«Οrdet», μία ταινία που αποπνέει Kierkegaard

γράφει ο Σπύρος Παρίσσης

Η ταινία Ordet (Dreyer, 1955) είναι η προτελευταία ταινία του Carl Theodor Dreyer από ένα σύνολο δεκατριών μόλις ταινιών μεγάλου μήκους. Βασίζεται σε ένα θεατρικό έργο του Kaj Munk, έναν πάστορα και ποιητή της Γιουτλάνδης που δολοφονήθηκε από τους Ναζί της περίοδο της κατοχής.

Η ταινία του Dreyer είναι η δεύτερη μεταφορά του έργου του Munk στη μεγάλη οθόνη, αφού είχε προηγηθεί το 1943 αυτή του Σουηδού σκηνοθέτη Gustaf Molander.

Ο Dreyer, ως βαθιά θρησκευόμενος άνθρωπος, όπως άλλωστε και ο Munk, αναφέρει ότι θέλει με το Ordet να αποσαφηνίσει την πάλη μεταξύ του φανατισμού των Indre Mission¹ για την αναζήτηση του θανάτου, με τη χαρά του Χριστιανισμού της ζωής όπως εκφράζεται από τον Grundtvigianism² (Luft, 1956).

Στόχος μας, λοιπόν, είναι να εντοπίσουμε και να αναδείξουμε τόσο την επιρροή του Søren Kierkegaard στο κείμενο του Kaj Munk, όσο και την κινηματογραφική μεταφορά στοιχείων του ένθεου υπαρξισμού του Kierkegaard από τον Dreyer, εστιάζοντας στο θάνατο και την ανάσταση της Inger.

«Μπορεί κάποιος να μην πιστέψει στο θαύμα της ταινίας.
Αλλά η ίδια η ταινία είναι ήδη το μεγάλο θαύμα»
(Ραφαηλίδης, 2003)

Η πλοκή

Στο αγρόκτημα «Borgensgaard» ζει ο ευκατάστατος Morten Borgen με τους τρεις γιους του, Mikkel, Johannes και Anders. O μεγαλύτερος καλοσυνάτος και αγνωστικιστής Mikkel, είναι παντρεμένος με την Inger και έχουν δύο κόρες, ενώ η Inger είναι έγκυος στο τρίτο τους παιδί. Ο δεύτερος γιος είναι ο Johannes που πιστεύει ότι είναι ο Ιησούς και θεωρείται από την υπόλοιπη οικογένεια, και όχι μόνο, τρελός. Ο μικρότερος γιος, Anders, είναι ερωτευμένος με την Anne, κόρη του ράφτη Peter Petersen. Οι Petersen ανήκουν σε διαφορετική θρησκευτική ομολογία (Indre Mission) από τους Borgen (Grundvigians) γι’ αυτό και ο Anders δεν γίνεται δεκτός από τον Peter για γαμπρός. Ταυτόχρονα, ο Anders έχει ζητήσει από την Inger να μεσολαβήσει στον πατέρα του για να αποδεχτεί την Anne για νύφη του. Ο πατέρας Morten δεν θέλει σε καμία περίπτωση για νύφη του την Anne, αλλά μόλις μαθαίνει την άρνηση του Peter αλλάζει γνώμη και πηγαίνει μαζί με τον Anders να βρει τον Peter και να συζητήσουν για το μέλλον του ζευγαριού. Εκείνη την ώρα η Inger εμφανίζει επιπλοκές στην εγκυμοσύνη της. Με τις προσπάθειες του γιατρού, αλλά και της μαμμής, σώζεται η ζωή της Inger, αλλά χάνεται ο πολυαναμενόμενος, κυρίως από τον Morten, γιος της οικογένειας. Μερικές ώρες μετά, πεθαίνει και η Inger, επιβεβαιώνοντας την προφητεία του Johannes. Ο Johannes εξαφανίζεται και επιστρέφει την ώρα της κηδείας εμφανώς αλλαγμένος και έχοντας ανακτήσει τα λογικά του. Εντωμεταξύ και μετά τον θάνατο της Inger, ο Peter αλλάζει γνώμη για τον γάμο της Anne με τον Anders. Ο Johannes με την επιστροφή του υποστηρίζει ότι μπορεί να αναστήσει την Inger, κάτι που μόνο η μικρή Maren πιστεύει. Το θαύμα γίνεται και το αγαπημένο ζευγάρι, Mikkel και Ιnger, είναι ξανά μαζί.

