Γράφει η Νικολέττα Γ. Καββαδία, φιλόλογος

Σύντομη περίληψη

Η Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα το 1864 δεν ήταν απαλλαγμένη από τους εκβιαστικούς όρους των Μεγάλων Δυνάμεων. Η κατεδάφιση οχυρώσεων της Κέρκυρας, η επιβολή καθεστώτος ουδετερότητας και οι αντιδράσεις της ελληνικής κυβέρνησης αποκαλύπτουν τον γεωπολιτικό ανταγωνισμό της εποχής και τις συνέπειές του για το νησί. Το αποκαλυπτικό τηλεγράφημα του υπουργού Εξωτερικών Π. Δεληγιάννη καταγράφει τις αντιρρήσεις της ελληνικής πλευράς.

Η συνθήκη και οι διπλωματικές διαπραγματεύσεις

Το καλοκαίρι του 1863 ο Δανός πρίγκιπας Γουλιέλμος ανακηρύχθηκε βασιλιάς των Ελλήνων με το όνομα Γεώργιος Α΄. Ανακηρύχθηκε μάλιστα ενήλικος με ειδικό νόμο, ώστε να αποφευχθεί η συγκρότηση αντιβασιλείας, όπως είχε συμβεί με τον Όθωνα. Παράλληλα, οι Μεγάλες Δυνάμεις επιδίωκαν να ολοκληρωθούν το συντομότερο δυνατό οι διαδικασίες για την παραχώρηση των Επτανήσων στην Ελλάδα.

Στην αγγλική πρωτεύουσα οι Δυνάμεις είχαν ήδη ετοιμάσει ειδικό πρωτόκολλο και, με βάση αυτό, ξεκίνησαν οι συνομιλίες που θα κατέληγαν στην οριστική συνθήκη. Ενώ ο Χαρίλαος Τρικούπης μετέβαινε στο Λονδίνο ως Έλληνας πληρεξούσιος, ο υπουργός Εξωτερικών Π. Δεληγιάννης τού γνωστοποιούσε με επείγον τηλεγράφημα τις πληροφορίες ότι το σχέδιο της σύμβασης περιλάμβανε την κατεδάφιση των φρουρίων των Ιονίων Νήσων, ιδιαίτερα εκείνων της Κέρκυρας.

Πράγματι, ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα των διαπραγματεύσεων ήταν η τύχη των οχυρώσεων. Οι Μεγάλες Δυνάμεις, με πρωταγωνιστικό ρόλο της Αγγλίας και της Αυστρίας, θεωρούσαν ότι η διατήρησή τους μπορούσε να δημιουργήσει κινδύνους για τις γειτονικές περιοχές και τις δικές τους γεωπολιτικές επιδιώξεις. Η Αυστρία ειδικότερα φοβόταν ότι τα ισχυρά οχυρά της Κέρκυρας θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως βάση στρατιωτικών επιχειρήσεων στην Αδριατική, ενώ επικαλούνταν και τον κίνδυνο να καταληφθούν από άλλη μεγάλη δύναμη.

Με τη Συνθήκη των Πέντε Δυνάμεων, που υπογράφηκε στο Λονδίνο στις 14 Νοεμβρίου 1863, τέθηκαν οι όροι υπό τους οποίους θα πραγματοποιούνταν η Ένωση. Στο πλαίσιο αυτό προβλεπόταν η ουδετερότητα των Ιονίων Νήσων και η κατεδάφιση των υφιστάμενων οχυρώσεων της Κέρκυρας. Η απόφαση είχε ληφθεί χωρίς ουσιαστική συμμετοχή της ελληνικής κυβέρνησης και χωρίς προηγούμενη ενημέρωση του Ιονίου Κοινοβουλίου.

Η εξέλιξη προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Ο υπουργός Εξωτερικών Π. Δεληγιάννης, σε τηλεγράφημά του προς τον Τρικούπη στις 21 Νοεμβρίου (3 Δεκεμβρίου) 1863, ανέπτυσσε τρεις βασικούς λόγους για τους οποίους η ελληνική πλευρά έπρεπε να αντιταχθεί μέχρι τέλους στην κατεδάφιση.

Παραθέτουμε το χαρακτηριστικό απόσπασμα:

«Εν Αθήναις, την 21 Νοεμβρίου 1863.

[…]. Δεν έχομεν τι νεώτερον να σας γνωστοποιήσωμεν ως προς την κατεδάφισιν των φρουρίων. […] Εν μόνο σας προσθέτομεν, ότι η κατεδάφισις όλων των εν Κερκύρα φρουρίων δεν δύναται ή να επιφέρη την καταστροφήν ολοκλήρου της πόλεως της Κερκύρας, εν τοις κόλποις τοις οποίας κείονται πολλά των οχυρωμάτων τούτων. Παραλείπομεν το ηθικόν και θλιβερόν αποτέλεσμα ο θέλει προξενήσει αφεύκτως εις τα πνεύματα ενθέρμου και φιλοτίμου λαού η προ των οφθαλμών του πραγματοποίησις έργου τοσούτον καταστρεπτικού.

