Η ζωή, το πολυσχιδές έργο, οι συγκρούσεις με την Εκκλησία και η τελευταία κατοικία του σπουδαίου λογοτέχνη, που έζησε και πέθανε με οδηγό την ελευθερία της σκέψης.

tΣτις 26 Οκτωβρίου 1957, στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας, έφυγε από τη ζωή ο Νίκος Καζαντζάκης, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες συγγραφείς και από τους πλέον αναγνωρισμένους διεθνώς. Πεζογράφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, φιλόσοφος και στοχαστής, άφησε πίσω του ένα πολυσχιδές έργο, που εξακολουθεί να διαβάζεται, να μεταφράζεται και να προκαλεί συζητήσεις.

Η ζωή του σημαδεύτηκε από την αδιάκοπη αναζήτηση της αλήθειας, τις φιλοσοφικές αναζητήσεις, την αγωνία για τον άνθρωπο και την ελευθερία, αλλά και τις συγκρούσεις με θεσμούς και αντιλήψεις της εποχής του. Έργα του προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις, ενώ ο ίδιος βρέθηκε στο στόχαστρο της εκκλησιαστικής κριτικής. Ωστόσο, η πνευματική του ακτινοβολία ξεπέρασε τα ελληνικά σύνορα και καθιερώθηκε διεθνώς, ιδιαίτερα μέσα από τα μυθιστορήματά του «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» και «Ο Τελευταίος Πειρασμός».

Στον τάφο του, στον προμαχώνα Μαρτινέγκο του Ηρακλείου, χαράχτηκε η φράση που συμπυκνώνει τη φιλοσοφία και τη στάση ζωής του:

«Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβούμαι τίποτα, είμαι λέφτερος».

Από το Ηράκλειο στην Αθήνα και το Παρίσι

Ο Νίκος Καζαντζάκης γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης στις 18 Φεβρουαρίου/3 Μαρτίου 1883, όταν το νησί βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία. Ήταν γιος του Μιχάλη Καζαντζάκη, εμπόρου γεωργικών προϊόντων και κρασιού, και της Μαρίας Χριστοδουλάκη.

Μετά τα πρώτα του μαθητικά χρόνια στο Ηράκλειο, φοίτησε στη Γαλλική Εμπορική Σχολή του Τιμίου Σταυρού στη Νάξο, όπου ήρθε σε επαφή με τη γαλλική και την ιταλική γλώσσα. Το 1902 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα για να σπουδάσει Νομική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, από όπου αποφοίτησε το 1906 με διδακτορικό δίπλωμα.

Την ίδια χρονιά εμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα με το έργο «Όφις και Κρίνο», χρησιμοποιώντας το ψευδώνυμο Κάρμα Νιρβαμή. Ακολούθησαν δοκίμια, θεατρικά έργα, μυθιστορήματα και δημοσιογραφικά κείμενα, ενώ παράλληλα αρθρογραφούσε σε εφημερίδες και περιοδικά με διάφορα ψευδώνυμα.

Το 1907 συνέχισε τις σπουδές του στο Παρίσι, όπου παρακολούθησε τις διαλέξεις του Γάλλου φιλοσόφου Ανρί Μπεργκσόν. Η σκέψη του Μπεργκσόν, μαζί με τη φιλοσοφία του Νίτσε και το έργο του Δάντη, επηρέασαν βαθιά την πνευματική του διαμόρφωση.

Το 1911 παντρεύτηκε τη Γαλάτεια Αλεξίου, ενώ από νωρίς ανέπτυξε ενδιαφέρον για τα εκπαιδευτικά και κοινωνικά ζητήματα. Υπήρξε ένας από τους ιδρυτές του Εκπαιδευτικού Ομίλου και συνδέθηκε φιλικά με σημαντικές πνευματικές προσωπικότητες της εποχής.

Η φιλία με τον Άγγελο Σικελιανό και η γνωριμία με τον Ζορμπά

Το 1914 ο Καζαντζάκης συνδέθηκε φιλικά με τον ποιητή Άγγελο Σικελιανό. Οι δυο τους ταξίδεψαν στο Άγιον Όρος, όπου παρέμειναν περίπου σαράντα ημέρες, ενώ περιηγήθηκαν σε ιστορικούς και αρχαιολογικούς τόπους της Ελλάδας, αναζητώντας τις ρίζες του ελληνικού πολιτισμού και της πνευματικής τους ταυτότητας.

