Χρήστος Κάτσικας

Μετράμε σχεδόν τα πάντα, αλλά όχι την ανθρώπινη φθορά μέσα στην

Από την 1η Ιουλίου 2025 έως τις 31 Ιουνίου 2026 δημοσιεύθηκαν σε ΦΕΚ περίπου 250 θάνατοι εκπαιδευτικών, ένας αριθμός που δεν επιτρέπει από μόνος του συμπεράσματα για τις αιτίες των θανάτων, αλλά μας υποχρεώνει να κοιτάξουμε πίσω από την ψυχρή διοικητική καταγραφή και να αναρωτηθούμε πόσο πραγματικά ενδιαφέρεται το εκπαιδευτικό σύστημα για τη σωματική και ψυχική αντοχή των ανθρώπων που το κρατούν καθημερινά όρθιο.

Υπάρχουν αριθμοί που περνούν μπροστά από τα μάτια μας χωρίς να αφήνουν σχεδόν κανένα αποτύπωμα και υπάρχουν και αριθμοί που, αν τους κοιτάξεις λίγο περισσότερο και επιχειρήσεις να αντιληφθείς τι πραγματικά κρύβεται πίσω τους, αποκτούν ένα βάρος πολύ μεγαλύτερο από εκείνο που μπορούν να αποδώσουν οι ψυχρές γραμμές μιας διοικητικής πράξης.

Πίσω από αυτόν τον μακάβριο αριθμό δεν βρίσκονται απλώς 250 περιπτώσεις λύσης μιας υπαλληλικής σχέσης, αλλά 250 ανθρώπινες ζωές, 250 προσωπικές και οικογενειακές ιστορίες, 250 διαδρομές ανθρώπων που για μικρότερο ή μεγαλύτερο χρονικό διάστημα υπηρέτησαν μέσα σε σχολικές αίθουσες, γνώρισαν χιλιάδες μαθητές, συνεργάστηκαν με συναδέλφους τους, αντιμετώπισαν δυσκολίες και πιθανότατα άφησαν πίσω τους ανθρώπους που θα τους θυμούνται πολύ περισσότερο από όσο θα διαρκέσει η παρουσία του ονόματός τους σε ένα ΦΕΚ.

Η διοίκηση, αναγκαστικά ίσως, έχει έναν ψυχρό τρόπο να καταγράφει τον θάνατο, καθώς μέσα σε λίγες γραμμές αναφέρονται ένα ονοματεπώνυμο, ένας κλάδος, μια υπηρεσία και η τυπική διαπίστωση της λύσης της υπαλληλικής σχέσης λόγω θανάτου, όμως καμία ανθρώπινη ζωή δεν μπορεί πραγματικά να χωρέσει σε αυτές τις λίγες γραμμές, όπως καμία στατιστική δεν μπορεί να περιγράψει τι υπήρχε πριν από αυτή την τελευταία διοικητική πράξη.

Πίσω από κάθε όνομα υπήρχε ένας δάσκαλος που κάποτε μπήκε για πρώτη φορά με αγωνία σε μια τάξη, μια καθηγήτρια που πέρασε αμέτρητες ώρες διορθώνοντας γραπτά στο σπίτι, ένας εκπαιδευτικός που ίσως περίμενε το καλοκαίρι για να ξεκουραστεί, κάποιος που αντιμετώπιζε για χρόνια ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας, κάποιος άλλος που έφυγε ξαφνικά και απροσδόκητα και, πάνω απ' όλα, ένας άνθρωπος με οικογένεια, φίλους, φόβους, σχέδια, απογοητεύσεις και εκείνες τις μικρές καθημερινές χαρές που δεν καταγράφονται σε κανένα υπηρεσιακό έγγραφο.

Οι 250 θάνατοι δεν αποδεικνύουν την αιτία τους

Εδώ χρειάζεται να γίνει μια απαραίτητη και απολύτως καθαρή διευκρίνιση, ακριβώς επειδή όταν μιλάμε για ανθρώπινες ζωές δεν χωρούν ούτε εύκολες γενικεύσεις ούτε αυθαίρετες αιτιώδεις συνδέσεις: ο αριθμός των 250 θανάτων δεν αποδεικνύει ότι οι συγκεκριμένοι εκπαιδευτικοί πέθαναν εξαιτίας των συνθηκών εργασίας τους, ούτε τα ΦΕΚ αποτελούν επιδημιολογική μελέτη από την οποία θα μπορούσε να προκύψει ένα τέτοιο συμπέρασμα.

