Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχουν στιγμές που ένα γεγονός παύει να αφορά μόνο τους άμεσα εμπλεκόμενους και μετατρέπεται σε καθρέφτη μιας ευρύτερης πραγματικότητας. Η αγωγή ύψους 30.000 ευρώ που κατέθεσε διευθυντής δημοτικού σχολείου κατά του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αμαρουσίου και του προέδρου του, Δημήτρη Πολυχρονιάδη, είναι μια τέτοια περίπτωση.

Δεν πρόκειται απλώς για μια προσωπική αντιπαράθεση ή μια νομική διαμάχη. Πρόκειται για μια εξέλιξη που έχει ήδη προκαλέσει κύμα αντιδράσεων σε ολόκληρη τη χώρα, με δεκάδες εκπαιδευτικούς φορείς — από  την Κέρκυρα έως την Σάμο και την Ικαρία και από τη Αλεξανδρούπολη έως τα Χανιά και το Ηράκλειο — να εκφράζουν τη στήριξή τους και να μιλούν για ένα ζήτημα που αγγίζει τον πυρήνα της συνδικαλιστικής ελευθερίας.

Από μια τοπική υπόθεση σε πανελλαδικό ζήτημα

Η αφετηρία της υπόθεσης βρίσκεται σε μια απόφαση του σωματείου: τη διαγραφή του συγκεκριμένου διευθυντή από το μητρώο μελών, μετά από καταγγελίες συναδέλφων και διαφωνίες που σχετίζονται, μεταξύ άλλων, με ζητήματα λειτουργίας του σχολείου και στάσης απέναντι σε συλλογικές αποφάσεις.

Αντί η διαφωνία να εξελιχθεί στο πλαίσιο ενός θεσμικού διαλόγου ή μιας δημόσιας αντιπαράθεσης, η απάντηση ήρθε μέσω της Δικαιοσύνης — και μάλιστα με μια οικονομική απαίτηση που ξεπερνά κατά πολύ τα δεδομένα της εκπαιδευτικής κοινότητας.

Και κάπου εδώ, η συζήτηση αλλάζει επίπεδο.

Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει το δικαίωμα οποιουδήποτε πολίτη να προσφεύγει στη Δικαιοσύνη όταν θεωρεί ότι θίγεται. Είναι θεμελιώδες στοιχείο του κράτους δικαίου.

Όμως, όταν μια τέτοια κίνηση στρέφεται απέναντι σε ένα σωματείο και στον εκλεγμένο εκπρόσωπό του, με ένα ποσό που για έναν εκπαιδευτικό ισοδυναμεί με τεράστιο οικονομικό βάρος, τότε το ζήτημα αποκτά μια δεύτερη διάσταση.

Δεν είναι μόνο νομική. Είναι και βαθιά συμβολική.

Το μήνυμα που εκπέμπεται — είτε αυτός ήταν ο σκοπός είτε όχι — είναι ότι η δημόσια κριτική και η συλλογική δράση μπορεί να έχουν σοβαρό προσωπικό κόστος.

Το «αόρατο» αποτέλεσμα

Ίσως το πιο κρίσιμο στοιχείο τέτοιων εξελίξεων δεν είναι η ίδια η αγωγή, αλλά το κλίμα που δημιουργείται γύρω της.

Ένα κλίμα όπου η συμμετοχή σε ένα σωματείο, η έκφραση άποψης ή η καταγγελία ενός προβλήματος αρχίζει να συνδέεται με τον φόβο πιθανών συνεπειών.

Ποιος εκπαιδευτικός θα νιώσει άνετα να μιλήσει δημόσια, αν γνωρίζει ότι μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με μακροχρόνιες και δαπανηρές δικαστικές διαδικασίες;

Ποιος θα αναλάβει ενεργό ρόλο σε ένα Διοικητικό Συμβούλιο, αν η συνδικαλιστική δράση μπορεί να μετατραπεί σε προσωπικό ρίσκο; Η απάντηση, για πολλούς, είναι αυτονόητη: όλο και λιγότεροι. Και αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό.

