Σε ολόκληρη τη ζωή του ο Χατζιδάκις ήταν ένας ασυμβίβαστος πρωτοπόρος, μοναδικός, ιδιοφυής και αεικίνητος και δυστυχώς έφυγε από τη ζωή μια ημέρα σαν σήμερα, αφήνοντας, ωστόσο, πίσω του ένα τεράστιο και αξεπέραστο έργο. «Αν ξαναρχόμουνα στον κόσμο θα ήταν για να κάνω έρωτα και για το μόνο που θα λυπηθώ όταν θα φύγω, θα ‘ναι για τον έρωτα που θα χάσω», όπως είχε πει και ο ίδιος.

«Όταν συνηθίζεις το τέρας, αρχίζεις να του μοιάζεις»

Ο Μάνος Χατζιδάκις είχε γεννηθεί στις 23 Οκτωβρίου 1925 στην Ξάνθη. Το πατρικό του σπίτι, στον τρίτο όροφο της οδού Βενιζέλου 17, αναστυλώθηκε και αποτελεί ένα από τα στολίδια της ακριτικής πόλης. Η οικογένεια ζούσε στην Ξάνθη γιατί ο πατέρας Χατζηδάκης εργαζόταν ως νομικός σύμβουλος σε καπνικές εταιρείες της περιοχής που στις αρχές του 20ου αιώνα γνώριζαν μεγάλη άνθηση. Από τα τέσσερα του χρόνια ο Χατζηδάκις ξεκίνησε μαθήματα πιάνου, βιολί και ακορντεόν - και κάπως έτσι η γνωριμία με τη μουσική, την παντοτινή σύντροφό του στη ζωή, είχε μόλις αρχίσει. 

Τα όνειρα του διακόπτονται απότομα στα χρόνια της κατοχή όταν και αναγκάζεται να εργάζεται ως φορτοεκφορτωτής στο λιμάνι του Πειραιά, παγοπώλης στο εργοστάσιο του Φιξ, υπάλληλος στο φωτογραφείο του Μεγαλοοικονόμου, βοηθός νοσοκόμος στο 401 Στρατιωτικό Νοσοκομείο.

Η ζωή του «φωτίζεται» ακόμα και σε εκείνα τα σκοτεινά χρόνια, όταν γνωρίζεται με καλλιτέχνες και διανοούμενους (Γκάτσος, Σεφέρης, Ελύτης, Τσαρούχης, Σικελιανός). Ο Νίκος Γκάτσος, με τον οποίο γνωρίστηκε το 1943, θα παραμείνει μέχρι το τέλος της ζωής του, ο μεγάλος δάσκαλος και ο ακριβός του φίλος.

Παράλληλα επέκτεινε τις μουσικές του γνώσεις κάνοντας ιδιαίτερα θεωρητικά μαθήματα με τον Μενέλαο Παλλάντιο, ενώ παρακολούθησε ως ακροατής μαθήματα στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Δεν ολοκλήρωσε ποτέ οποιεσδήποτε σπουδές.

Η πρώτη του εμφάνιση στα μουσικά πράγματα της χώρας γίνεται το 1944 με τον «Τελευταίο Ασπροκόρακα» του Αλέξη Σολωμού στο Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν.Την περίοδο της Κατοχής, ο Χατζιδάκις ανακάλυψε το ρεμπέτικο τραγούδι και έγινε ένας από τους πρώτους που το μελέτησαν και κατανόησαν την αξία του. Στις 31 Ιανουαρίου 1949, σε ηλικία 23 ετών, έδωσε στο Θέατρο Τέχνης «Κάρολος Κουν», τη διάσημη διάλεξή του για το ρεμπέτικο τραγούδι, μέσω της οποίας το συνέδεσε με τη νεοελληνική πολιτιστική κληρονομιά και του προσέδωσε ευρωπαϊκής προέλευσης αξίες.

