Θέμης Τζήμας - kosmodromio.gr

Το οικονομικό κατεστημένο ελέγχει σφιχτά την πολιτική και την οικονομία, βυθίζοντάς την πρώτη στην παρακμή και τη δεύτερη στην καχεξία.

Στο περιοδικό του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) δημοσιεύτηκε προσφάτως ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο του οικονομολόγου Atif Mian, με τίτλο «Ο κύκλος χρέους-ανισότητας». Το άρθρο ξεκινά με μια παρατήρηση του επικεφαλής της FED Marriner Eccles κατά τη διάρκεια της μεγάλης ύφεσης. Προειδοποιούσε ότι η υπερβολική αποταμίευση από τους πλούσιους εξαντλούσε τη ζήτηση και βάθαινε την ύφεση. «Για να τους προστατεύσουμε από τα αποτελέσματα της δικής τους ανοησίας», είπε ο Eccles στη Γερουσία το 1933, «θα πρέπει να τους πάρουμε ένα επαρκές ποσό από το πλεόνασμά τους για να επιτρέψουμε στους καταναλωτές να καταναλώνουν και στις επιχειρήσεις να λειτουργούν με κέρδος».

Σε αντίθεση με τα θεωρητικά σχήματα, δεν υπάρχει κάποιος «συλλογικός καπιταλιστής», με μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Δεν υπήρχε και δεν θα υπάρξει. Ο καπιταλισμός βασίζει την ισχύ του στη λυσσαλέα επιδίωξη του άμεσου κέρδους, από όπου προκύπτει και ο ανορθολογισμός του, ο οποίος θρέφει την καταστροφή του. Όπως και σε προηγούμενα κείμενα έχουμε παρατηρήσει, εδώ και δεκαετίες, ιδίως δε από τη νεοφιλελεύθερη αντεπανάσταση και έπειτα, η ολιγοπωλιακή δομή και οι ανισότητες επικαθορίζουν όλη τη λειτουργία του καπιταλισμού, όπως και κατά συνέπεια των κρατών ιδίως (αν και όχι μόνο) της λεγόμενης «Δύσης».

Αρκεί να σημειώσουμε ότι κατά τα 5 τελευταία χρόνια, ο πλούτος που κατέχει το κορυφαίο 0,1% έχει σχεδόν αυξηθεί από 12 τρισεκατομμύρια δολάρια σε πάνω από 23 τρισεκατομμύρια δολάρια, στις ΗΠΑ. Η διαχείριση (και) της πανδημίας αποτέλεσε μια πρώτης τάξης ευκαιρία για γιγάντια αναδιανομή πλούτου υπέρ του κατεστημένου και του πολύ μεγάλου πλούτου. «Η φιλική προς τη Wall Street διάσωση πολλών τρισεκατομμυρίων Covid ξεκίνησε υπό τον Τραμπ, αλλά συνεχίστηκε στην εποχή του Μπάιντεν.»

Ο Joseph Stiglitz από την πλευρά του προειδοποιεί ήδη από 13 χρόνια πριν: «Όσοι βρίσκονται στην κορυφή έχουν μάθει πώς να ρουφούν χρήματα από τους υπόλοιπους με τρόπους που οι υπόλοιποι δύσκολα γνωρίζουν…αυτή είναι η πραγματική τους καινοτομία… Η πολιτική διαμορφώνει την αγορά… αλλά η πολιτική έχει καταληφθεί από μια οικονομική ελίτ που έχει φτιάξει τη φωλιά της. Μετά από δεκαετίες νεοφιλελευθερισμού, βρισκόμαστε στο έλεος ενός συμπλέγματος καρτέλ που ασκούν πιέσεις στους πολιτικούς και χρησιμοποιούν τη μονοπωλιακή δύναμη για να αυξήσουν τα κέρδη… Τα εισοδήματα έχουν μειωθεί και η ανισότητα έχει αυξηθεί… ως άμεσο αποτέλεσμα της απορρύθμισης, των ιδιωτικοποιήσεων και της διάλυσης των συνδικάτων… η ανισότητα υπονομεύει την παραγωγικότητα και καθυστερεί την ανάπτυξη, ενώ μια πιο ισότιμη κοινωνία θα οδηγούσε σε μια πιο σταθερή οικονομία».

Έκτοτε τα πράγματα έχουν καταστεί πολύ χειρότερα: το οικονομικό κατεστημένο, εντελώς ολιγαρχικό, ελέγχει σφιχτά την πολιτική και την οικονομία, βυθίζοντάς την πρώτη στην παρακμή και τη δεύτερη στην καχεξία.

