Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχει μια φράση που ακούγεται όλο και πιο συχνά στα σχολεία, όχι πάντα δημόσια, αλλά στους διαδρόμους, στα γραφεία των εκπαιδευτικών, στα πηγαδάκια των συλλόγων διδασκόντων και πολλές φορές ως πικρό χιούμορ μέσα στην ίδια την τάξη: «Επιτέλους, μάθημα πότε θα γίνει;»

Και όσο υπερβολική κι αν ακούγεται με την πρώτη ανάγνωση, κρύβει μέσα της έναν αυθεντικό και βαθύ προβληματισμό για την πορεία του σύγχρονου σχολείου. Γιατί όλο και περισσότερο διαμορφώνεται η αίσθηση ότι το εκπαιδευτικό σύστημα αντιμετωπίζει το ίδιο το σχολείο περίπου ως ένα ενοχλητικό διάλειμμα ανάμεσα σε δράσεις, projects, ημερίδες, εκδηλώσεις, φεστιβάλ, εκπαιδευτικές καμπάνιες, ψηφιακές πλατφόρμες, διαγωνισμούς, καινοτομίες, βραβεύσεις και ατελείωτες «καλές πρακτικές» που πρέπει να καταγραφούν, να παρουσιαστούν, να αποτιμηθούν και, ει δυνατόν, να αναρτηθούν κάπου για να πιστοποιηθεί ότι έγιναν.

Κανείς ασφαλώς δεν θα υποστήριζε σοβαρά ότι οι δράσεις είναι από μόνες τους προβληματικές. Ένα σχολείο που ανοίγεται στην κοινωνία, που οργανώνει πολιτιστικά προγράμματα, περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες, βιωματικές δράσεις, εκπαιδευτικές επισκέψεις ή projects συνεργασίας μπορεί να είναι ένα ζωντανό και δημιουργικό σχολείο. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η εξαίρεση γίνεται κανόνας και όταν η ίδια η εκπαιδευτική διαδικασία αρχίζει να μοιάζει με κάτι που πρέπει συνεχώς να διακόπτεται για να χωρέσουν όλα τα υπόλοιπα.

Γιατί αυτή είναι η πραγματικότητα που βιώνουν πολλοί εκπαιδευτικοί.

Μια εβδομάδα αφιερωμένη σε δράση κατά του σχολικού εκφοβισμού. Μια άλλη σε περιβαλλοντικό πρόγραμμα. Μετά δράση για την οδική ασφάλεια. Έπειτα εκδήλωση για την παγκόσμια ημέρα κάποιου σημαντικού κοινωνικού ζητήματος. Ακολουθεί συμμετοχή σε ευρωπαϊκό project. Μετά ενημερωτική ημερίδα. Ύστερα εκπαιδευτική παρέμβαση από εξωτερικό φορέα. Στη συνέχεια φεστιβάλ σχολικών δράσεων. Και μέσα σε όλο αυτό, διαρκής πίεση για καταγραφή σε πλατφόρμες, υποβολή παραδοτέων, αξιολογικές αναφορές, αποτύπωση «καινοτομιών» και φωτογραφική απόδειξη ότι το σχολείο είναι ενεργό, εξωστρεφές και σύγχρονο.

Και κάπου εκεί το βασικό ερώτημα γίνεται σχεδόν αμήχανο: πότε θα γίνει το ίδιο το μάθημα;

Όχι το μάθημα ως διεκπεραίωση ύλης. Όχι το μάθημα ως τυπική υποχρέωση. Αλλά το μάθημα ως η καρδιά της παιδαγωγικής διαδικασίας. Η στιγμή όπου ένας εκπαιδευτικός κάθεται με τα παιδιά για να εξηγήσει, να ακούσει, να χτίσει σκέψη, να δουλέψει μια δυσκολία, να αφήσει χώρο για απορία, για λάθος, για κατανόηση.

Γιατί το μάθημα θέλει χρόνο. Θέλει συνέχεια. Θέλει ρυθμό. Θέλει ηρεμία. Θέλει τη δυνατότητα να μην τεμαχίζεται διαρκώς από εξωτερικές παρεμβολές.

Αντί γι’ αυτό, το σημερινό σχολείο συχνά μοιάζει με έναν χώρο διαρκούς αποσπασματικότητας, όπου η εκπαιδευτική εμπειρία κατακερματίζεται σε μικρά γεγονότα, projects, παρουσιάσεις και διοργανώσεις, δημιουργώντας τελικά μια παράδοξη συνθήκη υπερκινητικότητας χωρίς ουσιαστικό παιδαγωγικό βάθος.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οργανωτικό. Είναι βαθιά φιλοσοφικό.