Από το 1950 αρχίζει να γράφει μουσική για αρχαίες τραγωδίες και κωμωδίες. Το 1959 παρουσιάζει στο αθηναϊκό κοινό τον Μίκη Θεοδωράκη, ενορχηστρώνοντας και ηχογραφώντας ο ίδιος το έργο του «Επιτάφιος» με τη Νάνα Μούσχουρη.

Ο συνθέτης που κέρδισε το Όσκαρ, αλλά δεν πήγε ποτέ να το πάρει

Αποκορύφωμα της «απέχθειας» αυτής για δημοσιότητα ήταν το γεγονός ότι παρόλο που το 1961 κέρδισε το Όσκαρ Καλύτερου Πρωτότυπου Τραγουδιού για «Τα παιδιά του Πειραιά», ο ίδιος δεν παρέστη στην τελετή απονομής στην Καλιφόρνια και το αγαλματίδιο εστάλη αργότερα ταχυδρομικώς στην Ελλάδα.

Ημερομηνία σταθμός το 1975 όταν γίνεται διευθυντής του κρατικού ραδιοσταθμού «Τρίτο Πρόγραμμα» το οποίο μετατρέπει σε σημείο αναφοράς αλλά και το 1989 όταν ιδρύει την «Ορχήστρα των Χρωμάτων».

Ο Χατζιδάκις ήταν ένας αδέσμευτος άνθρωπος. Δήλωνε δεξιός αλλά ήταν από τους λίγους που δεν δίσταζε να εκφραστεί θετικά ακόμα και για τα παιδιά με τις μολότοφ προσπαθώντας να προειδοποιήσει για τις επιπτώσεις που θα έχει η έξραση της αστυνομικής βίας. «Ανάμεσα σ’ ένα παιδί 15 χρόνων με μολότοφ κι έναν τριαντάρη εκπαιδευμένο αστυνομικό με πιστόλι, εγώ είμαι πάντα με το μέρος του παιδιού», είχε γράψει μετά τη δολοφονία του 15χρονου Μιχάλη Καλτεζά από τον αστυνομικό Μελίστα στην επέτειο του Πολυτεχνείου του 1985.

Ο Χατζιδάκις δεν δίσταζε να εκφράζει τις πολιτικές του απόψεις ακόμα και αν ήξερες πως θα ενοχλούσε πολλούς από πολλές πλευρές. «Είμαι δημοκράτης, ανθρωπιστής της ανώτερης τάξης και δεξιός ρεβιζιονιστής. Δεν ήμουν ποτέ αντικομμουνιστής… Υπάρχει ένας αριστερός μέσα μου, αλλά ο αριστερός δεν με έχει. Η συμπεριφορά μου είναι αυτή ενός ατόμου ανώτερης τάξης. Η κουλτούρα μου είναι αυτή του ποιητή. Ιδιοσυγκρατικά είμαι κοινός», έλεγε.

Είναι ενδεικτικό πως το 1983 έδωσε συναυλίες τόσο στο φεστιβάλ της Αυγής όσο και στο φεστιβάλ της ΟΝΝΕΔ!  Το πρώτο του προκαλεί ενθουσιασμό, αλλά είναι υποχρεωμένος να διακόψει το τελευταίο μετά από είκοσι λεπτά, βγαίνοντας σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τη συμπεριφορά του κοινού.

Όσο, όμως, και αν έδειχνε ανοιχτός στις πολιτικές νεολαίες αλλά τόσο ήταν εχθρός φαινομένων όπως ο «αυριανισμός» τον οποίο καταδίκασε ανοιχτά χαρακτηρίζοντας την «Αυριανή» ως ένα «κουρέλι που μολύνει τον ελλαδικό χώρο με αναίδεια, χυδαιότητα, τραμπουκισμό και κολακεία συμπολιτών μας».