Η απλότητα του καθημερινού

Η ιστορία που εξελίσσεται είναι μία απλή καθημερινή ιστορία του έρωτα ενός ζευγαριού που προέρχεται από δύο αντίπαλες θρησκευτικά οικογένειες. Ένα ερωτευμένο ζευγάρι (Anne & Anders), δύο γονείς (Morten & Peter) με διαφορετικές θρησκευτικές πεποιθήσεις που διαφωνούν με το γάμο, ένας ξεχωριστός γιος (Johannes), ο άπιστος γιος, η πάντα πρόθυμη να βοηθήσει νύφη (Inger) και η μικρή Maren. Η απλότητα της καθημερινότητας σε μία αγροτική περιοχή που έρχεται μέσα από λίγο καφέ ή καπνό, από το μούγκρισμα των αγελάδων, το φύσημα του αέρα, τη ζεστασιά των χώρων, τα χειροποίητα μπισκότα, μία απλωμένη μπουγάδα και τον ήχο του μεγάλου ρολογιού.

Στην αρχή το ενδιαφέρον το κερδίζει ο Johannes, στη συνέχεια ο έρωτας των δύο νέων που αναδεικνύει τη θρησκευτική αντιπαλότητα των δύο οικογενειών, αλλά τελικά φαίνεται ότι η Inger είναι ο χαρακτήρας που έχει τον κομβικό ρόλο στην ταινία, μαζί φυσικά με τη μικρή Maren που λειτουργεί καταλυτικά στην εξέλιξη του δράματος. Ο Dreyer καθ’ όλη τη διάρκεια της ταινίας και μέσα από τα πλάνα του, κρατάει ίσες αποστάσεις από τους χαρακτήρες και κατ’ επέκταση από αυτό που αντιπροσωπεύει ο καθένας τους. Οι δύο διαφορετικές θρησκευτικές αντιλήψεις από τους δύο πατέρες, ο πάστορας ως εκφραστής του θεσμικού Χριστιανισμού, ο γιατρός που εκφράζει την επιστήμη, ο άπιστος Mikkel, ο Johannes που απηχεί την «σωκρατική ειρωνεία» του Kierkegaard για το Δανικό Χριστιανισμό, όλοι τους παρουσιάζονται μέσα από μεσαία, μεσαία-γενικά και γενικά πλάνα. Οι μοναδικές περιπτώσεις που ο Dreyer χρησιμοποιεί κοντινά και μεσαία-κοντινά πλάνα είναι στην Inger και συγκεκριμένα μετά τη χειρουργική επέμβαση, όταν πεθαίνει και μετά την ανάστασή της, αλλά και στη μικρή Maren κατά την ανάσταση της Inger. Καταφέρνει έτσι με την απλότητα του κοντινού πλάνου να αποτυπώσει την απαραίτητη συναισθηματική φόρτιση που επέρχεται με το θάνατο και την ανάσταση της Inger.

Μέσα από τη λιτή αλλά αυστηρή σκηνοθεσία του Dreyer, τα μεγάλα διάρκειας πλάνα αλλά με προσεκτικά σχεδιασμένες κινήσεις της κάμερας και σχεδίαση του κινηματογραφικού κάδρου, μας επιτρέπει να δούμε τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, αλλά και να μας οδηγήσει μεθοδικά στην τελική σκηνή της ανάστασης. Εξαίρεση αποτελεί η σκηνή του Johannes με τη Maren που μιλούν για το θάνατο και την ανάσταση της Ιnger πριν ακόμα το θάνατό της. Η κάμερα σαν δείκτης ρολογιού κινείται κυκλικά γύρω από τους δύο ήρωες, ακολουθώντας τους κτύπους και κάποια στιγμή πάνω στο δείκτη αναβαίνουν οι δύο ήρωές μας και περιστρέφονται όλοι μαζί, κάμερα, Johannes & Maren. Η κίνηση όμως είναι αντίστροφη της κίνησης των δεικτών του ρολογιού. Αυτό δηλαδή που απαιτεί η Maren από τον Johannes. Την εκπλήρωση της υπόσχεσής του για αντιστροφή του τετελεσμένου. Την επιστροφή της μητέρας της στη ζωή από το θάνατο που έχει ο ίδιος προφητεύσει.

