Χρήστος Κάτσικας

Από τις δημόσιες παρεμβάσεις για την εκπαιδευτική πολιτική μέχρι τις καταγγελίες για σχολικά προβλήματα, η πειθαρχική αντιμετώπιση της διαφωνίας δημιουργεί ένα επικίνδυνο μήνυμα: ο εκπαιδευτικός μπορεί να γνωρίζει, αλλά πρέπει να προσέχει αν θα μιλήσει.

Υπάρχει μια στιγμή στην καθημερινότητα του σχολείου κατά την οποία ο εκπαιδευτικός καλείται να αποφασίσει αν θα δημοσιοποιήσει ένα πρόβλημα που επηρεάζει τους μαθητές του, αν θα διαμαρτυρηθεί για μια διοικητική απόφαση που θεωρεί άδικη ή αν θα περιορίσει την αγανάκτησή του σε μια ιδιωτική συζήτηση, υπολογίζοντας πλέον, μαζί με την ευθύνη απέναντι στα παιδιά, και τον κίνδυνο να βρεθεί ο ίδιος απολογούμενος.

Σε αυτή τη στιγμή αποκτά το πραγματικό της βάρος η κατηγορία της «κακόβουλης κριτικής», η οποία επανέρχεται σε συνδικαλιστικές ανακοινώσεις για πειθαρχικές υποθέσεις εκπαιδευτικών, προκαλώντας ανησυχία για τα όρια ανάμεσα στον έλεγχο μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς και στην προσπάθεια περιορισμού του δημόσιου λόγου.

Γιατί όταν μια καταγγελία για ελλείψεις, μια πολιτική διαφωνία ή μια ανακοίνωση σωματείου αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως πρόβλημα υπηρεσιακής πειθαρχίας, το ερώτημα παύει να αφορά μόνο τον εγκαλούμενο και αγγίζει ολόκληρη τη σχολική κοινότητα: ποιος θα μιλήσει την επόμενη φορά;

Η κριτική δεν γίνεται παράπτωμα επειδή ενοχλεί

Ο Υπαλληλικός Κώδικας, στο άρθρο 107, παράγραφος 1, περίπτωση ιζ΄, δεν ορίζει ως παράπτωμα οποιαδήποτε κριτική στην προϊσταμένη αρχή, αλλά περιγράφει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, συνδέοντάς την με τη σκόπιμη χρήση στοιχείων που ο υπάλληλος γνωρίζει ότι είναι καταφανώς ανακριβή ή με χαρακτηριστικά απρεπείς εκφράσεις.

Επιπλέον, η παράγραφος 3 του ίδιου άρθρου προβλέπει ότι η συνδικαλιστική, πολιτική ή κοινωνική δράση δεν συνιστά ανάρμοστη ή αναξιοπρεπή συμπεριφορά κατά την έννοια του αντίστοιχου παραπτώματος. Η προστασία αυτή δεν αποτελεί γενική ασυλία για κάθε πράξη, αποτελεί όμως σαφή υπενθύμιση ότι η συλλογική δράση δεν μπορεί να ενοχοποιείται από μόνη της.

Αυτό σημαίνει ότι η διοίκηση οφείλει να τεκμηριώνει τι ακριβώς αποδίδει στον εκπαιδευτικό, αντί να μετατρέπει την ένταση της διαφωνίας σε απόδειξη κακοβουλίας, επειδή άλλο πράγμα είναι ένας ελέγξιμος ισχυρισμός για γεγονότα και άλλο μια αυστηρή αξιολογική κρίση για την εκπαιδευτική πολιτική.

Από τον Πειραιά στο Πόρτο Ράφτη

Η συζήτηση έχει συγκεκριμένες αφετηρίες, καθώς ήδη τον Σεπτέμβριο του 2023 τα εκπαιδευτικά σωματεία κατήγγειλαν πειθαρχικές παραπομπές του Γιώργου Καββαδία, τότε μέλους του ΔΣ της ΕΛΜΕ, και του Νεκτάριου Χατζηανδρέου, συνδέοντας τις υποθέσεις με δημόσιες τοποθετήσεις στο διαδίκτυο και κριτική προς τη διοίκηση. 

