Χρήστος Κάτσικας

Όλο και περισσότεροι εκπαιδευτικοί εκφράζουν την ανησυχία ότι η εκπαιδευτική διαδικασία δεν οργανώνεται πλέον γύρω από τη μάθηση, αλλά γύρω από τις εξετάσεις. Και όταν οι εξετάσεις γίνονται το κέντρο του σχολείου, αλλάζει σταδιακά η ίδια η έννοια της διδασκαλίας.

«Παλιά ξεκινούσαμε από το παιδί και καταλήγαμε στο βιβλίο. Σήμερα ξεκινάμε από το πιθανό θέμα των εξετάσεων και προσπαθούμε να χωρέσουμε μέσα του το παιδί».

Η φράση ανήκει στην καθηγήτρια Μαίρη Πρίμη με περισσότερα από είκοσι πέντε χρόνια υπηρεσίας και αποτυπώνει μια αίσθηση που εκφράζεται ολοένα συχνότερα μέσα στους συλλόγους διδασκόντων. Δεν πρόκειται μόνο για μια διαφωνία σχετικά με τον τρόπο εξέτασης των μαθητών. Πρόκειται για έναν βαθύτερο προβληματισμό: μπορεί ένα εξεταστικό σύστημα να αρχίσει να καθορίζει όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούνται οι μαθητές, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο διδάσκονται;

Για πολλούς εκπαιδευτικούς, αυτό ακριβώς συμβαίνει σήμερα.

Τα τελευταία χρόνια οι εξετάσεις δεν αποτελούν απλώς το τέλος της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Τείνουν να γίνουν το σημείο από το οποίο ξεκινά ο σχεδιασμός της. Η ύλη οργανώνεται με βάση τις εξετάσεις, η καθημερινή διδασκαλία προσαρμόζεται στις απαιτήσεις τους, οι ασκήσεις επιλέγονται με γνώμονα την πιθανότητα να εμφανιστούν σε διαγώνισμα και η σχολική χρονιά αποκτά έναν ολοένα πιο έντονο εξετασιοκεντρικό χαρακτήρα.

Η εισαγωγή και η διεύρυνση της Τράπεζας Θεμάτων ενίσχυσε ακόμη περισσότερο αυτή τη λογική.

Οι υποστηρικτές της θεωρούν ότι εξασφαλίζει κοινά κριτήρια αξιολόγησης, μεγαλύτερη αντικειμενικότητα και υψηλότερο επίπεδο απαιτήσεων. Πολλοί εκπαιδευτικοί, ωστόσο, υποστηρίζουν ότι η συνεχής προσαρμογή της διδασκαλίας στις ανάγκες ενός προκαθορισμένου εξεταστικού μηχανισμού οδηγεί σταδιακά σε μια διαφορετική φιλοσοφία του σχολείου.

«Δεν διδάσκεις πλέον αυτό που θεωρείς παιδαγωγικά σημαντικό. Διδάσκεις αυτό που είναι πιθανό να ζητηθεί. Και αυτή η διαφορά είναι τεράστια», λέει ο καθηγητής Γιώργος Καββαδίας.

Η παρατήρηση αυτή δεν αφορά μόνο το περιεχόμενο της γνώσης. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές προσεγγίζουν τη μάθηση.

Όταν ολόκληρη η σχολική χρονιά περιστρέφεται γύρω από την επόμενη εξέταση, η γνώση κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια διαδικασία αποστήθισης, εξάσκησης και αναπαραγωγής σωστών απαντήσεων. Η περιέργεια, η αναζήτηση, η αμφισβήτηση και ο δημιουργικός πειραματισμός υποχωρούν μπροστά στην ανάγκη της επιτυχίας.

«Τα παιδιά δεν ρωτούν πλέον "γιατί συμβαίνει αυτό;". Ρωτούν "θα πέσει στις εξετάσεις;". Και όταν αυτό γίνει ο κανόνας, καταλαβαίνεις ότι κάτι έχει αλλάξει βαθιά στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη μάθηση», σημειώνει εκπαιδευτικός Φυσικών Επιστημών.

Οι συνέπειες όμως δεν σταματούν στους μαθητές.

Επηρεάζουν καθοριστικά και τον ίδιο τον εκπαιδευτικό.

Η διδασκαλία δεν είναι μια μηχανική διαδικασία μεταφοράς πληροφοριών. Δεν είναι η εφαρμογή ενός έτοιμου σεναρίου ούτε η αυστηρή εκτέλεση ενός προγράμματος. Είναι μια ζωντανή σχέση που οικοδομείται καθημερινά ανάμεσα στον δάσκαλο και τους μαθητές του.

Είναι η στιγμή που μια απρόσμενη ερώτηση αλλάζει ολόκληρη την πορεία του μαθήματος.

Είναι η δυνατότητα να αφιερωθεί περισσότερος χρόνος σε μια έννοια επειδή η τάξη το χρειάζεται.