Άλλοι άνθρωποι μπορεί να αντιμετώπιζαν χρόνιες ή σοβαρές ασθένειες, άλλοι μπορεί να έχασαν τη ζωή τους από αιφνίδια προβλήματα υγείας ή ατυχήματα και άλλοι από εντελώς διαφορετικές αιτίες, τις οποίες ούτε γνωρίζουμε ούτε δικαιούμαστε να εικάσουμε, καθώς κάτι τέτοιο θα ήταν πρωτίστως άδικο απέναντι στους ίδιους και στις οικογένειές τους.

Υπάρχει όμως ένα διαφορετικό ερώτημα, πολύ μεγαλύτερο από την ίδια τη στατιστική και απολύτως θεμιτό να τεθεί: πόσο ενδιαφέρεται πραγματικά το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα για την υγεία, την ψυχική αντοχή, την εργασιακή καθημερινότητα και τελικά την ποιότητα ζωής των ανθρώπων που υπηρετούν μέσα στα σχολεία;

Μετράμε σχεδόν τα πάντα, αλλά όχι την ανθρώπινη φθορά

Στην ελληνική εκπαίδευση έχουμε αποκτήσει τα τελευταία χρόνια μια σχεδόν εμμονική σχέση με τους αριθμούς, καθώς μετράμε τους μαθητές, τα τμήματα, τα οργανικά και λειτουργικά κενά, τις προσλήψεις αναπληρωτών, τους μόνιμους διορισμούς, τις ώρες διδασκαλίας, τις επιδόσεις, τους δείκτες, τους στόχους και πλέον τις αξιολογήσεις, δημιουργώντας την εντύπωση ότι ολόκληρη η πραγματικότητα του σχολείου μπορεί να αποτυπωθεί σε πίνακες, πλατφόρμες και ποσοστά.

Υπάρχει όμως κάτι που εξακολουθούμε να μη μετράμε με την ίδια επιμονή και αυτό είναι η ανθρώπινη φθορά που συσσωρεύεται πίσω από την καθημερινή λειτουργία του σχολείου, η οποία δεν εμφανίζεται εύκολα σε κανέναν διοικητικό πίνακα και συνήθως γίνεται ορατή μόνο όταν ένας άνθρωπος φτάσει πλέον στα όριά του.

Πόσοι εκπαιδευτικοί φτάνουν κάθε χρόνο κοντά στην επαγγελματική εξουθένωση, πόσοι αντιμετωπίζουν επίμονο εργασιακό στρες, πόσοι ξυπνούν το πρωί με την αγωνία μιας δύσκολης ημέρας, πόσοι επιστρέφουν στο σπίτι αλλά εξακολουθούν για ώρες να κουβαλούν μέσα στο μυαλό τους τη σύγκρουση με έναν γονέα, ένα περιστατικό μέσα στην τάξη, ένα παιδί που αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα ή την επόμενη διοικητική υποχρέωση που πρέπει να ολοκληρωθεί;

Για αυτούς τους ανθρώπους δεν υπάρχει κάποια ειδική διοικητική πράξη που να καταγράφει την κόπωση, γιατί η εξάντληση δεν έχει αριθμό πρωτοκόλλου και το άγχος δεν δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν.

Ένα σχολείο πολύ διαφορετικό από εκείνο του παρελθόντος

Η κοινωνία εξακολουθεί πολλές φορές να αντιμετωπίζει τον εκπαιδευτικό μέσα από την παλιά και βολική καρικατούρα του ανθρώπου που εργάζεται λίγες ώρες, έχει μεγάλες διακοπές και απολαμβάνει μια σχετικά ήσυχη επαγγελματική ζωή, όμως η πραγματικότητα του σύγχρονου σχολείου απέχει πλέον σημαντικά από αυτή την εικόνα, καθώς οι απαιτήσεις έχουν πολλαπλασιαστεί και ο ρόλος του εκπαιδευτικού έχει διευρυνθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε η διδασκαλία να αποτελεί μόνο ένα μέρος της καθημερινής εργασίας του.