Η παρουσία του Kierkegaard γίνεται αισθητή όταν η τρέλα του Johannes αποδίδεται σε αυτόν, που είναι άλλωστε και η μοναδική φορά που αναφέρεται το όνομά του. Ο Johannes φέρεται να έχει μελετήσει αρκετά τα κείμενα του Kierkegaard κατά τη διάρκεια των σπουδών του στη θεολογία. Επιπλέον, θα πρέπει να αποδώσουμε την επιλογή του ονόματος Johannes στο γεγονός ότι ήταν και το όνομα που χρησιμοποίησε ο Kierkegaard ως ψευδώνυμο στο πιο γνωστό του βιβλίο Fear and Trembling. Συγκεκριμένα ο Kierkegaard υπογράφει το βιβλίο ως Johannes de Silentio (http://sorenkierkegaard.org/). Ο Kierkegaard στο ξεκίνημά του στα φιλοσοφικά μονοπάτια και προσπαθώντας να βρει μία απάντηση στην τάση της εποχής να γίνονται όλα ευκολότερα, ακόμα και πως η ίδια η σκέψη θα κάνει την πνευματική ύπαρξη ευκολότερη, επέλεξε την αντίθετη ακριβώς πορεία. Ενστερνίστηκε τη Σωκρατική μέθοδο και αποφάσισε να παίξει το ρόλο της αλογόμυγας, όπως ο Σωκράτης που τσιμπούσε τους Αθηναίους προκειμένου να συνειδητοποιήσουν την άγνοιά τους. Αποφάσισε δηλαδή να γίνει μία μοντέρνα και χριστιανική αλογόμυγα σε αντιδιαστολή με την αρχαία και ειδωλολατρική του Σωκράτη (Barret, 1962, σ. 157). Ο Johannes επιστρέφοντας λίγο πριν την κηδεία και ενώπιον όλων παρατηρεί ότι κανείς δεν σκέφτηκε να ζητήσει από το Θεό να επιστρέψει την Inger και αναρωτιέται: «Γιατί ανάμεσα σε όλους τους πιστούς δεν υπάρχει κανένας ο οποίος να πιστεύει;» αντηχώντας τη Σωκρατική ερώτηση του Kierkegaard για το Δανικό Χριστιανισμό και αν υπάρχουν Χριστιανοί ανάμεσα στους Χριστιανούς (Kierkegaard, 1998). Στη σκηνή αυτή ο Dreyer τοποθετεί τον Morten μαζί με τον Peter, τον Πάστορα με το Γιατρό, το ερωτευμένο ζευγάρι μαζί και τον Mikkel μόνο του. Μόνο η μικρή Maren πιστεύει στην ανάσταση της Inger και πηγαίνει κοντά στον Johannes.

Η Inger ως εκπρόσωπος της φιλοσοφίας του Kierkegaard

Όπως προαναφέραμε σταδιακά αντιλαμβανόμαστε τον καίριο ρόλο που έχει η Inger στο εξελισσόμενο δράμα. Η Inger παρουσιάζεται σαν μία εναλλακτική ανάμεσα στα δύο αντίπαλα θρησκευτικά στρατόπεδα των Borgen και Petersen και εκθέτει την αδυναμία τους να δουν το αιώνιο στο πεπερασμένο, το πνευματικό στο σωματικό και το υπερβατικό στο καθημερινό (Watts, 2019). Ο Dreyer μέσω της Inger μάς δείχνει έναν κόσμο όπου ο Θεός ενσαρκώνεται στα συνηθισμένα και όπου η πνευματική υπέρβαση εμφανίζεται μπροστά στην καταπιεστική θρησκευτικότητα (Beltzer, 2003). Ο τρόπος που μιλάει και υπερασπίζεται τον Johannes στον Morten αλλά και τον Mikkel, η διαμεσολάβησή της μεταξύ των οικογενειών για τον Anders και την Anne κάνουν την Inger ένα υπόδειγμα της φιλοσοφίας και των πεποιθήσεων του Kierkegaard.

«Κι όμως, πιστεύω ότι πολλά μικρά θαύματα συμβαίνουν ολόγυρά μας. Ο Θεός ακούει τις προσευχές των ανθρώπων, αλλά το κάνει μυστικά… …χωρίς να κάνει φασαρία», θα αντιτείνει η Inger στον Morten που είναι απογοητευμένος από την κατάσταση του Johannes.

Ο Kierkegaard χρεώνει στους πάστορες την παραποίηση της χριστιανικής αλήθειας και το γεγονός ότι οι Χριστιανοί έχουν χάσει την αληθινή αίσθηση του Χριστιανισμού. Κατηγόρησε τον δανικό κλήρο για αποστασία και κάλεσε τους συμπατριώτες τους σε εγκατάλειψη της λουθηρανικής λατρείας (Tavilla, 2018). Στην ταινία του Dreyer και μέσα από την Inger θα δούμε αυτή τη σύγκρουση της αυθεντικής χριστιανικής πίστης που πιστεύει ο Kierkegaard απέναντι στα σύγχρονα χριστιανικά ήθη όπως αυτά εκφράζονται από τον Πάστορα αλλά και τους Morten και Peter.

