Δημήτρης Τσιριγώτης

Δεν μπορούμε να κάνουμε το σχολείο τόσο γρήγορο όσο είναι η ψηφιακή ζωή των μαθητών. Αυτό είναι αδύνατο. Και ίσως να μην είναι καν το ζητούμενο

Ίσως το πιο μεγάλο δίλημμα που έχει να αντιμετωπίσει ένας εκπαιδευτικός στην εποχή μας είναι με ποιο τρόπο μπορεί να χειριστεί το γεγονός πως ενώ η ζωή των μαθητών έξω από το σχολείο τρέχει σαν υπερταχεία αμαξοστοιχία, η εκπαιδευτική διαδικασία πάει πολύ πιο αργά. 

Συνήθως οι επιλογές των εκπαιδευτικών είναι ανάμεσα σε δύο: είτε να προσπαθήσει να επιβραδύνει την αμαξοστοιχία, θεωρώντας την ταχύτητά της ζημιογόνα για την καλλιέργεια των μαθητών, είτε να ανέβει και ο ίδιος στην αμαξοστοιχία προσπαθώντας με αυτό τον τρόπο να κρατήσει ζωντανό το ενδιαφέρον των μαθητών του. Συνήθως δηλαδή προκύπτουν δύο κατηγορίες εκπαιδευτικών: αυτοί που πιστεύουν στην επιβράδυνση των μαθητών και αυτοί που πιστεύουν στην επιτάχυνση των εκπαιδευτικών. Φρένο λοιπόν στους μαθητές ή γκάζι στους εκπαιδευτικούς;

Η επιβράδυνση των μαθητών (φρένο στους μαθητές)

Τους εκπαιδευτικούς που έχουν αυτή την άποψη θα τους ακούσετε να λένε: «Oι μαθητές έχουν αποβλακωθεί από τα social media, το gaming και τα video. Έχουν χάσει την ικανότητα συγκέντρωσης. Γκουγκλάρουν ή ρωτάνε το ΑΙ αντί να χρησιμοποιούν το μυαλό τους. Δεν έχουν κριτική σκέψη. Οι περισσότεροι είναι λειτουργικά αναλφάβητοι». 

Στον λόγο τους υπάρχει μια δόση αλήθειας: Ο μαθητής που έχει συνηθίσει σε βίντεο λίγων δευτερολέπτων μπορεί πράγματι να δυσκολεύεται να διαβάσει ένα απλό κείμενο. Η άμεση πρόσβαση στην πληροφορία μπορεί να δημιουργήσει την ψευδαίσθηση ότι η γνώση είναι κάτι που απλώς «γκουγκλάρεις». Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δώσει μια έτοιμη απάντηση πριν ακόμη ο μαθητής προλάβει να βάλει το μυαλό του να λειτουργήσει. Ακόμα και το multitasking που παρουσιάζεται ως προτέρημα των σημερινών νέων, πιθανόν να αποτελεί μια δικαιολογία για την αδυναμία συγκέντρωσης σε ένα πράγμα τη φορά. 

Υπάρχει, λοιπόν, ένας κίνδυνος: Να μεγαλώνουμε μια γενιά που γνωρίζει πώς να βρίσκει πληροφορίες, αλλά να δυσκολεύεται να τις επεξεργαστεί. Να παίρνει απαντήσεις για τα πάντα και να ξεχνάει την αξία του να θέτεις ερωτήσεις. Να κυνηγάει με μανία την έκρηξη αδρεναλίνης ως μοναδική πηγή ευχαρίστησης βάζοντας στην άκρη τη σημασία των συναισθημάτων. Να μην αντέχει ό,τι δεν την ψυχαγωγεί. 

Εδώ ο εκπαιδευτικός πρέπει να επιβραδύνει. Όχι όμως τον μαθητή, τη διαδικασία της κατανάλωσης. Να του μάθει ότι δεν χρειάζονται όλα γρήγορη απάντηση. Ότι υπάρχουν ερωτήματα που χρειάζονται χρόνο. Ότι η γνώση δεν είναι delivery. Ότι η σκέψη δεν λειτουργεί πάντα με ένα κλικ. Να αμφιβάλλει για μία πληροφορία. Να μάθει να περιμένει. Να μάθει να ψάχνει. Να επιμένει. Να ανακαλύπτει. 

Αυτό όμως είναι πολύ διαφορετικό από το να προσπαθεί να γυρίσει τον μαθητή πίσω σε μια εποχή που δεν υπάρχει πια.

Η επιτάχυνση των εκπαιδευτικών (γκάζι στους εκπαιδευτικούς)

Από την άλλη, οι εκπαιδευτικοί που έχουν αυτή την άποψη λένε: «Πρέπει να εκσυγχρονιστούμε. Να εισάγουμε στο μάθημά μας πράγματα που αρέσουν στους μαθητές και που κρατάνε το ενδιαφέρουν τους αμείωτο. Γιατί όχι κινητό και ΑΙ στο σχολείο; Ο εκπαιδευτικός πρέπει να μιλάει τη γλώσσα των μαθητών και να συμβαδίζει με την εποχή τους. Η εποχή έχει ξεπεράσει το σχολείο. Οι μαθητές μας μάς βαριούνται». 