Σήμερα, στην υπόθεση των 22 εκπαιδευτικών του 1ου Δημοτικού Σχολείου Πόρτο Ράφτη, τα σωματεία καταγγέλλουν ότι η απόδοση «κακόβουλης κριτικής» συνδέεται με την προσφυγή εκπαιδευτικών στα συνδικαλιστικά τους όργανα και με την έκφραση απόψεων για τις ευθύνες συντήρησης του σχολικού κτιρίου.

Ο φόβος ταξιδεύει πέρα από τον υπηρεσιακό φάκελο

Το αποτύπωμα μιας πειθαρχικής διαδικασίας δεν περιορίζεται στην ενδεχόμενη ποινή, καθώς ο εργαζόμενος χρειάζεται να συγκεντρώσει έγγραφα, να αναζητήσει υποστήριξη, να αφιερώσει χρόνο και χρήματα και να επιστρέψει στην τάξη κουβαλώντας μια εκκρεμότητα που μπορεί να επηρεάζει τη ζωή του για μεγάλο διάστημα.

Γύρω του, άλλοι εκπαιδευτικοί μπορεί να αρχίσουν να σβήνουν αναρτήσεις, να αποφεύγουν να υπογράφουν ανακοινώσεις ή να σκέφτονται δεύτερη φορά μια παρέμβαση σε προσωπικό λογαριασμό στο Facebook, ακόμη και όταν αυτή αφορά ζητήματα δημόσιου ενδιαφέροντος.

Το προσωπικό προφίλ ασφαλώς δεν καταργεί την ευθύνη του συντάκτη για το περιεχόμενό του, όμως ούτε η ιδιότητα του δημόσιου υπαλλήλου μπορεί να καταργεί την ιδιότητα του πολίτη, μετατρέποντας κάθε δημόσια διαφωνία σε ενδεχόμενο υπηρεσιακό κίνδυνο.

Έτσι λειτουργεί η αυτολογοκρισία: πριν φτάσει μια εντολή σιωπής, ο άνθρωπος αρχίζει να την επιβάλλει στον εαυτό του.

Το σωματείο χρειάζεται ελευθερία για να επιτελεί τον ρόλο του

Η συνδικαλιστική ελευθερία, την οποία προστατεύει το άρθρο 23 του Συντάγματος, προϋποθέτει δυνατότητα εκπροσώπησης, δημόσιας παρέμβασης και αμφισβήτησης αποφάσεων της εργοδοσίας, ενώ η ελευθερία έκφρασης κατοχυρώνεται στο άρθρο 14, μέσα στο πλαίσιο του νόμου. 

Ένα μέλος διοικητικού συμβουλίου που φοβάται ότι θα εγκαλείται προσωπικά για κάθε ανακοίνωση του σωματείου του δυσκολεύεται να εκπροσωπήσει ουσιαστικά τους συναδέλφους του, ενώ ένα σχολείο που αποθαρρύνει τη δημοσιοποίηση προβλημάτων χάνει έναν πολύτιμο μηχανισμό έγκαιρης προειδοποίησης.

Η απάντηση χρειάζεται τεκμηριωμένο λόγο, συλλογική υποστήριξη, διαφανείς διαδικασίες και αυστηρή διάκριση ανάμεσα στην πραγματική προσβολή δικαιωμάτων και στη δυσάρεστη για την εξουσία κριτική.

Ο εκπαιδευτικός που επιμένει να μιλά για το άδικο μπορεί να βοηθήσει το σχολείο να γίνει καλύτερο, ακριβώς επειδή αρνείται να θεωρήσει τις δυσλειτουργίες του φυσιολογικές· και μια δημοκρατική διοίκηση έχει κάθε λόγο να ακούει αυτή τη φωνή, ακόμη περισσότερο όταν την ενοχλεί.