Το θαύμα ως μία ρεαλιστική υπαρξιακή δυνατότητα

Ο Dreyer, αφού μας έχει οδηγήσει με μαεστρία προς την τελική σκηνή, στήνει το σκηνικό της ανάστασης της Inger. Στον ένθεο υπαρξισμό του Kierkegaard υπάρχει η απαίτηση για μία παράλογη νίκη, για την υπέρβαση από καθετί που μας δεσμεύει (Μήτσου, 2022, σ. 33). Ο Dreyer καταφέρνει και παρουσιάζει το θαύμα της ανάστασης ως μία ρεαλιστική δυνατότητα, αρκεί να υπάρχει αγάπη και πραγματική πίστη. Το δωμάτιο στο οποίο κείτεται νεκρή η Inger είναι ένα λευκό, περίεργα φωτεινό δωμάτιο, μακριά από την εικόνα των ρεαλιστικών αγροτικών δωματίων των προηγούμενων σκηνών. Το επιβλητικά μεγάλο ρολόι είναι πάλι εκεί, σταματημένο από την παρέμβαση του Mikkel μετά το θάνατο της Inger, αλλά διαφορετικό. Ένα ρολόι που έκανε το χρόνο να φαντάζει γιγάντιος μπροστά στην καθημερινότητα, την οποία όμως η Inger κατάφερνε να μεταμορφώνει.

Το καινούριο ρολόι, μετά την ανάσταση της Inger, το ξαναθέτει σε λειτουργία ο Anders με την απαραίτητη διόρθωση, σηματοδοτώντας μια νέα αρχή, μία νέα περίοδο. «Τώρα η ζωή ξεκινάει για μας», θα πει ο Mikkel και θα απαντήσει η Inger «Η ζωή, η ζωή …». Για το Χριστιανισμό, τη θρησκεία της ενσάρκωσης, η έλευση του Θεανθρώπου, του Χριστού, η σταύρωσή του και κυρίως η ανάστασή του, που αποτελεί κυρίαρχο γεγονός για το Χριστιανισμό, ανοίγει ένα διαφορετικό μέλλον. Ο Kierkegaard συνδέει το Χριστιανισμό με την ιδέα της «στιγμής» στην οποία η αιωνιότητα αγγίζει το χρόνο, της «στιγμής» που μας δίνει αιώνια προοπτική, που έχει ένα χαρακτήρα προσανατολισμένο στο μέλλον (Watts, 2019). Στο Ordet αυτήν την αιώνια προοπτική δεν τη δίνει ο θάνατος όπως θα αναφέρει ο Πάστορας: «Ο θάνατος είναι η πύλη στην αιωνιότητα», αλλά κυρίως η ανάσταση της Inger, μέσα από το ρήγμα που προκάλεσε στις θρησκευτικές αντιλήψεις των Morten και Peter και που οδήγησε στη γεφύρωση των σχέσεών τους, αμβλύνοντας τις προσωπικές τους θρησκευτικές διαφορές. Ο Peter, πριν την ανάσταση της Inger, λέει ότι η θέση της δεν θα μείνει κενή στην οικογένεια και ότι η Anne θα την αντικαταστήσει, ανακοινώνοντας ουσιαστικά τη σύμφωνη γνώμη του για τον γάμο της με τον Anders. Μετά την ανάσταση της Inger όμως, ο Peter θα πει: «Είναι ακόμα ο Θεός των προγόνων, ο Θεός του Elijah, αιώνιος και ίδιος» και ο Morten θα συμφωνήσει: «Αιώνιος και ίδιος». Για τον Dreyer ο Χριστιανισμός και η χριστιανική πίστη είναι ζωή και η ζωή είναι αγάπη. Η ανάσταση της Inger συμβολίζει τον αιώνιο χαρακτήρα της αγάπης που εκπροσωπεί και συνάδει με τη σκέψη του Kierkegaard ότι αυτός που αγαπά αληθινά δεν μαραίνεται (Watts, 2019).