Είναι η ελευθερία να συνδεθεί ένα λογοτεχνικό κείμενο με ένα κοινωνικό γεγονός, ένα μαθηματικό πρόβλημα με την καθημερινή ζωή ή ένα ιστορικό γεγονός με τα σύγχρονα διλήμματα της δημοκρατίας.

«Η διδασκαλία δεν είναι μόνο μετάδοση γνώσεων. Είναι σχέση. Είναι εμπιστοσύνη. Είναι διάλογος. Είναι πολλές φορές η ικανότητα να αφήσεις για λίγο στην άκρη το βιβλίο, γιατί βλέπεις ότι τα παιδιά έχουν ανάγκη να συζητήσουν κάτι σημαντικό. Αυτές οι στιγμές δεν προγραμματίζονται ούτε μπαίνουν στην Τράπεζα Θεμάτων», υπογραμμίζει η δασκάλα Κατερίνα Κ. της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης.

Ακριβώς εκεί βρίσκεται και η μεγαλύτερη ανησυχία πολλών εκπαιδευτικών.

Όσο περισσότερο η εκπαιδευτική διαδικασία καθοδηγείται από ένα εξεταστικό σύστημα με προκαθορισμένες λογικές και όσο περισσότερο η Τράπεζα Θεμάτων αποκτά ρυθμιστικό ρόλο στον σχεδιασμό της διδασκαλίας, τόσο περισσότερο περιορίζεται η παιδαγωγική αυτονομία του εκπαιδευτικού.

Ο εκπαιδευτικός αισθάνεται ότι δεν σχεδιάζει πλέον το μάθημά του με βασικό κριτήριο τις ανάγκες της συγκεκριμένης τάξης, αλλά με γνώμονα τις απαιτήσεις ενός εξωτερικού μηχανισμού αξιολόγησης.

«Το μάθημα αρχίζει να γίνεται προβλέψιμο. Ξέρεις περίπου τι πρέπει να καλύψεις, πώς πρέπει να το καλύψεις και πόσο χρόνο πρέπει να αφιερώσεις. Αυτό όμως δεν είναι πάντα εκπαίδευση. Είναι πολλές φορές προετοιμασία εξετάσεων», επισημαίνει ο καθηγητής Χρίστος Σόφης.

Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστεί κανείς τι είναι πραγματικά η σχολική τάξη.

Η σχολική τάξη δεν είναι μόνο ένας χώρος όπου διδάσκεται η ύλη. Είναι μια μικρή δημοκρατική κοινότητα.

Είναι ο χώρος όπου οι μαθητές μαθαίνουν να ακούν τον άλλον, να διαφωνούν με επιχειρήματα, να συνεργάζονται, να αναλαμβάνουν ευθύνες, να σέβονται κανόνες αλλά και να αναπτύσσουν ελεύθερη σκέψη.

Η διδασκαλία είναι γνώση, αλλά είναι ταυτόχρονα σχέση. Είναι πνεύμα. Είναι ελευθερία. Είναι πειθαρχία που γεννιέται μέσα από τον σεβασμό και όχι από τον φόβο. Είναι ανοχή στη διαφορετική άποψη.

Είναι η δυνατότητα να προσαρμόζεται ο ρυθμός του μαθήματος στις ανάγκες των παιδιών και όχι μόνο στις απαιτήσεις ενός εξεταστικού ημερολογίου.

Καμία Τράπεζα Θεμάτων δεν μπορεί να μετρήσει αυτά τα στοιχεία.

Καμία εξέταση δεν μπορεί να αποτυπώσει τη στιγμή που ένας μαθητής αποκτά αυτοπεποίθηση, ανακαλύπτει την αγάπη για ένα γνωστικό αντικείμενο ή αποφασίζει να συνεχίσει την προσπάθεια επειδή κάποιος εκπαιδευτικός πίστεψε στις δυνατότητές του.

Η εξέταση αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο κάθε εκπαιδευτικού συστήματος. Χωρίς αυτήν δεν μπορεί να υπάρξει ανατροφοδότηση ούτε βελτίωση. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, είναι διαφορετικό: πρέπει οι εξετάσεις να αξιολογούν τη διδασκαλία ή να την καθορίζουν;

Όταν το εξεταστικό σύστημα μετατρέπεται στον βασικό ρυθμιστή της σχολικής ζωής, υπάρχει ο κίνδυνος να αντιστραφούν οι ρόλοι. Αντί οι εξετάσεις να υπηρετούν την εκπαίδευση, η εκπαίδευση αρχίζει να υπηρετεί τις εξετάσεις.

Και τότε το σχολείο μπορεί να συνεχίσει να παράγει υψηλές επιδόσεις, χωρίς όμως να είναι βέβαιο ότι θα συνεχίσει να καλλιεργεί ελεύθερους, δημιουργικούς και σκεπτόμενους ανθρώπους. Γιατί η ουσία της διδασκαλίας δεν βρίσκεται μόνο στις σωστές απαντήσεις, αλλά κυρίως στις σωστές ερωτήσεις που γεννιούνται μέσα σε μια ζωντανή σχολική τάξη.