Καθοριστική για το μετέπειτα έργο του υπήρξε και η γνωριμία του με τον Γιώργη Ζορμπά. Το 1917, μαζί με τον Ζορμπά, επιχείρησε να εκμεταλλευτεί ένα λιγνιτωρυχείο στην Πραστοβά της Μάνης. Η εμπειρία αυτή, παρά την επιχειρηματική αποτυχία, αποτέλεσε αργότερα μία από τις βασικές πηγές έμπνευσης για το μυθιστόρημα «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», μέσα από το οποίο αναδείχθηκε η μορφή του ανθρώπου που αντιμετωπίζει τη ζωή με αυθορμητισμό, πάθος και αδιαπραγμάτευτη ελευθερία.

Το 1919, ο Ελευθέριος Βενιζέλος τον διόρισε γενικό διευθυντή στο υπουργείο Περιθάλψεως, αναθέτοντάς του την αποστολή του επαναπατρισμού Ελλήνων από τον Καύκασο. Οι εμπειρίες του από εκείνη την περίοδο αξιοποιήθηκαν αργότερα στο μυθιστόρημα «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται».

Η πολιτική δράση και η διεθνής αναγνώριση

Μετά την Απελευθέρωση, ο Καζαντζάκης συμμετείχε ενεργά στην πολιτική ζωή της χώρας. Ανέλαβε την προεδρία της Σοσιαλιστικής Εργατικής Κίνησης και διετέλεσε υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου στην κυβέρνηση του Θεμιστοκλή Σοφούλη, από τον Νοέμβριο του 1945 έως τον Ιανουάριο του 1946.

Το 1947 διορίστηκε στην UNESCO, με αποστολή την προώθηση μεταφράσεων σημαντικών λογοτεχνικών έργων, με στόχο την επικοινωνία και τη γεφύρωση διαφορετικών πολιτισμών. Παραιτήθηκε το 1948, προκειμένου να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στη συγγραφή, και εγκαταστάθηκε στην Αντίμπ της Γαλλίας. Εκεί ολοκλήρωσε σημαντικό μέρος του πεζογραφικού του έργου.

Ο «Ζορμπάς» είχε ήδη αρχίσει να αποκτά διεθνή απήχηση, ενώ έργα όπως «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» και «Ο Τελευταίος Πειρασμός» έκαναν γνωστό το όνομά του σε ένα ευρύτερο αναγνωστικό κοινό. Η κινηματογραφική μεταφορά ορισμένων έργων του συνέβαλε ακόμη περισσότερο στη διεθνή αναγνώρισή του.

Ο Καζαντζάκης προτάθηκε επανειλημμένα για το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, από το 1947 έως το 1957, χωρίς τελικά να τιμηθεί με αυτό. Το 1956 έλαβε το Κρατικό Βραβείο Θεάτρου στην Ελλάδα και το Παγκόσμιο Βραβείο Ειρήνης στη Βιέννη, αναγνωρίσεις που επιβεβαίωσαν τη διεθνή ακτινοβολία του έργου του.

Οι συγκρούσεις με την Εκκλησία και ο «Τελευταίος Πειρασμός»

Παρά τη διεθνή αναγνώριση, η σχέση του Καζαντζάκη με την Εκκλησία υπήρξε ιδιαίτερα συγκρουσιακή. Οι θρησκευτικοί και φιλοσοφικοί προβληματισμοί του, καθώς και η διαφορετική προσέγγισή του στη μορφή του Χριστού, προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις.

Το 1954, η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος ζήτησε από την κυβέρνηση να απαγορεύσει τα βιβλία του, με αφορμή κυρίως τον «Καπετάν Μιχάλη» και τον «Τελευταίο Πειρασμό». Το τελευταίο έργο, που κυκλοφόρησε αρχικά στο εξωτερικό, αντιμετωπίστηκε ως προσβλητικό από εκκλησιαστικούς κύκλους, λόγω της λογοτεχνικής απεικόνισης των εσωτερικών συγκρούσεων και των ανθρώπινων διαστάσεων του Ιησού.

