της αριστερής στεφανιαίας αρτηρίας. Μεταφέρθηκε ημιθανής στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, όπου πέθανε.
16. Βασιλική Μπεκιάρη (17 ετών)
Εργαζόμενη μαθήτρια, από τα Αμπελάκια Βάλτου Αιτωλοακαρνανίας. Το μεσημέρι της 17ης Νοεμβρίου βρισκόταν στην ταράτσα του σπιτιού της στον Νέο Κόσμο, όταν τραυματίστηκε θανάσιμα στον αυχένα από πυρά. Μεταφέρθηκε στο Ρυθμιστικό Κέντρο Αθηνών και στη συνέχεια στον Ευαγγελισμό, όπου πέθανε αυθημερόν.
17. Μιχαήλ Μυρογιάννης (20 ετών)
Ηλεκτρολόγος από τη Μυτιλήνη. Το μεσημέρι της 18ης Νοεμβρίου βρισκόταν στη διασταύρωση Πατησίων και Στουρνάρη, όταν πυροβολήθηκε στο κεφάλι από τον συνταγματάρχη Νικόλαο Ντερτιλή. Μεταφέρθηκε σε κωματώδη κατάσταση στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών και στη συνέχεια στο Ρυθμιστικό Κέντρο Αθηνών, όπου πέθανε. Η κατάθεση του στρατιώτη οδηγού του Ντερτιλή στη δίκη αποτέλεσε σημαντικό στοιχείο για την υπόθεση.
18. Κυριάκος Παντελεάκης (44 ετών)
Δικηγόρος. Το μεσημέρι της 18ης Νοεμβρίου, στη διασταύρωση Πατησίων και Γλάδστωνος, τραυματίστηκε θανάσιμα από πυρά διερχόμενου άρματος μάχης. Πέθανε στις 27 Δεκεμβρίου 1973 στο Ρυθμιστικό Κέντρο Αθηνών.
19. Αλέξανδρος Παπαθανασίου (59 ετών)
Συνταξιούχος εφοριακός. Στις 18 Νοεμβρίου, ενώ περπατούσε με τις ανήλικες κόρες του στη διασταύρωση των οδών Δροσοπούλου και Κύθνου, απέναντι από το ΙΣΤ΄ Αστυνομικό Τμήμα, βρέθηκε εν μέσω πυρών από αστυνομικούς. Υπέστη συγκοπή και πέθανε στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών.
20. Δημήτριος Παπαϊωάννου (60 ετών)
Διευθυντής ταμείου αλευροβιομηχάνων. Το πρωί της 17ης Νοεμβρίου βρισκόταν στην πλατεία Ομονοίας, όπου προσβλήθηκε από τα δακρυγόνα της Αστυνομίας. Μεταφέρθηκε στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, όπου διαπιστώθηκε ο θάνατός του από έμφραγμα.
21. Γεώργιος Σαμούρης (22 ετών)
Φοιτητής του Παντείου Πανεπιστημίου, από την Πάτρα. Τα μεσάνυχτα της 16ης Νοεμβρίου, στην ευρύτερη περιοχή του Πολυτεχνείου, στη διασταύρωση Καλλιδρομίου και Ζωσιμάδων, τραυματίστηκε θανάσιμα στον τράχηλο από πυρά της Αστυνομίας. Μεταφέρθηκε στο πρόχειρο ιατρείο του Πολυτεχνείου, όπου πέθανε.
22. Αλέξανδρος Σπαρτίδης (16 ετών)
Μαθητής από τον Πειραιά. Το πρωί της 17ης Νοεμβρίου, ενώ περπατούσε στη διασταύρωση Πατησίων και Κότσικα, τραυματίστηκε θανάσιμα στην κοιλιά από πυρά της στρατιωτικής φρουράς που βρισκόταν στην ταράτσα του ΟΤΕ. Μεταφέρθηκε στο ΚΑΤ, όπου τον βρήκε νεκρό ο πατέρας του.