Επανερχόμαστε στο άρθρο του Atif Mian. Την περίοδο της Μεγάλης Ύφεσης «η ανισότητα στις ΗΠΑ ήταν εξαιρετικά υψηλή: Το κορυφαίο 1 τοις εκατό κατείχε περίπου το 42 τοις εκατό του συνόλου του πλούτου. Μέσα σε μια δεκαετία, ωστόσο, το τοπίο άλλαξε δραματικά. Η κινητοποίηση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και η προοδευτική φορολογία μείωσαν την ανισότητα και αποκατέστησαν την ισορροπία μεταξύ δαπανών και παραγωγής. Το υποκείμενο πρόβλημα που τόνισε ο Eccles ξεθώριασε από τη δημόσια μνήμη καθώς η οικονομία των ΗΠΑ εισήλθε σε μια μακρά περίοδο διαρκούς και πιο δίκαιης ανάπτυξης. Ωστόσο, ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1980, η ανισότητα ανέβηκε ξανά: Το μερίδιο πλούτου του κορυφαίου 1% αυξήθηκε από περίπου 22% το 1980 σε περίπου 35% το 2010. Καθώς περισσότερο εισόδημα συγκεντρώθηκε στην κορυφή, οι δυνάμεις για τις οποίες προειδοποίησε ο Eccles επανεμφανίστηκαν -η υψηλή αποταμίευση από τους πλούσιους αποδυνάμωσε τη συνολική αγοραστική δύναμη.»

Η πτώση στη ζήτηση λόγω της μεταφοράς πλούτου σε ένα στενό κατεστημένο το οποίο αποταμιεύει τεράστια ποσά ή τα επενδύει σε ομόλογα, μετοχές, ακίνητα, πολυτελή προϊόντα, κρυπτονομίσματα και κερδοσκοπικά προϊόντα, αντί να τροφοδοτεί με αυτά την ενεργό ζήτηση και επομένως την οικονομική μεγέθυνση, ενώ η πλειοψηφία δεν μπορεί να αποταμιεύει λόγω της μείωσης των εισοδημάτων της, αντιμετωπίστηκε με τη διόγκωση του ιδιωτικού χρέους. Η φούσκα η οποία έσκασε το 2007-2008, «φτιάχτηκε» ακριβώς επειδή τα χαμηλότερα και μεσαία στρώματα υπέφεραν λόγω της ανισότητας που επέβαλε το κατεστημένο. Όταν η φούσκα έσκασε, ο ένας δρόμος ήταν αυτός της έστω μετριοπαθούς αναδιανομής εισοδήματος (αν και ο μόνος πραγματικός δρόμος λύσης ήταν και παραμένει ο σοσιαλισμός). Ο άλλος δρόμος, ο οποίος και επιλέχθηκε συνίστατο στο να μην πειραχτεί ούτε στο ελάχιστο ο πλούτος του κατεστημένου. Αυτό και έγινε εξαιτίας της ισχύος του κατεστημένου στο οικονομικό και στο πολιτικό επίπεδο. Μόνο που αφού το ιδιωτικό χρέος δεν μπορούσε να ξαναφουσκώσει στην ίδια κλίμακα, άρχισε να φουσκώνει το δημόσιο χρέος, προκειμένου να συντηρεί τη ζήτηση, την οποία λόγω των ανισοτήτων, οι οικονομίες των καπιταλιστικών μητροπόλεων δεν μπορούν να υποστηρίξουν.

«Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 τερμάτισε τη μακροπρόθεσμη διαχείριση των δαπανών των νοικοκυριών που χρηματοδοτούνται από το χρέος. Με την απομόχλευση των ιδιωτικών ισολογισμών, η υποκείμενη ανισορροπία για την οποία προειδοποίησε ο Eccles επέστρεψε: υπερβολική αποταμίευση στην κορυφή και ανεπαρκής ευρεία ζήτηση στη βάση. Η Fed μείωσε τα επιτόκια στο μηδέν, αλλά η νομισματική πολιτική δεν μπόρεσε να κλείσει το χάσμα. Η δημοσιονομική πολιτική αφέθηκε να σηκώσει το βάρος -να αποδεχθεί μια βαθιά, παρατεταμένη ύφεση ή να δημιουργήσει μεγάλα πρωτογενή ελλείμματα για να σταθεροποιήσει τα εισοδήματα και την απασχόληση. Οι ΗΠΑ επέλεξαν το δεύτερο… Η αυξανόμενη ανισότητα μπορεί να αναγκάσει τις κυβερνήσεις να έχουν μεγαλύτερα, συνεχιζόμενα ελλείμματα. Ένα αυξανόμενο πλεόνασμα αποταμίευσης -υπερβολική αποταμίευση μεταξύ των νοικοκυριών υψηλότερου εισοδήματος- αναγκάζει την οικονομία να βασίζεται όλο και περισσότερο σε δαπάνες που χρηματοδοτούνται από το χρέος για να διατηρήσει τη συνολική ζήτηση. Πριν από το 2008, το χρηματοπιστωτικό σύστημα το έκανε αυτό επεκτείνοντας την πίστωση των νοικοκυριών, η οποία στήριζε την κατανάλωση ακόμη και όταν η ανισότητα αυξανόταν. Όταν η ιδιωτική πιστωτική επέκταση σταμάτησε απότομα κατά τη διάρκεια της χρηματοπιστωτικής κρίσης, το βάρος της δημιουργίας πιστώσεων μετατοπίστηκε στον δημόσιο τομέα, όπως δείχνουν τα στοιχεία από τις ΗΠΑ…