Και εδώ υπάρχει μια αλήθεια: Το σχολείο δεν μπορεί να συμπεριφέρεται σαν να μην έχει συμβεί τίποτα τα τελευταία είκοσι χρόνια. Δεν γίνεται ο μαθητής να ζει σε έναν κόσμο τεχνητής νοημοσύνης, βίντεο, άμεσης επικοινωνίας, ψηφιακής δημιουργίας και απεριόριστης πρόσβασης στην πληροφορία και το σχολείο να του απαντά αποκλειστικά με έναν πίνακα, ένα βιβλίο και μια υπαγόρευση.

Οπότε ο εκπαιδευτικός είναι απαραίτητο να εισάγει ένα μέρος των σύγχρονων τεχνολογιών στη διδασκαλία του, ταυτόχρονα αποτελώντας πρότυπο σωστής χρήσης τους για τους μαθητές του. Αλλά εδώ υπάρχει κάτι που χρειάζεται αποσαφήνιση: Το να χρησιμοποιείς τα εργαλεία της εποχής δεν σημαίνει ότι πρέπει να υιοθετήσεις και όλη τη λογική της εποχής. 

Ίσως, λοιπόν, χρειαζόμαστε και τρίτη επιλογή

Το δίλημμα «ή επιβραδύνουμε τους μαθητές ή επιταχύνουμε τους εκπαιδευτικούς» τελικά είναι μάλλον ψευδό-δίλημμα. Γιατί η αμαξοστοιχία δεν πρόκειται να σταματήσει. Όποιος μπει μπροστά της για να την εμποδίσει απλά θα σαρωθεί και η αμαξοστοιχία θα συνεχίσει την πορεία της.  Επίσης, ψηφιακή εποχή δεν θα ανακόψει ταχύτητα για να την προλαβαίνει το σχολείο. Αλλά ούτε ο εκπαιδευτικός μπορεί να τρέχει πίσω της ασθμαίνοντας. Ούτε μπορούμε να κάνουμε το σχολείο τόσο γρήγορο όσο είναι η ψηφιακή ζωή των μαθητών. Αυτό είναι αδύνατο. Και ίσως να μην είναι καν το ζητούμενο.

Χρειαζόμαστε έναν τρίτο δρόμο: Το μεγαλύτερο στοίχημα της εποχής μας όσον αφορά το σχολείο είναι να καλλιεργήσουμε στους μαθητές την ικανότητα να επιλέγουν ταχύτητα. Να μάθουμε στους μαθητές πότε αξίζει να τρέχουν και πότε αξίζει να σταματούν. Η υπερταχεία θα συνεχίσει να τρέχει. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν θα τη σταματήσουμε. Ούτε αν θα τρέξουμε πίσω της. Είναι αν μπορούμε να μάθουμε στα παιδιά πότε πρέπει να πατούν γκάζι και πότε πρέπει να πατούν φρένο;

Να μπορούν να ανεβάζουν ταχύτητα όταν χρειάζεται, όπως για να βρίσκουν γρήγορα μια πληροφορία, να αξιοποιούν τα ψηφιακά εργαλεία, να επικοινωνήσουν με κάποιον που βρίσκεται μακριά. Αλλά ταυτόχρονα να μπορούν να κατεβάζουν ταχύτητα: όπως για να διαβάζουν ένα βιβλίο, για να κάνουν μια βαθιά συζήτηση δια ζώσης, για να λύσουν ένα πρόβλημα που θέλει σκέψη, για να μάθουν να σκέφτονται πριν απαντήσουν, για να νιώσουν και να κατανοήσουν τα συναισθήματά τους, για να μάθουν να βρίσκουν τη δημιουργικότητα ως διέξοδο στη βαρεμάρα τους. 

Το σχολείο πρέπει να είναι ένας χώρος όπου ο μαθητής μπορεί να πάρει μια ανάσα από την ταχύτητα της εποχής του. Όχι όμως για να επιστρέψει στο παρελθόν, αλλά για να μάθει να ταξιδεύει στο μέλλον χωρίς να χάνει τον εαυτό του στη διαδρομή.

Ίσως αυτή να είναι τελικά η πιο σύγχρονη αποστολή του εκπαιδευτικού. Όχι να σταματήσει την εποχή. Όχι να την ακολουθήσει τυφλά. Αλλά να μάθει στους μαθητές να είναι αυτοί που οδηγούν. Που έχουν όχι μόνο το πόδι στο φρένο και στο γκάζι αλλά και τα χέρια στο τιμόνι. Γιατί όσο κακό είναι να μην επιτρέπουμε στην τεχνολογία να λύνει προβλήματα, άλλο τόσο κακό και ταυτόχρονα επικίνδυνο είναι να την αφήνουμε να επιλέγει εκείνη ποια προβλήματα πρέπει να λυθούν.