23. Toril Margrethe Engeland (22 ετών)
Φοιτήτρια από το Μόλντε της Νορβηγίας. Το βράδυ της 16ης Νοεμβρίου, γύρω στις 23:30, τραυματίστηκε θανάσιμα στο στήθος από πυρά της φρουράς του Υπουργείου Δημοσίας Τάξεως. Διαδηλωτές τη μετέφεραν στο ξενοδοχείο «Ακροπόλ» και στη συνέχεια στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών του ΙΚΑ. Αρχικά η Αστυνομία είχε καταγράψει λανθασμένα την ταυτότητά της.
24. Βασίλειος Φάμελλος (26 ετών)
Ιδιωτικός υπάλληλος από τον Πύργο Ηλείας. Το βράδυ της 16ης Νοεμβρίου, γύρω στις 23:30, τραυματίστηκε θανάσιμα στο κεφάλι από πυρά της φρουράς του Υπουργείου Δημοσίας Τάξεως. Μεταφέρθηκε από διαδηλωτές στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού και στη συνέχεια στο Ρυθμιστικό Κέντρο Αθηνών, όπου διαπιστώθηκε ο θάνατός του.
Η μνήμη δεν παραγράφεται
Οι 24 επώνυμοι νεκροί δεν είναι ένας απλός αριθμός σε έναν ιστορικό κατάλογο. Είναι άνθρωποι που έχασαν τη ζωή τους κατά την καταστολή μιας εξέγερσης ενάντια σε ένα δικτατορικό καθεστώς. Ανάμεσά τους βρίσκονται ανήλικοι μαθητές, νέοι εργαζόμενοι, φοιτητές, ηλικιωμένοι, άνθρωποι που δεν κρατούσαν όπλα και δεν συμμετείχαν σε κάποια ένοπλη σύγκρουση.
Η ιστορική αλήθεια δεν εξαρτάται από τις πολιτικές σκοπιμότητες κάθε εποχής ούτε από τις δηλώσεις όσων επιχειρούν να ξαναγράψουν την Ιστορία. Τεκμηριώνεται με αρχεία, μαρτυρίες, δικαστικά έγγραφα και επιστημονική έρευνα.
Το Πολυτεχνείο δεν ήταν απλώς μια φοιτητική κινητοποίηση ούτε μια εξέγερση που περιορίστηκε στα κάγκελα ενός ιδρύματος. Ήταν μια κορυφαία στιγμή αντίστασης απέναντι στη δικτατορία, με τη συμμετοχή χιλιάδων ανθρώπων και με βαρύ φόρο αίματος.
Το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» δεν είναι μια μουσειακή φράση ούτε μια επέτειος χωρίς περιεχόμενο. Είναι ένα ιστορικό και πολιτικό μήνυμα που εξακολουθεί να συνομιλεί με τις διεκδικήσεις του σήμερα.
Η μνήμη των νεκρών του Πολυτεχνείου δεν χρειάζεται εξωραϊσμούς, υπερβολές ή αυθαίρετους αριθμούς. Χρειάζεται γνώση, τεκμηρίωση και υπεράσπιση της ιστορικής αλήθειας.
ΠΕΣΕΚ: Κάτω τα χέρια από το ΣΕΠΕ «Η Αθηνά»! Αγωγές 55.000 ευρώ κατά συνδικαλιστών και εκπαιδευτικών – Όλοι στα δικαστήρια στις 19 Νοέμβρη!
Η ΠΕΣΕΚ εκφράζει την αλληλεγγύη και τη συμπαράστασή της στο ΣΕΠΕ «Η Αθηνά», στα συνδικαλιστικά του στελέχη, στους εκπαιδευτικούς που διώκονται επειδή κατέθεσαν ως μάρτυρες...
«Ο φασισμός δεν χωράει στο σχολείο μας» – Εκπαιδευτικοί και μαθητές υψώνουν τείχος απέναντι στο μίσος