Χρήστος Κάτσικας

Κάθε χρόνο, μετά την ανακοίνωση των βάσεων, χιλιάδες οικογένειες σε όλη τη χώρα ζουν την ίδια σκηνή: χαρά για την επιτυχία, αλλά και μια σιωπηλή αγωνία που σιγά-σιγά γίνεται βάρος. «Πού πέρασε;» και αμέσως μετά: «Μπορούμε να τον/την στηρίξουμε;».

Για πολλούς υποψήφιους των Πανελλαδικών εξετάσεων, η εισαγωγή σε ένα πανεπιστημιακό τμήμα δεν σημαίνει αυτόματα και τη δυνατότητα φοίτησης. Αν το τμήμα βρίσκεται μακριά από τον τόπο μόνιμης κατοικίας, το κόστος μετατρέπεται σε καθοριστικό παράγοντα. Και κάπου εκεί, ένα όνειρο αρχίζει να «ψαλιδίζεται».

Η επιτυχία που δεν αρκεί

Η δημόσια συζήτηση για τις Πανελλαδικές εστιάζει συνήθως στα μόρια, τις βάσεις και τις επιδόσεις. Σπάνια, όμως, αναδεικνύεται το τι συμβαίνει μετά.

Η πραγματικότητα είναι σκληρή: ένα σημαντικό ποσοστό επιτυχόντων αναγκάζεται να μην επιλέξει ή να εγκαταλείψει τμήματα εκτός τόπου κατοικίας, όχι γιατί δεν θέλει, αλλά γιατί δεν μπορεί.

Ενοίκια που σε πολλές φοιτητουπόλεις ξεπερνούν τα 400–500 ευρώ.
Λογαριασμοί, μετακινήσεις, καθημερινά έξοδα.
Και την ίδια στιγμή, οικογένειες που προσπαθούν να ανταποκριθούν με εισοδήματα που συχνά δεν επαρκούν ούτε για τα βασικά.

Η επιτυχία, λοιπόν, δεν είναι πάντα αρκετή.

Η φοιτητική μέριμνα που δεν φτάνει

Θεωρητικά, το κράτος παρέχει μηχανισμούς στήριξης: φοιτητικές εστίες, επιδόματα στέγασης, σίτιση. Στην πράξη, όμως, η εικόνα είναι απογοητευτική.

Οι διαθέσιμες θέσεις στις εστίες είναι ελάχιστες σε σχέση με τη ζήτηση. Οι προϋποθέσεις ένταξης είναι αυστηρές. Και τα επιδόματα, όταν δίνονται, καλύπτουν μόνο ένα μικρό μέρος του πραγματικού κόστους.

Η ανυπαρξία επαρκών φοιτητικών εστιών είναι χρόνιο πρόβλημα στην Ελλάδα.

• Μόνο το 9% των φοιτητών φιλοξενούνται σε εστίες, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία του Υπουργείου Παιδείας.

• Οι υπάρχουσες εστίες σε πολλές περιπτώσεις χαρακτηρίζονται από παλαιότητα, προβλήματα υγιεινής και ελλιπείς υποδομές (π.χ. κοινά μπάνια, ελλείψεις σε θέρμανση, ασφάλεια κ.λπ.).

Υπάρχουν σχολές όπου δεν υπάρχει καθόλου εστία ή προσφέρονται λιγότερες από 100 κλίνες για χιλιάδες φοιτητές.

Έτσι, για χιλιάδες φοιτητές, η «δωρεάν παιδεία» σταματά εκεί που αρχίζει το ενοίκιο.

Οι σιωπηλές επιλογές των μαθητών

Μπροστά σε αυτή την πραγματικότητα, πολλοί υποψήφιοι προσαρμόζουν τις επιλογές τους ήδη από τη συμπλήρωση του μηχανογραφικού.

Αφήνουν εκτός σχολές που πραγματικά τους ενδιαφέρουν. Προτιμούν τμήματα κοντά στο σπίτι, ακόμη κι αν δεν ανταποκρίνονται στα όνειρά τους. Επιλέγουν με βάση το «τι αντέχουμε», όχι το «τι θέλουμε».