Ο πόλεμος που είχε δεχθεί αυτός ο σπουδαίος άνθρωπος ήταν τεράστιος και περιελάμβανε κυρίως χυδαιότητες για την προσωπική του ζωή. Το «αρχικύναιδος» ήταν μια από τις λέξεις που η Αυριανή χρησιμοποιούσε για να χτυπήσει τον σπουδαίο μουσικοσυνθέτη και μπορούν να δημοσιευθούν σε αυτό το αφιέρωμα. Δυστυχώς, για τους ίδιους σε μια περίοδο άκρατου λαϊκισμού στο πλευρό της εφημερίδας είχαν συνταχθεί προσωπικότητες όπως ο Κώστας Λαλιωτης, ο Θεόδωρος Παγκαλος, η Μελίνα Μερκούρη αλλά και ο Μανώλης Γλέζος. Φυσικά, σήμερα, πλέον, κανείς δεν λέει το παραμικρό για τον Χατζιδάκι και όλοι τον υμνούν.

Ο Μάνος Χατζιδάκις αποκαλύπτεται μέσα από άγνωστο κείμενό του, από το 1980

Όταν συμπληρώθηκαν τα 20 χρόνια από τον θάνατο του Μάνου Χατζηδάκι, η ομογενειακή εφημερίδα Νέος Κόσμος δημοσίευσε ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον κείμενο του Μάνου Χατζιδάκι με τίτλο «Βιογραφικό σε πρώτο προσωπικό» που το έγραψε το 1980 στη Μελβούρνη.

Αυτούσιο το κείμενο έχει ως εξής:

«Γεννήθηκα στις 23 Οκτώβρη του ‘25, στην Ξάνθη τη διατηρητέα κι όχι την άλλη τη φριχτή που χτίστηκε μεταγενέστερα από τους μεταπολεμικούς της ενδοχώρας μετανάστες.

Η μητέρα μου ήταν από την Αδριανούπολη και ο πατέρας μου απ’ την Κρήτη. Με φέραν το ‘31 στην Αθήνα απ’ όπου έλαβα την Αττική παιδεία – όταν ακόμη υπήρχε στον τόπο μας και Αττική και Παιδεία.

Είμαι λοιπόν γέννημα δύο ανθρώπων που δεν συνεργάστηκαν ποτέ, εκτός απ’ την στιγμή που αποφάσισαν την κατασκευή μου. Γι’ αυτό και περιέχω μέσα μου όλες τις δυσκολίες του Θεού και όλες τις αντιθέσεις. Όμως η αστική μου συνείδηση, μαζί με τη θητεία μου την Ευρωπαϊκή, φέραν έν’ αποτέλεσμα εντυπωσιακό. Έγινα τόσο ομαλός, έτσι που οι γύρω μου να φαίνονται ως ανώμαλοι.

Η κατοχική περίοδος μου συνειδητοποίησε πως δεν χρειαζόμουν τα μαθήματα της Μουσικής, γιατί με καθιστούσαν αισθηματικά ανάπηρο και ύπουλα μ’ απομάκρυναν απ’ τους αρχικούς μου στόχους που ήταν: Να διοχετευθώ, να επικοινωνήσω και να εξαφανιστώ. Γι’ αυτό και τα σταμάτησα ευθύς μετά την κατοχή – σαν ήρθε η απελευθέρωση. Δεν σπούδασα σε Ωδείο και συνεπώς δεν μοιάζω φυσιογνωμικά με μέλος του γνωστού Πανελληνίου Μουσικού Συλλόγου.

Ταξίδεψα πολύ. Κ’ αυτό με βοήθησε ν’ αντιληφθώ πώς η βλακεία δεν ήταν μόνο προϊόν του τόπου μας αποκλειστικό, όπως περήφανα αποδεικνύουν συνεχώς οι Έλληνες σωβινιστές και οι ντόπιοι εθνικιστές. Έτσι ενισχύθηκε η έμφυτη ελληνικότητά μου και μίκραινε κατά πολύ ο ενθουσιασμός μου για τους αλλοδαπούς.

