Χρήστος Κάτσικας

Η είδηση από την Ηλιούπολη πάγωσε τη χώρα.

Δύο 17χρονα κορίτσια, φίλες, βρέθηκαν στο κενό από ταράτσα πολυκατοικίας. Η μία έχασε τη ζωή της. Η άλλη δίνει μάχη να κρατηθεί στη ζωή.

Οι πληροφορίες που είδαν το φως της δημοσιότητας συγκλονίζουν: σημειώματα, ημερολόγια, αναφορές σε κατάθλιψη, σε αίσθημα αδιεξόδου, σε φόβο απογοήτευσης των γονιών ενόψει των Πανελλαδικών.

Σε τέτοιες στιγμές χρειάζεται απόλυτη προσοχή. Καμία ανθρώπινη τραγωδία δεν μπορεί να ερμηνευτεί μονοδιάστατα. Η ψυχική υγεία είναι σύνθετο και βαθιά προσωπικό ζήτημα. Όμως το περιστατικό αυτό φέρνει ξανά στο προσκήνιο μια σκληρή πραγματικότητα που συχνά αποφεύγουμε να κοιτάξουμε κατάματα: για ορισμένους εφήβους, ο φόβος της αποτυχίας δεν βιώνεται ως ένα πρόσκαιρο άγχος, αλλά ως υπαρξιακή κατάρρευση.

Για έναν ενήλικα, οι Πανελλαδικές μπορεί να μοιάζουν ένας δύσκολος αλλά διαχειρίσιμος σταθμός.

Για έναν έφηβο, όμως, τα πράγματα είναι διαφορετικά.

Όταν ένα παιδί πιστεύει ότι «αν δεν πετύχω, τελείωσα»

Η εφηβεία είναι ήδη μια ψυχικά καταιγιστική περίοδος.

Το παιδί προσπαθεί να καταλάβει ποιος είναι. Να σταθεί απέναντι στους συνομηλίκους του. Να κερδίσει την αποδοχή. Να αποδείξει κάτι στον εαυτό του. Να διαχειριστεί αλλαγές στο σώμα, στη σκέψη, στα συναισθήματα.

Και τότε έρχεται ένα σύστημα που, για δεκαετίες, του ψιθυρίζει ή και του φωνάζει:

"Τώρα παίζεται το μέλλον σου."

Οι Πανελλαδικές στην Ελλάδα δεν αντιμετωπίζονται ως μια εξέταση. Αντιμετωπίζονται σχεδόν σαν τελετή ενηλικίωσης, κοινωνικής επιβεβαίωσης και οικογενειακής δικαίωσης.

Το παιδί δεν ακούει μόνο: «διάβασε». Ακούει: «Είναι η πιο σημαντική στιγμή της ζωής σου», «Κάνε αυτή τη θυσία τώρα για να ζήσεις καλά μετά», «Τόσα πληρώνουμε», «Μην μας απογοητεύσεις», «Η ξαδέρφη σου πέρασε Ιατρική»

Ακόμη κι όταν αυτά δεν λέγονται ρητά, συχνά αιωρούνται στην ατμόσφαιρα. Και ένας ψυχικά ευάλωτος έφηβος μπορεί να τα μεταφράσει ως κάτι τρομακτικό: «Η αξία μου εξαρτάται από το αποτέλεσμα».

Το επικίνδυνο λάθος της ταύτισης της αποτυχίας με την προσωπική αποτυχία

Εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη παγίδα. Δεν φοβάται μόνο ότι δεν θα γράψει καλά. Φοβάται ότι θα απογοητεύσει τους γονείς του, θα ντροπιαστεί κοινωνικά, θα μείνει πίσω, θα χάσει την αποδοχή, θα θεωρηθεί «λίγος».

Όταν η σχολική επίδοση γίνεται μέτρο ανθρώπινης αξίας, το άγχος παύει να είναι εκπαιδευτικό. Γίνεται ψυχικό βάρος. Και για παιδιά που ήδη παλεύουν με κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές ή χαμηλή αυτοεκτίμηση, αυτό μπορεί να λειτουργήσει σαν πυροκροτητής.

Τα σημάδια που πολλές φορές δεν βλέπουμε

Δεν φωνάζουν όλοι οι έφηβοι ότι υποφέρουν. Μερικοί αποσύρονται. Άλλοι γίνονται ευερέθιστοι. Άλλοι μοιάζουν ψυχρά λειτουργικοί.

Σημάδια κινδύνου μπορεί να είναι η αϋπνία, οι κρίσεις πανικού, το υπερβολικό κλάμα, η κοινωνική απομόνωση, η αυτοϋποτίμηση, οι συνεχείς φράσεις απαισιοδοξίας, το αίσθημα ότι «δεν υπάρχει διέξοδος», η εγκατάλειψη πραγμάτων που αγαπούσαν. Και κάποιες φορές το πιο ανησυχητικό σημάδι είναι η ξαφνική «ηρεμία» μετά από μεγάλη ψυχική αναστάτωση.

Οι περισσότεροι γονείς δεν πιέζουν από σκληρότητα. Πιέζουν από αγωνία.

Όμως ο έφηβος δεν ακούει πάντα την πρόθεση. Ακούει - αισθάνεται το βάρος. Ένα βλέμμα απογοήτευσης.
Μια σύγκριση που μπορεί να χαραχτεί πολύ βαθύτερα απ’ όσο φανταζόμαστε.

Το παιδί δεν χρειάζεται τελειότητα. Χρειάζεται να ξέρει ότι θα συνεχίσει να αγαπιέται και αν δεν πετύχει.

Η ζωή δεν τελειώνει σε ένα μηχανογραφικό

Αυτό ίσως είναι το πιο κρίσιμο μήνυμα. Οι Πανελλαδικές είναι σημαντικές. Δεν είναι όμως η ζωή. Δεν είναι η μοναδική διαδρομή. Δεν είναι το μοναδικό μέλλον. Δεν είναι η τελική ετυμηγορία για έναν άνθρωπο 17 ετών.

Χρειάζεται λιγότερη δραματοποίηση, λιγότερη βαθμοθηρία, λιγότερη κουλτούρα «επιτυχόντων» και «αποτυχημένων» και περισσότερη φροντίδα.

Γιατί πίσω από τα στατιστικά των Πανελλαδικών υπάρχουν παιδιά. Όχι αριθμοί.

Αν ένας έφηβος εκφράζει απόγνωση, λέει ότι δεν αντέχει, ότι δεν έχει νόημα τίποτα ή ότι οι άλλοι θα ήταν καλύτερα χωρίς αυτόν, αυτό είναι επείγον σήμα κινδύνου και χρειάζεται άμεση υποστήριξη.