Πρόκειται για μια σιωπηλή μορφή αυτοπεριορισμού που δεν αποτυπώνεται σε καμία στατιστική.

Και είναι ίσως από τις πιο άδικες.

Εκπαίδευση δύο ταχυτήτων

Η κατάσταση αυτή δημιουργεί, στην ουσία, ένα σύστημα δύο ταχυτήτων:

• Από τη μία, οι φοιτητές που μπορούν να μετακινηθούν, να νοικιάσουν, να σπουδάσουν μακριά από το σπίτι τους.

• Από την άλλη, εκείνοι που εγκλωβίζονται γεωγραφικά και οικονομικά.

Η πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση παραμένει τυπικά ανοιχτή για όλους.
Στην πράξη, όμως, δεν είναι ισότιμη.

Η κοινωνική και οικονομική κατάσταση της οικογένειας καθορίζει σε μεγάλο βαθμό το εύρος των επιλογών.

Το αόρατο ψυχολογικό βάρος

Πέρα από τα οικονομικά, υπάρχει και μια λιγότερο ορατή διάσταση: το ψυχολογικό φορτίο.

Οι μαθητές που «κόβουν» επιλογές λόγω κόστους συχνά νιώθουν ότι συμβιβάζονται.
Ότι δεν αξιοποίησαν πλήρως τις δυνατότητές τους. Ότι η προσπάθειά τους δεν ανταμείφθηκε όπως θα έπρεπε. Και αυτό το αίσθημα τους ακολουθεί.

Από την άλλη, οι οικογένειες βιώνουν ενοχές και πίεση. Θέλουν να στηρίξουν τα παιδιά τους, αλλά συχνά δεν μπορούν.

Έτσι, η εκπαίδευση μετατρέπεται από ευκαιρία σε πεδίο εσωτερικής σύγκρουσης.

Μια ανισότητα που δεν φαίνεται

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι αυτή η ανισότητα παραμένει σε μεγάλο βαθμό αθέατη.

Δεν καταγράφεται στους πίνακες επιτυχόντων. Δεν αποτυπώνεται στα ποσοστά εισαγωγής.
Δεν γίνεται πρωτοσέλιδο.

Κι όμως, επηρεάζει καθοριστικά τη ζωή χιλιάδων νέων ανθρώπων.

Τι σημαίνει πραγματικά «δωρεάν παιδεία»;

Η συζήτηση για την εκπαίδευση δεν μπορεί να εξαντλείται στην πρόσβαση. Πρέπει να αφορά και τη δυνατότητα ολοκλήρωσης των σπουδών.

Γιατί «δωρεάν παιδεία» δεν είναι μόνο η μη καταβολή διδάκτρων. Είναι η εξασφάλιση ότι κάθε φοιτητής μπορεί να σπουδάσει χωρίς να εξαρτάται από την οικονομική κατάσταση της οικογένειάς του.

Αυτό σημαίνει:

• ουσιαστική ενίσχυση της φοιτητικής στέγασης

• διεύρυνση των επιδομάτων

• πολιτικές που μειώνουν το κόστος ζωής για τους φοιτητές

Ένα όνειρο που αξίζει να χωρά όλους

Οι Πανελλαδικές εξετάσεις παρουσιάζονται ως μια «δίκαιη μάχη». Όμως, για να είναι πραγματικά δίκαιη, πρέπει να συνεχίζεται και μετά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων.

Γιατί η επιτυχία δεν πρέπει να εξαρτάται από το αν υπάρχει ένα δωμάτιο σε άλλη πόλη.
Ούτε από το αν η οικογένεια μπορεί να πληρώσει ένα ενοίκιο.

Κάθε νέος άνθρωπος αξίζει να κυνηγήσει το όνειρό του χωρίς γεωγραφικούς και οικονομικούς φραγμούς. Αλλιώς, το σύστημα  επιλέγει εκείνους που μπορούν να αντέξουν το κόστος.