Ο ίδιος δεν υποχώρησε μπροστά στις απειλές και στις αντιδράσεις. Σε επιστολή του προς την εκκλησιαστική ηγεσία απάντησε με λόγια που αποτυπώνουν την πεποίθησή του ότι η προσωπική συνείδηση δεν υποτάσσεται σε εξωτερικές πιέσεις:

«Μου δώσατε μια κατάρα, Άγιοι Πατέρες, σας δίνω μια ευχή: Σας εύχομαι να ’ναι η συνείδησή σας τόσο καθαρή όσο η δική μου και να ’στε τόσο ηθικοί και θρήσκοι όσο είμαι εγώ».

Ο Καζαντζάκης δεν αφορίστηκε επισήμως από την Εκκλησία της Ελλάδος, παρά τις πιέσεις και τις αντιδράσεις. Ωστόσο, ο «Τελευταίος Πειρασμός» εντάχθηκε στον Κατάλογο των Απαγορευμένων Βιβλίων της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας.

Η απάντησή του προς την αρμόδια επιτροπή ήταν ένα τηλεγράφημα με τη φράση του Τερτυλλιανού: «Ad tuum, Domine, tribunal appello», δηλαδή «Στο Δικαστήριό σου, Κύριε, κάνω έφεση».

Για τον Καζαντζάκη, η αναζήτηση του θείου δεν ήταν μια εύκολη διαδρομή βεβαιοτήτων. Ήταν μια αδιάκοπη πάλη, γεμάτη αμφιβολίες, αγωνίες και ερωτήματα για την ανθρώπινη ύπαρξη, την πίστη, την ελευθερία και την ευθύνη.

Τα τελευταία χρόνια και ο θάνατός του

Τα τελευταία χρόνια της ζωής του σημαδεύτηκαν από σοβαρά προβλήματα υγείας. Το 1953 προσβλήθηκε από μόλυνση στο μάτι και χρειάστηκε να νοσηλευτεί στην Ολλανδία και στο Παρίσι, χάνοντας τελικά την όραση του δεξιού ματιού.

Τον Ιούνιο του 1957 ταξίδεψε στην Κίνα, ύστερα από πρόσκληση της κινεζικής κυβέρνησης. Επιστρέφοντας, η υγεία του επιδεινώθηκε. Νοσηλεύτηκε αρχικά στην Κοπεγχάγη και στη συνέχεια στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας, όπου πέθανε στις 26 Οκτωβρίου 1957, σε ηλικία 74 ετών.

Η σύζυγός του, Ελένη Καζαντζάκη, περιγράφει με συγκίνηση τις τελευταίες ημέρες του, όταν εκείνος εξακολουθούσε να πιστεύει πως είχε ακόμη χρόνο για να ολοκληρώσει το έργο του. Σε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το κείμενό της «Πώς είδα να γράφεται η Αναφορά στον Γκρέκο», θυμάται:

«Όχι, δε θα πεθάνω, συντρόφισσα, και μη στενοχωριέστε. Θα ζήσω ακόμα δέκα χρόνια, δεν είπαμε; [...] Χρειάζομαι δέκα χρόνια ακόμα!»

Και όμως, ο ίδιος εκείνο το βράδυ έγραφε για τον θάνατό του, προσπαθώντας να προετοιμάσει τη σύζυγό του για το αναπόφευκτο τέλος.

Η ακριβής ιατρική αιτία του θανάτου του έχει περιγραφεί με διαφορετικούς τρόπους στις σχετικές αφηγήσεις. Η επιβαρυμένη υγεία του και η ασιατική γρίπη συνδέονται με τις τελευταίες ημέρες της ζωής του, ενώ έχουν διατυπωθεί και αναφορές σε λευχαιμία.

Η τελευταία κατοικία στον προμαχώνα Μαρτινέγκο

Η επιστροφή της σορού του στην Ελλάδα συνοδεύτηκε από αντιδράσεις και δυσκολίες. Η επιθυμία της συζύγου του να τεθεί η σορός σε λαϊκό προσκύνημα στην Αθήνα δεν έγινε δεκτή από τον τότε αρχιεπίσκοπο Αθηνών Θεόκλητο Β΄. Τελικά, η σορός μεταφέρθηκε στο Ηράκλειο, τη γενέτειρά του.