Ο σημερινός δάσκαλος και καθηγητής καλείται ταυτόχρονα να είναι παιδαγωγός, διαμεσολαβητής, σύμβουλος, διαχειριστής κρίσεων και γραφειοκράτης, να αντιλαμβάνεται εγκαίρως τις μαθησιακές και ψυχοκοινωνικές δυσκολίες των παιδιών, να αντιμετωπίζει περιστατικά σχολικού εκφοβισμού και επιθετικότητας, να διαχειρίζεται συμπεριφορές μαθητών που σε ορισμένες περιπτώσεις μεγαλώνουν χωρίς σαφή όρια, να συνεργάζεται με οικογένειες οι οποίες επίσης βρίσκονται υπό μεγάλη πίεση και, ταυτόχρονα, να ανταποκρίνεται σε ένα συνεχώς διευρυνόμενο πλέγμα διοικητικών υποχρεώσεων.

Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα έρχονται να προστεθούν οι πλατφόρμες, οι αναφορές, τα σχέδια δράσης, οι συνεδριάσεις, οι επιμορφώσεις, η αξιολόγηση, η ανάγκη διαρκούς προσαρμογής σε νέες εγκυκλίους και οδηγίες, αλλά και η μόνιμη αίσθηση ότι ο εκπαιδευτικός πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει ότι εργάζεται, ότι προσφέρει και ότι αξίζει τη θέση που κατέχει.

250 ονόματα, 250 ζωές

Οι 250 θάνατοι εκπαιδευτικών που δημοσιεύθηκαν σε ΦΕΚ μέσα σε έναν χρόνο δεν πρέπει να χρησιμοποιηθούν ως εύκολο επιχείρημα ούτε ως απόδειξη μιας αιτιώδους σχέσης που δεν γνωρίζουμε, μπορούν όμως να αποτελέσουν την αφορμή για να σταματήσουμε για λίγο να κοιτάζουμε μόνο τους αριθμούς και να θυμηθούμε ότι πίσω από κάθε οργανική θέση, κάθε κενό, κάθε μετάθεση, κάθε αξιολόγηση και κάθε υπηρεσιακή μεταβολή βρίσκεται ένας πραγματικός άνθρωπος.

Ένας άνθρωπος που μπορεί να αντέχει πολλά, αλλά όχι τα πάντα, που μπορεί να αγαπά βαθιά τη δουλειά του και ταυτόχρονα να κουράζεται από αυτήν, που μπορεί να στηρίζει καθημερινά δεκάδες παιδιά ενώ ο ίδιος να χρειάζεται κάποιον να τον στηρίξει και που, όπως όλοι οι εργαζόμενοι, έχει δικαίωμα όχι απλώς να επιβιώνει μέσα στο επάγγελμά του αλλά να εργάζεται σε ένα περιβάλλον που δεν τον εξουθενώνει.

Πίσω από τα 250 ονόματα υπήρχαν 250 ζωές, 20 οικογένειες, 250 προσωπικές διαδρομές και πιθανότατα χιλιάδες μαθητές που κάποτε κάθισαν απέναντί τους σε ένα θρανίο και τους αποκάλεσαν «κύριε» ή «κυρία», και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη υπενθύμιση που μπορεί να μας αφήσει αυτή η μακάβρια στατιστική.

Το σχολείο δεν είναι τα κτίρια, οι εγκύκλιοι, οι πλατφόρμες, οι δείκτες και οι αξιολογήσεις του, αλλά πρωτίστως οι άνθρωποί του, και ένα εκπαιδευτικό σύστημα που θέλει πραγματικά να φροντίσει τα παιδιά οφείλει να μάθει να φροντίζει και τους ανθρώπους στους οποίους τα εμπιστεύεται κάθε πρωί.

Γιατί τελικά δεν μπορεί να υπάρξει πραγματικά υγιές σχολείο όταν οι άνθρωποι που το κρατούν όρθιο αισθάνονται ότι πρέπει απλώς να αντέχουν.