Χρήστος Κάτσικας

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο πόσους αναπληρωτές χρειάζεται κάθε Σεπτέμβριο το δημόσιο σχολείο. Είναι πόσα χρόνια μπορεί ένας άνθρωπος να παραμένει “αναπληρωτής” χωρίς να αναβάλλει μαζί με τη μονιμότητά του και ολόκληρη τη ζωή του.

Αθήνα, Ρόδος, Λέσβος, Κρήτη, Κυκλάδες ή ένα ορεινό χωριό της ηπειρωτικής Ελλάδας; Για χιλιάδες αναπληρωτές εκπαιδευτικούς, η ερώτηση αυτή δεν αφορά τις διακοπές τους αλλά τη ζωή τους, γιατί κάθε καλοκαίρι καλούνται να περιμένουν έναν πίνακα, ένα SMS και μια τοποθέτηση που μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να καθορίσει πού θα ζήσουν οι ίδιοι, αν θα βλέπουν καθημερινά τα παιδιά τους και αν η οικογένειά τους θα μπορέσει να παραμείνει ενωμένη.

Υπάρχει κάτι βαθιά παράδοξο στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί εδώ και χρόνια η ζωή των αναπληρωτών εκπαιδευτικών: πρόκειται για ανθρώπους που διδάσκουν στα παιδιά σταθερότητα, πρόγραμμα, στόχους και σχεδιασμό, ενώ οι ίδιοι δυσκολεύονται να σχεδιάσουν ακόμη και τους επόμενους δέκα μήνες της δικής τους ζωής. Κάθε καλοκαίρι γνωρίζουν ότι πιθανότατα θα εργαστούν ξανά, αλλά δεν γνωρίζουν πού, πότε ακριβώς θα προσληφθούν, σε ποιο σχολείο θα τοποθετηθούν, πόσο θα κοστίζει το σπίτι που θα πρέπει να βρουν και αν θα είναι πρακτικά δυνατό να πάρουν μαζί τους την οικογένειά τους.

Και κάπου εδώ η εργασιακή επισφάλεια παύει να είναι απλώς επαγγελματικό ζήτημα και μετατρέπεται σε οικογενειακό.

Πώς αποφασίζει ένα ζευγάρι να αποκτήσει παιδί όταν ο ένας από τους δύο μπορεί τον Σεπτέμβριο να χρειαστεί να φύγει για ένα νησί; Πώς οργανώνεται η καθημερινότητα όταν το παιδί πηγαίνει ήδη σχολείο και δεν μπορεί κάθε χρόνο να αλλάζει πόλη, φίλους και περιβάλλον; Πώς διατηρείται μια σχέση όταν για εννέα ή δέκα μήνες ο ένας σύντροφος ζει στην Αθήνα και ο άλλος στη Λέσβο, στη Ρόδο ή σε ένα χωριό εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά;

Για έναν μόνιμο εργαζόμενο, η απόφαση να δημιουργήσει οικογένεια βασίζεται συνήθως σε ορισμένες σταθερές: μια πόλη, ένα σπίτι, μια δουλειά, ένα δίκτυο συγγενών ή φίλων, ένα σχολείο για τα παιδιά. Ο αναπληρωτής συχνά δεν διαθέτει τίποτε από αυτά σε σταθερή βάση. Μπορεί τη μία χρονιά να βρίσκεται στην Κρήτη, την επόμενη στην Αττική και την τρίτη σε κάποιο νησί των Κυκλάδων, ενώ κάθε φορά καλείται να οργανώσει ξανά από την αρχή στέγη, μετακίνηση, καθημερινότητα και οικογενειακές ισορροπίες.

Η κατάσταση γίνεται ακόμη δυσκολότερη όταν υπάρχουν μικρά παιδιά. Ένας γονιός που προσλαμβάνεται εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από το σπίτι του βρίσκεται μπροστά σε ένα σχεδόν αδύνατο δίλημμα: θα πάρει μαζί του το παιδί και θα αναστατώσει ολόκληρη την οικογενειακή ζωή ή θα φύγει μόνος του και θα βλέπει το παιδί του όσο του επιτρέπουν τα εισιτήρια, τα ωράρια και οι οικονομικές δυνατότητες;

Και αν το παιδί έχει ήδη ξεκινήσει Νηπιαγωγείο ή Δημοτικό, τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο σύνθετα, γιατί τότε δεν μετακινείται απλώς ένας εργαζόμενος αλλά ένα ολόκληρο οικογενειακό σύστημα.