Παρά την παρουσία πλήθους κόσμου και την τιμητική υποδοχή που του επιφυλάχθηκε στην Κρήτη, η ταφή του σε κοιμητήριο δεν πραγματοποιήθηκε. Ο Καζαντζάκης ενταφιάστηκε στον προμαχώνα Μαρτινέγκο, πάνω στα ενετικά τείχη του Ηρακλείου, σε ένα σημείο που προσφέρει θέα στην πόλη που τον γέννησε.

Η κηδεία του αποτέλεσε ένα μεγάλο λαϊκό προσκύνημα για την Κρήτη. Άνθρωποι από διάφορες περιοχές του νησιού συγκεντρώθηκαν για να αποχαιρετήσουν τον σπουδαίο συμπατριώτη τους. Η ταφή του, μακριά από το καθιερωμένο εκκλησιαστικό τυπικό, έμεινε στη μνήμη ως ένα ακόμη επεισόδιο της δύσκολης σχέσης του συγγραφέα με την εκκλησιαστική εξουσία.

Στον τάφο του τοποθετήθηκε ένας απλός ξύλινος σταυρός και χαράχτηκε η επιγραφή που είχε επιλέξει ο ίδιος. Δεν επρόκειτο απλώς για μια φράση αποχαιρετισμού, αλλά για τη συμπύκνωση μιας ολόκληρης κοσμοθεωρίας.

Το έργο και η διαχρονική παρακαταθήκη

Ο Νίκος Καζαντζάκης υπήρξε ένας από τους πιο πολυγραφότατους Έλληνες δημιουργούς. Ασχολήθηκε με το μυθιστόρημα, την ποίηση, το θέατρο, το δοκίμιο, την ταξιδιωτική λογοτεχνία, τη δημοσιογραφία και τη μετάφραση.

Ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα του συγκαταλέγονται:

• «Ασκητική», το φιλοσοφικό έργο στο οποίο συμπυκνώνεται μεγάλο μέρος της κοσμοθεωρίας του.
• «Οδύσσεια», το εκτενές επικό ποίημά του, στο οποίο επανερμηνεύει το ομηρικό πρότυπο.
• «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», ένα από τα πιο γνωστά έργα του παγκοσμίως.
• «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», ένα μυθιστόρημα για την κοινωνική αδικία, την εξουσία και την ανθρώπινη αλληλεγγύη.
• «Ο Τελευταίος Πειρασμός», έργο που προκάλεσε έντονες θρησκευτικές και κοινωνικές αντιδράσεις.
• «Καπετάν Μιχάλης», μυθιστόρημα εμπνευσμένο από την Κρήτη και τους αγώνες της για ελευθερία.
• «Αναφορά στον Γκρέκο», το αυτοβιογραφικό έργο που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του.

Το έργο του διακρίνεται για τη βαθιά υπαρξιακή του αγωνία, την αναζήτηση της ελευθερίας, την πάλη του ανθρώπου με τα όριά του και την προσπάθεια να νοηματοδοτήσει τη ζωή ακόμη και μπροστά στον θάνατο.

Ο Καζαντζάκης δεν έδωσε εύκολες απαντήσεις. Αντίθετα, έθεσε ερωτήματα που εξακολουθούν να απασχολούν τον σύγχρονο άνθρωπο: τι σημαίνει να είσαι ελεύθερος, πώς αντιμετωπίζεις τον φόβο, ποια είναι η ευθύνη σου απέναντι στους άλλους και πόσο μακριά μπορείς να φτάσεις στην αναζήτηση της αλήθειας.

Στις 26 Οκτωβρίου 1957, ο Νίκος Καζαντζάκης έφυγε από τη ζωή. Το έργο του, όμως, παραμένει ζωντανό, υπενθυμίζοντας ότι η ελευθερία της σκέψης, η αμφισβήτηση και η πνευματική αναζήτηση δεν αποτελούν ποτέ οριστικά κεκτημένα.

Και η φράση στον τάφο του εξακολουθεί να συνοψίζει το μήνυμά του, πέρα από εποχές, σύνορα και ιδεολογίες:

«Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβούμαι τίποτα, είμαι λέφτερος».