Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχουν κάποια κείμενα που, όταν τα διαβάζεις, σε κάνουν να σταματάς για λίγο. Όχι επειδή περιέχουν κάτι ακραίο ή πρωτοφανές, αλλά γιατί σου δημιουργούν εκείνο το γνώριμο σφίξιμο ότι κάπου χάνεται η ουσία. Ένα τέτοιο κείμενο είναι και η επιστολή προς γονείς σχετικά με την εμφάνιση μαθητριών και την επιβολή πειθαρχικών μέτρων για «ακατάλληλη ενδυμασία».

Το σχολείο, φυσικά, έχει κανόνες. Πάντα είχε. Και είναι λογικό να υπάρχουν όρια, στοιχειώδη πλαίσια και μια κοινή αίσθηση σεβασμού στον χώρο της εκπαίδευσης. Όμως υπάρχει μια πολύ λεπτή γραμμή ανάμεσα στον παιδαγωγικό διάλογο και στην επιτήρηση του σώματος των παιδιών. Και πολλές φορές αυτή η γραμμή ξεπερνιέται χωρίς καν να το αντιληφθούμε.

Γιατί εδώ δεν μιλάμε απλώς για «κανόνες εμφάνισης». Μιλάμε για κορίτσια 14, 15 και 16 ετών που μεγαλώνουν μέσα σε μια εποχή εικόνας, κοινωνικών δικτύων, ανασφάλειας και συνεχούς έκθεσης. Μιλάμε για παιδιά που προσπαθούν να καταλάβουν ποια είναι. Που δοκιμάζουν στυλ, αντιδράσεις, ρόλους, ταυτότητες. Που πολλές φορές ψάχνουν αποδοχή, αυτοπεποίθηση, χώρο να εκφραστούν.

Και απέναντί τους, αντί να βρουν έναν ενήλικα να συζητήσει μαζί τους, συναντούν συχνά ένα βλέμμα αυστηρής επιτήρησης. Ένα βλέμμα που στέκεται πρώτα στις βλεφαρίδες, στο μακιγιάζ, στο σορτσάκι, στο νύχι, στο τοπάκι. Σαν το σχολείο να ξεχνά ότι απέναντί του δεν έχει «παραβάτες κανονισμών», αλλά παιδιά.

Αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο σημείο αυτής της συζήτησης. Ότι πολλές φορές, χωρίς πρόθεση ίσως, το σχολείο κινδυνεύει να μεταφέρει στα κορίτσια το μήνυμα ότι το σώμα τους είναι πρόβλημα. Ότι η εμφάνισή τους είναι κάτι που πρέπει διαρκώς να ελέγχεται, να διορθώνεται, να κρίνεται. Και αυτό αφήνει αποτύπωμα βαθύτερο από μια αποβολή.

Γιατί η εφηβεία θυμάται. Θυμάται τη ντροπή. Θυμάται την έκθεση μπροστά στους άλλους. Θυμάται την αίσθηση ότι «κάτι πάνω μου ενοχλεί». Και όταν το σχολείο —ο χώρος που υποτίθεται ότι μορφώνει, προστατεύει και αγκαλιάζει— γίνεται χώρος επιτήρησης της εικόνας, τότε κάτι πολύ βασικό χάνεται στην πορεία.

Κανείς δεν λέει ότι δεν πρέπει να υπάρχουν όρια. Αλλά τα όρια έχουν σημασία μόνο όταν συνοδεύονται από σχέση, εμπιστοσύνη και διάλογο. Ένας εκπαιδευτικός μπορεί να μιλήσει σε ένα παιδί με τρόπο που να το κάνει να σκεφτεί χωρίς να το πληγώσει. Μπορεί να εξηγήσει χωρίς να ταπεινώσει. Μπορεί να σταθεί δίπλα και όχι απέναντι.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η παιδαγωγική δίνει τη θέση της στον φόβο και στην τιμωρία. Όταν το πρώτο εργαλείο γίνεται η αποβολή. Όταν η αυστηρότητα παρουσιάζεται ως «ευθύνη». Γιατί τότε το σχολείο παύει να μοιάζει με κοινότητα μάθησης και αρχίζει να θυμίζει μηχανισμό συμμόρφωσης.

Και ίσως χρειάζεται να αναρωτηθούμε κάτι πολύ απλό: ποιο είναι τελικά το μεγαλύτερο πρόβλημα σήμερα μέσα στα σχολεία; Οι ψεύτικες βλεφαρίδες ή η εξάντληση των παιδιών; Το crop top ή η βία; Το μακιγιάζ ή η μοναξιά; Το σκισμένο τζιν ή η ψυχική πίεση που κουβαλούν χιλιάδες έφηβοι;

Οι εκπαιδευτικοί γνωρίζουν καλά ότι πίσω από κάθε «δύσκολη» συμπεριφορά υπάρχει συνήθως μια ανάγκη. Μια ανασφάλεια. Ένα αίτημα να ακουστεί το παιδί. Και γι’ αυτό η ουσία της εκπαίδευσης δεν βρίσκεται στην επιβολή, αλλά στη σχέση.

Το σχολείο χρειάζεται κανόνες, αλλά χρειάζεται ακόμη περισσότερο ανθρωπιά. Χρειάζεται εκπαιδευτικούς που θα βλέπουν πρώτα το παιδί και μετά την εμφάνιση. Που θα θυμούνται ότι απέναντί τους έχουν εφήβους και όχι στρατιώτες σε παράταξη.

Γιατί στο τέλος της ημέρας, τα παιδιά δεν θυμούνται τόσο τους κανονισμούς. Θυμούνται κυρίως πώς τα έκανε το σχολείο να νιώσουν.