Υπάρχει και το οικονομικό κόστος, το οποίο πολλές φορές κάνει την οικογενειακή συνύπαρξη πρακτικά αδύνατη. Ένα δεύτερο ενοίκιο, λογαριασμοί, μετακινήσεις, ακτοπλοϊκά ή αεροπορικά εισιτήρια, βενζίνη, έξοδα επιστροφής στο σπίτι τα Σαββατοκύριακα, όλα αυτά μπορούν να απορροφήσουν ένα τεράστιο μέρος του μισθού. Έτσι, ο αναπληρωτής μπορεί να εργάζεται κανονικά και παρ’ όλα αυτά να χρειάζεται οικονομική βοήθεια από τους γονείς του ή από τον σύντροφό του, μόνο και μόνο για να μπορεί να συνεχίσει να εργάζεται μακριά.

Ακόμη και η απόκτηση παιδιού μπορεί να μετατίθεται διαρκώς για «του χρόνου».

Του χρόνου που ίσως έρθει καλύτερη περιοχή.

Του χρόνου που ίσως συγκεντρωθούν περισσότερα μόρια.

Του χρόνου που ίσως υπάρξει μόνιμος διορισμός.

Του χρόνου που ίσως η ζωή γίνει λίγο πιο προβλέψιμη.

Μόνο που για αρκετούς εκπαιδευτικούς αυτό το «του χρόνου» επαναλαμβάνεται επί πέντε, δέκα ή ακόμη και περισσότερα χρόνια.

Και τότε η αναβολή παύει να είναι προσωρινή και γίνεται τρόπος ζωής.

Δεν πρόκειται, επομένως, μόνο για το αν οι αναπληρωτές έχουν επαρκή μισθό ή αν βρίσκουν εύκολα σπίτι. Πρόκειται για κάτι βαθύτερο: για το δικαίωμα ενός ανθρώπου να μπορεί να φανταστεί το μέλλον του με κάποια στοιχειώδη βεβαιότητα.

Η δημιουργία οικογένειας δεν είναι μια απόφαση που λαμβάνεται μέσα σε κενό. Χρειάζεται σταθερότητα, χρόνο, παρουσία, οικονομική ασφάλεια και τη δυνατότητα να γνωρίζει κανείς περίπου πού θα βρίσκεται σε έναν χρόνο. Όταν όλα αυτά εξαρτώνται από έναν πίνακα κατάταξης και από μια περιοχή πρόσληψης που μπορεί να αλλάζει κάθε Σεπτέμβριο, τότε η ίδια η οικογενειακή ζωή μετατρέπεται σε διαρκή άσκηση προσαρμογής.

Και ίσως εδώ βρίσκεται ένα ζήτημα που ξεπερνά την εκπαίδευση και αγγίζει ευθέως το δημογραφικό πρόβλημα της χώρας.

Δεν μπορεί από τη μία να εκφράζεται ανησυχία για τη μείωση των γεννήσεων και από την άλλη δεκάδες χιλιάδες νέοι εργαζόμενοι να ζουν για χρόνια χωρίς δυνατότητα γεωγραφικού και επαγγελματικού σχεδιασμού. Δεν μπορεί να ζητείται από τους νέους ανθρώπους να δημιουργήσουν οικογένεια όταν η δουλειά τους μπορεί κάθε χρόνο να βρίσκεται σε διαφορετική άκρη της Ελλάδας.

Ο αναπληρωτής εκπαιδευτικός δεν ζητά να γνωρίζει όλη τη ζωή του εκ των προτέρων.

Ζητά κάτι πολύ πιο απλό: να μπορεί να κάνει σχέδια χωρίς κάθε Αύγουστο να περιμένει ένα μήνυμα που θα τα ξαναγράψει από την αρχή.

Γιατί πίσω από κάθε πρόσληψη δεν υπάρχει μόνο ένας εκπαιδευτικός που καλύπτει ένα κενό.

Υπάρχει ένας σύντροφος που μένει πίσω.

Ένα παιδί που περιμένει.

Ένα δεύτερο σπίτι που πρέπει να πληρωθεί.

Μια οικογένεια που προσπαθεί να χωρέσει σε δύο πόλεις.

Και μια ζωή που, για άλλη μια χρονιά, μπαίνει σε αναμονή.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο πόσους αναπληρωτές χρειάζεται κάθε Σεπτέμβριο το δημόσιο σχολείο. Είναι πόσα χρόνια μπορεί ένας άνθρωπος να παραμένει “αναπληρωτής” χωρίς να αναβάλλει μαζί με τη μονιμότητά του και ολόκληρη τη ζωή του.