Χρήστος Κάτσικας

Κάποτε, η σχολική καθημερινότητα είχε έναν σαφή πυρήνα: το μάθημα, τον μαθητή, τη σχέση που χτίζεται μέσα στην τάξη. Σήμερα, αυτός ο πυρήνας παραμένει, αλλά γύρω του έχει υφανθεί ένα πυκνό και συχνά ασφυκτικό πλέγμα από ψηφιακές υποχρεώσεις. Πλατφόρμες, πίνακες, καταχωρίσεις, προθεσμίες. Μια «ψηφιακή καταιγίδα» που δεν φαίνεται να κοπάζει.

Οι λεγόμενες «ψηφιακές διευκολύνσεις» εισήχθησαν με την υπόσχεση του εκσυγχρονισμού. Θα απλοποιούσαν διαδικασίες, θα μείωναν τη γραφειοκρατία, θα εξοικονομούσαν χρόνο. Στην πράξη, όμως, για πολλούς εκπαιδευτικούς μεταφράστηκαν σε κάτι εντελώς διαφορετικό: σε μια καθημερινότητα συνεχούς διαχείρισης δεδομένων.

Αν ρωτήσει κανείς έναν εκπαιδευτικό σήμερα τι περιλαμβάνει η δουλειά του, δύσκολα θα ακούσει μόνο για διδασκαλία. Πίσω από τη σχολική τάξη υπάρχει ένα ολόκληρο «αόρατο» κομμάτι: καταχωρίσεις σε πλατφόρμες, ενημερώσεις συστημάτων, συμπλήρωση αναφορών, συμμετοχή σε ψηφιακές διαδικασίες που πολλαπλασιάζονται χρόνο με τον χρόνο.

Η εκπαίδευση φαίνεται να έχει εισέλθει σε μια εποχή «πλατφορμοποίησης». Κάθε δράση, κάθε πρόγραμμα, κάθε διοικητική διαδικασία συνοδεύεται από μια νέα εφαρμογή. Από τη διαχείριση σχολικών δεδομένων μέχρι την επικοινωνία με γονείς και την αξιολόγηση, το σχολείο λειτουργεί όλο και περισσότερο ως ένας χώρος συνεχούς ψηφιακής καταγραφής.

Δεν είναι τυχαίο ότι στους διαδρόμους ακούγεται όλο και πιο συχνά –με μια δόση χιούμορ αλλά και κούρασης– η φράση: «υπάρχει πλατφόρμα για τα πάντα». Μια ειρωνική διαπίστωση που κρύβει μια βαθύτερη αλήθεια: η τεχνολογία, αντί να απελευθερώνει χρόνο, συχνά τον καταναλώνει.

Για τον εκπαιδευτικό της τάξης αυτό σημαίνει κάτι πολύ συγκεκριμένο. Η εργασία δεν τελειώνει με το τελευταίο κουδούνι. Συνεχίζεται το απόγευμα, μπροστά σε μια οθόνη. Εκεί όπου, μετά την προετοιμασία του επόμενου μαθήματος και τη διόρθωση εργασιών, έρχεται να προστεθεί η «υποχρέωση» της ενημέρωσης των συστημάτων.

Το φαινόμενο αυτό δεν είναι απλώς τεχνικό. Είναι βαθιά παιδαγωγικό. Γιατί κάθε λεπτό που αφιερώνεται σε διοικητικές καταχωρίσεις αφαιρείται από τη διδασκαλία, από την προετοιμασία, από την ουσιαστική επαφή με τον μαθητή.

Και σαν να μην έφτανε αυτό, οι εξωεκπαιδευτικές ευθύνες των εκπαιδευτικών συνεχίζουν να διευρύνονται. Ο εκπαιδευτικός καλείται να διαχειριστεί κρίσεις, να επιλύσει συγκρούσεις, να στηρίξει μαθητές με ψυχοκοινωνικές δυσκολίες, να επικοινωνήσει με γονείς σε σύνθετες καταστάσεις. Συχνά λειτουργεί ταυτόχρονα ως σύμβουλος, διαμεσολαβητής, ακόμη και ως κοινωνικός λειτουργός.

Σε αυτό το περιβάλλον, η έννοια της «διοικητικής υπερφόρτωσης» δεν είναι υπερβολή. Είναι καθημερινή εμπειρία. Το σχολείο μοιάζει να μετατρέπεται σταδιακά σε έναν οργανισμό διαχείρισης δεδομένων, όπου οι αριθμοί, οι αναφορές και οι φόρμες αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερο χώρο.

Και όμως, η εκπαίδευση δεν είναι αριθμοί.

Η ουσία της βρίσκεται στη σχέση. Στη στιγμή που ένας μαθητής θα καταλάβει κάτι που πριν του φαινόταν αδύνατο. Στην ενθάρρυνση που θα του δώσει δύναμη να συνεχίσει. Στην εμπιστοσύνη που θα χτιστεί μέσα στην τάξη. Αυτές οι στιγμές δεν καταγράφονται σε καμία πλατφόρμα. Δεν αποτυπώνονται σε κανέναν πίνακα.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν πρέπει να υπάρχουν ψηφιακά εργαλεία. Η τεχνολογία μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο σύμμαχο, όταν σχεδιάζεται με γνώμονα την εκπαιδευτική πράξη. Το ζήτημα είναι αν αυτά τα εργαλεία υπηρετούν τον εκπαιδευτικό ή αν τελικά τον επιβαρύνουν.

Γιατί όταν κάθε νέα πολιτική συνοδεύεται από μια νέα πλατφόρμα, χωρίς να αφαιρείται κάτι από τα ήδη υπάρχοντα, το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος. Η γραφειοκρατία δεν μειώνεται – απλώς αλλάζει μορφή. Από χαρτί γίνεται οθόνη. Από φάκελος γίνεται αρχείο.

Η πρόκληση για το σχολείο του 21ου αιώνα δεν είναι να γεμίσει με εφαρμογές. Είναι να βρει την ισορροπία. Να αξιοποιήσει την τεχνολογία χωρίς να χάσει τον παιδαγωγικό του πυρήνα. Να απλοποιήσει, όχι να περιπλέξει.

Γιατί στο τέλος της ημέρας, το σχολείο δεν είναι μια πλατφόρμα. Είναι ένας ζωντανός χώρος ανθρώπινων σχέσεων. Και ο εκπαιδευτικός δεν είναι διαχειριστής δεδομένων. Είναι ο άνθρωπος που δίνει νόημα στη γνώση.

Αν αυτό χαθεί μέσα σε πίνακες και προθεσμίες, τότε καμία ψηφιακή μεταρρύθμιση δεν μπορεί να θεωρηθεί επιτυχημένη.