Έγραψα μουσική για το Θέατρο, για τον Κινηματογράφο και τον Χορό. Παράλληλα έγραψα πολλά τραγούδια – δύο χιλιάδες μέχρι στιγμής, – μέσ’ απ’ τα οποία ξεχωρίζω όλα όσα περιέχει αυτή μου η συναυλία.

To 1966 βρέθηκα στην Αμερική, και επειδή χρωστούσα στην ελληνική εφορία κάπου τρισήμιση εκατομμύρια δραχμές, αναγκάστηκα να κατοικήσω εκεί ώσπου να τα εξοφλήσω.

Εξόφλησα τα χρέη μου το ‘72 κι’ επέστρεψα στην Αθήνα, για να κατασκευάσω το καφενείο με το όνομα «Πολύτροπο». Ήρθε όμως ο τυφώνας που ονομάστηκε «Μεταπολίτευση» με τις σειρήνες των γηπέδων και των σφαιριστηρίων και τους χιλιάδες εκ των υστέρων αντιστασιακούς, που αγανακτισμένοι τραγουδούσαν τραγούδια ενάντια στη Δικτατορία, και που με αναγκάσανε να κλείσω το «Πολύτροπο», μ’ ένα παθητικό περίπου πάλι των τρισήμιση εκατομμυρίων. Μοιραίος αριθμός.

Κι’ έτσι απ’ το ‘75 αρχίζει μια διάσημη «εποχή μου» που θα την λέγαμε, για να την ξεχωρίσουμε ή υπαλληλική, και που με κατέστησε πάλι διάσιμο σ’ όλους τους απληροφόρητους συμπατριώτες μου και σ’ όσους πίστεψαν πως τοποθετήθηκα χαρακτηριστικά στις όποιες θέσεις της δημόσιας ζωής. Μέσα σ’ αυτή που λέτε την περίοδο, προσπάθησα ανεπιτυχώς είναι αλήθεια, να πραγματοποιήσω «ακριβές καφενειακές ιδέες» πότε στην ΕΡΤ και πότε στο Υπουργείο Πολιτισμού. Και οι δύο ετούτοι οργανισμοί βαθύτατα διαβρωμένοι και σαθροί από τη γέννησή τους, κατάφεραν ν’ αντισταθούν επιτυχώς ώσπου στο τέλος να με νικήσουν «κατά κράτος». Παρ΄ όλα αυτά, μέσα σε τούτον τον καιρό, γεννήθηκε η φιλελεύθερη έννοια του ΤΡΙΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ και επιβλήθηκε σε ολόκληρο τον τόπο.

Και καταστάλαγμα μέχρι στιγμής του βίου μου είναι:

Α δ ι α φ ο ρ ώ για την δόξα. Με φυλακίζει στα όρια που εκείνη καθορίζει κι’ όχι εγώ.

Π ι σ τ ε ύ ω στο τραγούδι που μας αποκαλύπτει κι όχι σ’ αυτό που μας διασκεδάζει και μας κολακεύει εις τας βιαίως αποκτηθείσας συνήθειές μας.

Ε π ι θ υ μ ώ να έχω πολλά χρήματα για να μπορώ να στέλνω «εις τον διάβολον» – πού λένε – κάθε εργασία που δεν με σέβεται. Το ίδιο και τους ανθρώπους.

Π ε ρ ι φ ρ ο ν ώ αυτούς που δεν στοχεύουν στην αναθεώρηση και στην πνευματική νεότητα,

τους εύκολα «επώνυμους» πολιτικούς και καλλιτέχνες,

τους εφησυχασμένους συνομήλικους,

την σκοτεινή και ύποπτη δημοσιογραφία

την πάσα λογής χυδαιότητα

καθώς και κάθε ηλίθιο του καιρού μου.

Aυτό το ρεσιτάλ είναι αποτέλεσμα πολύχρονης συνειδητής προσπάθειας και μελέτη «υψηλού πάθους». Γι’ αυτό και το αφιερώνω στους φίλους μου.

ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΙΖΔΑΚΗΣ

Μελβούρνη 20 Μαΐου 1980».