Ένα ευρύτερο μοτίβο

Η συγκεκριμένη υπόθεση δεν εμφανίζεται σε κενό. Εκπαιδευτικοί φορείς κάνουν λόγο για μια γενικότερη τάση αύξησης των εντάσεων στον χώρο της εκπαίδευσης: πειθαρχικές διαδικασίες, καθαιρέσεις, αγωγές, μηνύσεις.

Από διαφορετικές περιοχές της χώρας καταγράφονται περιστατικά που, ανεξάρτητα από τις επιμέρους ιδιαιτερότητές τους, συνθέτουν μια εικόνα όξυνσης.

Μπορεί κανείς να διαφωνήσει με τους χαρακτηρισμούς. Είναι δύσκολο, όμως, να αγνοήσει ότι κάτι αλλάζει στο κλίμα.

Όταν οι διαφωνίες μεταφέρονται όλο και πιο συχνά από το πεδίο του διαλόγου στο πεδίο των δικαστηρίων, τότε το πρόβλημα δεν είναι πια ατομικό. Είναι συλλογικό.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η σημασία των συλλογικών οργάνων αναδεικνύεται ακόμη περισσότερο. Ο Σύλλογος Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αμαρουσίου, όπως και άλλοι αντίστοιχοι φορείς, δεν περιορίζεται σε τυπικές ανακοινώσεις.

Αποτελεί έναν χώρο όπου οι εκπαιδευτικοί συζητούν, διαφωνούν, αποφασίζουν και παρεμβαίνουν. Έναν χώρο που μεταφέρει τη φωνή της τάξης προς τη διοίκηση και την κοινωνία.

Οι παρεμβάσεις του αφορούν ζητήματα καθημερινότητας — ελλείψεις προσωπικού, συνθήκες εργασίας, λειτουργικά προβλήματα — αλλά και ευρύτερα θέματα εκπαιδευτικής πολιτικής.

Και αυτό ακριβώς είναι που καθιστά τον ρόλο του κρίσιμο: λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στο σχολείο και τη δημόσια συζήτηση.

Στην καρδιά της υπόθεσης δεν βρίσκεται το ποιος έχει δίκιο σε μια συγκεκριμένη διαφωνία. Αυτό είναι έργο της Δικαιοσύνης να το κρίνει.

Το πραγματικό διακύβευμα

Το πραγματικό διακύβευμα είναι άλλο: αν οι εκπαιδευτικοί θα συνεχίσουν να έχουν τον χώρο και τη δυνατότητα να εκφράζονται συλλογικά, χωρίς τον φόβο ότι αυτή η έκφραση μπορεί να οδηγήσει σε προσωπικές συνέπειες.

Γιατί η εκπαίδευση δεν είναι ένας ουδέτερος διοικητικός μηχανισμός. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που βασίζεται στον διάλογο, στη συμμετοχή και — αναπόφευκτα — στη διαφωνία.

Σιωπή ή διάλογος; Ένα σχολείο χωρίς εντάσεις μπορεί να φαίνεται πιο «ήσυχο». Όμως η απουσία φωνής δεν σημαίνει απαραίτητα και ποιότητα.

Η κριτική, η αμφισβήτηση και η συλλογική διεκδίκηση δεν είναι εμπόδια. Είναι στοιχεία μιας ζωντανής εκπαιδευτικής κοινότητας.

Η αγωγή των 30.000 ευρώ, τελικά, δεν αφορά μόνο ένα σωματείο ή έναν πρόεδρο. Αφορά το αν η φωνή των εκπαιδευτικών θα παραμείνει ενεργή ή αν θα περιοριστεί μέσα από έμμεσους μηχανισμούς πίεσης.

Και αυτό είναι ένα ερώτημα που ξεπερνά κατά πολύ τα όρια μιας αίθουσας δικαστηρίου. Γιατί στο τέλος της ημέρας, το ζητούμενο δεν είναι απλώς η επίλυση μιας διαφοράς. Είναι το είδος του σχολείου που θέλουμε.

Ένα σχολείο με φωνές — ή ένα σχολείο σιωπηλό.