Πολλές μεγάλες οικονομίες αντικατοπτρίζουν τη δύσκολη θέση των ΗΠΑ: αυξημένη εξάρτηση από το χρέος για τη δημιουργία ζήτησης, πρώτα μέσω του ιδιωτικού χρέους των νοικοκυριών και αργότερα μέσω του δημόσιου χρέους. Το συνολικό χρέος στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, άρχισε να αυξάνεται ραγδαία τη δεκαετία του 1980, κυρίως λόγω του ιδιωτικού δανεισμού μέχρι το 2008 και του δημόσιου χρέους στη συνέχεια. Η Ιαπωνία ακολούθησε παρόμοια πορεία, αλλά ξεκίνησε νωρίτερα… Όταν η υπερβολική αποταμίευση διοχετεύεται σε μη παραγωγικό χρέος που χρηματοδοτεί την κατανάλωση και όχι τις επενδύσεις, οι δανειολήπτες δεν δημιουργούν πρόσθετο εισόδημα που μπορεί να αποπληρώσει το νέο χρέος συνολικά. Το αποτέλεσμα είναι η επίμονη αύξηση του χρέους προς το ΑΕΠ και η καθοδική πίεση στα επιτόκια για να διατηρηθεί το χρέος βιώσιμο. Η δυναμική αυτή αναφέρεται ως «χρεωμένη ζήτηση»: ανάπτυξη που διατηρείται με δανεισμό επειδή η υποκείμενη αγοραστική δύναμη είναι ανεπαρκής».

Οι προεκτάσεις αυτής της κατάστασης είναι χαοτικές: ξεκινούν από την αστάθεια των οικονομιών -κυρίως των δυτικών- σε «σοκ» όπως είναι οι διαρκείς πόλεμοι, τη στιγμή που τα κατεστημένα των εν λόγω κρατών τους χρειάζονται προκειμένου να βρουν εργαλείο μεγέθυνσης στο στρατιωτικό- βιομηχανικό σύμπλεγμα αλλά και να καταστείλουν τους αναδυομένους ανταγωνιστές τους. Το οπλοστάσιο των κεντρικών τραπεζών (μηδενικά επιτόκια) χάνει σε ισχύ. Τα κατεστημένα ανά χώρα και το διεθνές, επιζητούν εναγωνίως πλήρη απόσπαση από τους λαούς, με την επιδίωξη μετά- ανθρώπινων μεταβάσεων ή με την προσφυγή στον πόλεμο ή με φούσκες ή με διάφορες ιδέες περί της αξιοποίησης των νέων τεχνολογιών. Σε κάθε περίπτωση δε, η έστω αστική δημοκρατία, ο σχετικός έστω έλεγχος της εξουσίας, εξαφανίζεται.

Το πρωτοφασιστικό φαινόμενο Τραμπ και ο συρφετός ο οποίος διεθνώς τον μιμείται προετοιμάζει περαιτέρω και επιταχύνει τον έλεγχο των λαών ενόψει νέων ακόμα πιο καταστροφικών οικονομικών κρίσεων αλλά και πολέμων. Πρέπει να πάρουμε τα λεφτά των υπέρ-πλουσίων όπως και τα μέσα παραγωγής τους αλλά και να αφαιρέσουμε τη δυνατότητά τους να αποφασίζουν για τις οικονομίες και να τις διαχειρίζονται. Το ζήτημα της ταξικής σύγκρουσης αποτελεί το βασικό επίδικο για την επιβίωση των οικονομιών μας, όπως και της ειρήνης.