Γράφει ο Νίκος Μπελαβίλας*

Ο βομβαρδισμός του Πειραιά από τους Συμμάχους υπήρξε ο σφοδρότερος που δέχθηκε ελληνική πόλη κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όχι όμως ο μοναδικός. Η πόλη υπέστη συνολικά 216 αεροπορικές επιδρομές: 55 από τη γερμανική αεροπορία και 161 από τους Συμμάχους έως την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων. Οι τρεις σημαντικότερες ήταν ο βομβαρδισμός του λιμανιού στις 6 Απριλίου 1941, του Κερατσινίου στις 14 Δεκεμβρίου 1943 και ο πλέον καταστροφικός της 11ης Ιανουαρίου 1944. Συνολικά στην Ελλάδα βομβαρδίστηκαν 16 λιμάνια, πέντε από τα οποία καταστράφηκαν, όπως και η Διώρυγα της Κορίνθου.

Οι υλικές καταστροφές του Πειραιά έχουν καταγραφεί με εξαιρετική ακρίβεια χάρη στη συλλογή στοιχείων της ομάδας του Κωνσταντίνου Δοξιάδη, που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 1944 στο έργο «Αι θυσίαι της Ελλάδος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο» και κατατέθηκε στην ιδρυτική διάσκεψη του ΟΗΕ στο Σαν Φρανσίσκο τον Ιούνιο του 1945. Συμπληρωματικά στοιχεία παρέχουν ο Ιωάννης Μελετόπουλος στα Πειραϊκά (1945), οι εκθέσεις του Οργανισμού Λιμένος Πειραιώς και του American Corps of Engineers.

Στο λιμάνι καταστράφηκαν 1.800 μέτρα κρηπιδωμάτων (26%), οι δεξαμενές της Ηετιώνειας, το ναυπηγείο Βασιλειάδη, το τελωνείο, το συγκρότημα της πλατείας Καραϊσκάκη, 13 λιμενικά κτίρια, σχεδόν όλοι οι γερανοί, το σιλό και ο ταινιόδρομος σιτηρών. Τα ναυάγια έκλεισαν τη λιμενολεκάνη, με βυθισμένα τα πλοία «Clan Freiser», «Κυρά-Παναγιά», «San Marten», «Balkan» και πάνω από μία δεκάδα μικρά σκάφη, καθώς και καταρριφθέντα αεροσκάφη. Εκτός λιμανιού καταστράφηκαν οι 2 από τους 3 σιδηροδρομικούς σταθμούς, το εργοστάσιο της Λεύκας, το Πυριτιδοποιείο και δεκάδες βιομηχανίες. Ολόκληρες ζώνες της πόλης ισοπεδώθηκαν, ενώ 3.189 οικοδομές καταστράφηκαν ολοσχερώς και 1.624 υπέστησαν σοβαρές βλάβες. Σε σημεία όπως η Αγία Τριάδα και το καταφύγιο της Ηλεκτρικής σημειώθηκαν εκατόμβες αμάχων.

Ο Πειραιάς ουσιαστικά ισοπεδώθηκε, όπως περισσότερες από 1.000 πόλεις στην Ευρώπη, τη Σοβιετική Ένωση και την Ιαπωνία, μεταξύ τους το Λονδίνο, η Δρέσδη, το Αμβούργο, η Βαρσοβία, το Βερολίνο και το Τόκιο.

Ένας διαδεδομένος μύθος υποστηρίζει ότι ο βομβαρδισμός του 1944 στόχευε την Αντίσταση. Ωστόσο, τον Ιανουάριο του 1944 δεν ήταν σαφές πότε ή αν θα αποχωρούσαν οι Γερμανοί, ενώ το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ δεν διέθεταν στην πόλη κρίσιμες υποδομές όπως στην "Ελεύθερη Ελλάδα". Επιπρόσθετα σημαντικές συνοικίες-θύλακες του Εφεδρικού ΕΛΑΣ όπως η Κοκκινιά δεν βομαρδίστηκαν. Οι επιθέσεις έπληξαν κυρίως το λιμάνι, τα εργοστάσια, τα τρένα και τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις, ενώ οι απώλειες σε κατοικημένες περιοχές οφείλονται και στη μεγάλη νέφωση που προκάλεσε αστοχίες της USAF.

Η εξήγηση είναι απλή: το λιμάνι του Πειραιά ήταν η βασική πύλη τροφοδοσίας των ναζιστικών δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο και ο Πειραιάς το μεγαλύτερο βιομηχανικό κέντρο των νότιων Βαλκανίων, πλήρως ενταγμένο στη γερμανική πολεμική οικονομία. Οι Σύμμαχοι είχαν κάθε λόγο να το πλήξουν.

Όσο για τον αριθμό των νεκρών του βομβαρδισμού, τα ιστορικά στοιχεία παρουσιάζουν αποκλίσεις, αλλά συγκλίνουν σε ένα σαφές εύρος. Στο μνημείο των πεσόντων στην Ανάσταση αναγράφονται 492 ονόματα, ενώ ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης σε έκθεσή του το 1946 κάνει λόγο για περίπου 500 νεκρούς. Ο Ιωάννης Μελετόπουλος, ήδη από το 1945, ανεβάζει τον αριθμό στους 805, εκτίμηση που υιοθετεί και ο πρώτος σημαντικός μεταπολεμικός ιστορικός του Πειραιά, Γιάννης Χατζημανωλάκης, όπως και η πλειονότητα των μεταγενέστερων ιστορικών, καταλήγοντας σε ένα εύρος 700–800 θυμάτων. Κατά καιρούς διακινήθηκαν πολύ υψηλότεροι αριθμοί, της τάξης των 3.500 έως 5.000 νεκρών, οι οποίοι όμως δεν τεκμηριώνονται από καμία αξιόπιστη πηγή. Είναι γνωστό ότι κατά την περίοδο της Κατοχής αρκετοί θάνατοι αποκρύπτονταν, προκειμένου οι οικογένειες να διατηρήσουν τα δελτία σίτισης· ωστόσο, από πουθενά δεν προκύπτει απόκλιση τέτοιου μεγέθους.

Σε ευρύτερη κλίμακα, ο Πειραιάς πλήρωσε βαρύτατο τίμημα στον πόλεμο. Συνολικά περισσότεροι από 13.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους την περίοδο 1941–1944: περίπου 11.000 από την πείνα, 1.100 εκτελεσμένοι αγωνιστές της Αντίστασης και άμαχοι, καθώς και περίπου 20.000 Πειραιώτες που εκτοπίστηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης. Αυτοί οι αριθμοί συνθέτουν τη σκληρή, τεκμηριωμένη αποτίμηση του πολέμου και του φασισμού στην πόλη.

Ο χάρτης των καταστροφών του Πειραιά κατά τον Β’ ΠΠ από το έργο του Κωνσταντίνου Δοξιάδη «Αι θυσίαι της Ελλάδος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο» το οποίο κατετέθη στον ΟΗΕ τον Ιούνιο του 1945. Με τα σκούρα χρώματα (μαύρο έως κόκκινο) σημειώνονται οι κατεστραμμένες και ημικατεστραμμένες περιοχές.

*Ο Νίκος Μπελαβίλας είναι καθηγητής στο ΕΜΠ και διεθύνει το Εργαστήριο Αστικού Περιβάλλοντος - Το κείμενο από την προσωπική του σελίδα στο FACEBOOK