Γιατί πίσω από αυτή τη λογική φαίνεται να κρύβεται μια νέα αντίληψη για το σχολείο, όπου η σταθερή, καθημερινή διδασκαλία αντιμετωπίζεται σχεδόν ως κάτι παλιό, προβλέψιμο και λιγότερο «εντυπωσιακό», ενώ η αξία μεταφέρεται στο διαρκώς νέο, στο εξωστρεφές, στο ορατό, στο πιστοποιήσιμο, στο project που μπορεί να παρουσιαστεί, να βραβευτεί ή να αναρτηθεί σε μια πλατφόρμα.

Έτσι, ο εκπαιδευτικός αρχίζει να μετατρέπεται σταδιακά από παιδαγωγό σε διοργανωτή δράσεων, διαχειριστή εγγράφων, συντονιστή projects και παραγωγό «εκπαιδευτικού περιεχομένου», ενώ ο μαθητής μαθαίνει να μεταπηδά συνεχώς από δραστηριότητα σε δραστηριότητα χωρίς να αποκτά συχνά τον απαραίτητο χρόνο εμβάθυνσης.

Το πιο ειρωνικό είναι ότι αυτό συμβαίνει σε μια εποχή όπου τα ίδια τα παιδιά αντιμετωπίζουν ήδη τεράστια προβλήματα διάσπασης προσοχής λόγω ψηφιακής υπερδιέγερσης, γρήγορης κατανάλωσης περιεχομένου και συνεχούς εναλλαγής ερεθισμάτων. Κι αντί το σχολείο να λειτουργεί ως χώρος συγκέντρωσης, συνέχειας και ουσιαστικής πνευματικής επιβράδυνσης, πολλές φορές αναπαράγει ακριβώς το ίδιο μοντέλο.

Όλο και κάτι συμβαίνει. Όλο και κάτι αλλάζει. Όλο και κάτι επείγει. Όλο και κάτι πρέπει να γίνει τώρα.

Και μέσα σε αυτή τη διαρκή κινητικότητα, το ίδιο το παιδί δυσκολεύεται να νιώσει ότι η μάθηση είναι μια διαδικασία με βάθος, υπομονή και νόημα.

Οι εκπαιδευτικοί το βιώνουν αυτό έντονα, γιατί γνωρίζουν καλά ότι η πραγματική μάθηση δεν χτίζεται με αποσπασματικά γεγονότα αλλά με καθημερινή σχέση, σταθερότητα, επανάληψη, επεξεργασία και παιδαγωγική παρουσία. Ξέρουν ότι ένα παιδί που δυσκολεύεται στα Μαθηματικά, στη Γλώσσα ή στην κατανόηση ενός ιστορικού γεγονότος δεν βοηθιέται επειδή το σχολείο συμμετείχε σε ακόμα ένα φεστιβάλ καλών πρακτικών.

Και βέβαια, οι γονείς αρχίζουν επίσης να βλέπουν το παράδοξο. Από τη μία ένα σχολείο διαρκώς απασχολημένο, γεμάτο δράσεις και δραστηριότητες. Από την άλλη παιδιά που συχνά καταλήγουν να αναζητούν την ουσιαστική εμπέδωση εκτός σχολείου, σε φροντιστήρια ή ιδιωτική υποστήριξη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το σχολείο πρέπει να επιστρέψει σε ένα μοντέλο στείρας διδασκαλίας χωρίς άνοιγμα στην κοινωνία. Σημαίνει όμως ότι χρειάζεται να ξαναβρεί την ιεράρχησή του.

Γιατί το σχολείο δεν υπάρχει για να παράγει ατελείωτο εκπαιδευτικό event management. Δεν υπάρχει για να γεμίζει πλατφόρμες. Δεν υπάρχει για να κυνηγά εντυπωσιακές παρουσιάσεις.

Υπάρχει πρώτα και πάνω απ’ όλα για να μορφώνει ανθρώπους. Και η μόρφωση δεν χτίζεται στην υπερκινητικότητα. Χτίζεται στη σχέση, στον χρόνο, στη σκέψη, στη σιωπή της κατανόησης. Στη σταθερή καθημερινή δουλειά που μπορεί να μην είναι θεαματική, αλλά είναι αυτή που τελικά αφήνει αποτύπωμα.

Γιατί αν φτάσουμε στο σημείο να αντιμετωπίζουμε το ίδιο το μάθημα ως ενοχλητικό διάλειμμα ανάμεσα στις δράσεις, τότε ίσως έχουμε ξεχάσει τον βασικό λόγο ύπαρξης του σχολείου.