Ο ένθεος υπαρξισμός του Kierkegaard δίνει ιδιαίτερη σημασία στη σωματικότητα, στην υλική διάσταση των βιωμάτων του υπαρξιακού ήρωα. (Μήτσου, 2022, σ. 30). Ο Mikkel, στον αποχαιρετισμό τής Inger στο φέρετρο, θα απαντήσει στον Morten που του λέει ότι η ψυχή της είναι κοντά στο Θεό, «Αλλά το σώμα της; Αγαπούσα και το σώμα της». Ο Πάστορας χαρακτηρίζει παράφρονα τον Johannes που προσπαθεί να επαναφέρει στη ζωή την Inger στο όνομα του Ιησού Χριστού, ενώ ο γιατρός ως επιστήμων προσπαθεί να παρατηρήσει και αφήνει να εξελιχθεί η δράση. Η ανάσταση όμως της Inger εκδηλώνεται με την ενεργή σωματική της παρουσία. Μιλάει, κλαίει, αναζητά το νεκρό αγέννητο παιδί, φιλάει με πάθος τον Mikkel. Σύμφωνα με τον Carney, ο Dreyer προσφέρει μια ριζικά αναθεωρητική ανάγνωση του Χριστιανισμού υποστηρίζοντας ότι η ανάσταση πρέπει να είναι μια ανάσταση στο φυσικό σώμα με όλες τις ανάγκες και τους πόθους του. Για τον Dreyer, το σώμα μας είναι ο τρόπος που εκφράζουμε το πνεύμα μας (Beltzer, 2003).

Η ταινία Ordet είναι σίγουρα μία ταινία στην οποία ο υπαρξιακός χριστιανισμός του Søren Kierkegaard έρχεται σε διάλογο με τον χριστιανισμό του Kaj Munk, αλλά και του Δανού σκηνοθέτη Carl Theodor Dreyer, που τον αποδίδει με μοναδικό τρόπο, προσφέροντάς μας μία μοναδική κινηματογραφική εμπειρία την οποία ο Dreyer αφήνει ανυπόγραφη ακολουθώντας ίσως την τακτική του Kierkegaard να υπογράφει με ψευδώνυμο τα έργα του.

Σημειώσεις _________

1 Indre Mission: ανεξάρτητο κίνημα αναβίωσης του Λουθηρανισμού εντός της Ευαγγελικής Λουθηρανικής Εκκλησίας. (https://indremission.dk/hvem-er-vi/formaal-og-identitet/in-english/)

2 Grundtvigianism: ένα θρησκευτικό κίνημα μεταξύ Δανών Λουθηρανών που προέκυψε από τις δραστηριότητες του Nikolai Grundtvig. (https://www.merriam-webster.com/dictionary/Grundtvigianism)

Βιβλιογραφικές αναφορές _________

Barrett, W. (1962). Irrational Man: A Study in Existential Philosophy. New York City: Doubleday Anchor Books.

Beltzer, T. (2003). The Incarnate Transcendence of Ordet. Senses of cinema, CTEQ Annotations on film, Issue 28. Ανακτήθηκε 22 Μαΐου, 2023, από https://www.sensesofcinema.com/2003/cteq/ordet-2/#2

Kierkegaard, S. (1998). Kierkegaard’s Writings, XXII: The Point of View (H. V. Hong & E. H. Hong, Eds.). Princeton University Press.

Luft, H. G. (1956). Carl Dreyer: A Master of His Craft. The Quarterly of Film Radio and Television, 11(2), 181–196. https://doi.org/10.2307/1209839

Tavilla, I. (2018). ‘ordet’ by Carl Theodor Dreyer a Kierkegaardian movie?.European Journal of Science and Theology, 14(3). 13-26.

Watts, D. (2019). The Fullness of Time: Kierkegaardian Themes in Dreyer’s Ordet. Religions, 10(1), 58. http://dx.doi.org/10.3390/rel10010058

Μήτσου, Γ. (2022). Θεωρία του Κινηματογράφου Ι: Φιλοσοφία της Εικόνας και της Οπτικοακουστικής Σύνθεσης. ΕΑΠ.

Ραφαηλίδης, Β. (2003). Λεξικό Ταινιών με κριτικές του Βασίλη Ραφαηλίδη, Β Τόμος (Ν-Ω). Αθήνα: Εκδόσεις Αιγόκερως.

Φιλμογραφία _________

Dreyer, C.T. (Producer & Director). (1955). Ordet [Κινηματογραφική Ταινία]. Denmark: Palladium Film

Molander, H. (Producer) & Molander (Director). (1943). Ordet [Κινηματογραφική Ταινία]. Sweden: Svensk Filmindustri

πηγή: αντιτετράδια της εκπαίδευσης, τ. 141