[…] Αι μεγάλαι της Ευρώπης Δυνάμεις δεν πρέπει νομίζομεν να θεωρήσωσιν ως όλως αδιάφορον την τε κατεδάφισιν των οχυρωμάτων και την απογύμνωσιν από πάσης αξιομάχου στρατιωτικής δυνάμεως μιας θέσεως στρατηγικής τοιαύτης σπουδαιότητος οποία εστί η της Κερκύρας. Και τω όντι, εάν, ο μη γένοιτο, ήθελεν επέλθη ποτέ πόλεμος μεταξύ των θαλασσίων Δυνάμεων Αγγλίας και Γαλλίας, μ’ όλη την και υπ’ αυτών τούτων και υπό των άλλων συνομολογηθείσαν ουδετερότητα της χώρας ταύτης, το πρώτο βεβαίως κίνημα των έσεται, τίς πρώτη των δύο αυτών εμπολέμων Δυνάμεων να φθάση να καταλάβη δι’ αιφνιδίου επιθέσεως την Κέρκυρα. Ποία δε τότε έσεται η θέσις της όλης Ελλάδος;

[…] Πώς είναι δυνατόν δε η μεν νήσος των Κυθήρων, η εις απόστασιν τριακοσίων περίπου μιλίων κειμένη από της Κερκύρας, και μόλις δια στενοτάτου πορθμού διαχωριζομένη της Πελοποννήσου, να ήναι ουδετέρα, μη ούσης τοιαύτης της απέναντι στερεάς, μεθ’ ης διοικητικώς, οικονομικώς και δικαστικώς έσεται συνδεδεμένη; Πώς είναι δυνατόν η Λευκάς, η διά γλώσσης μόνον αβαθών υδάτων διαχωριζομένη της Ακαρνανίας, να διέπεται υπό των νόμων της ουδετερότητος κατ’ εξαίρεσιν του λοιπού νομού, ούτινος πρέπει εξ’ ανάγκης να αποτελεί μέρος; Την αυτήν εντελώς σχεδόν παρουσιάζουσι παρατήρησιν η Ζάκυνθος, η Κεφαλονιά, η Ιθάκη. Άπασαι αι νήσοι αύται ίνα διοικηθώσι πρέπει να αποτελώσιν εκάστη μέρος ενός των ήδη αποτελούντων το Ελληνικόν Βασίλειον Νομών. […]

Άλλως τε εις τι δύναται να χρησιμεύση των νήσων τούτων η ουδετερότης;»

Ο Υπουργός

Π. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ

Το τηλεγράφημα είναι αποκαλυπτικό. Ο Δεληγιάννης δεν περιορίζεται στην υπεράσπιση των οχυρώσεων. Προειδοποιεί για τις συνέπειες της στρατιωτικής αποδυνάμωσης της Κέρκυρας, αμφισβητεί τη λογική της ουδετερότητας και επισημαίνει τις πρακτικές αντιφάσεις που θα δημιουργούσε ο διαχωρισμός των νησιών από τις απέναντι ηπειρωτικές περιοχές.

Οι τέσσερις βασικοί όροι των Μεγάλων Δυνάμεων

Με βάση την αρχική συμφωνία της 14ης Νοεμβρίου 1863, οι βασικές απαιτήσεις των Δυνάμεων περιλάμβαναν:

1. Τη διαρκή ουδετερότητα των Ιονίων Νήσων.
2. Τον περιορισμό των στρατιωτικών και ναυτικών δυνάμεων που θα μπορούσε να διατηρεί η Ελλάδα στα νησιά, μόνο σε όσες ήταν απαραίτητες για την επιβολή της τάξης.
3. Την κατεδάφιση των υφιστάμενων οχυρώσεων της Κέρκυρας.
4. Τη διατήρηση των εμπορικών και ναυτιλιακών προνομίων που απολάμβαναν οι ξένες δυνάμεις στα Ιόνια λιμάνια, σύμφωνα με τις συμβάσεις της περιόδου της βρετανικής Προστασίας.

Οι όροι αυτοί δεν έμειναν όλοι αμετάβλητοι. Στις διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν, ο Τρικούπης και η ελληνική πλευρά πέτυχαν ορισμένες τροποποιήσεις, οι οποίες αποτυπώθηκαν στην τελική συνθήκη της 17ης/29ης Μαρτίου 1864.

Τι πέτυχε ο Τρικούπης – Τι παρέμεινε σε ισχύ

Στις σημαντικότερες τροποποιήσεις που επιτεύχθηκαν περιλαμβάνονται:

Α) Άρση του περιορισμού των στρατιωτικών δυνάμεων.

Η Ελλάδα δεν θα υπόκειτο πλέον σε περιορισμό ως προς τον αριθμό των στρατιωτικών δυνάμεων που θα μπορούσε να διατηρεί στα νησιά. Η αρχική απαίτηση της Αυστρίας για περιορισμένη στρατιωτική παρουσία εγκαταλείφθηκε.

Β) Περιορισμός των εμπορικών προνομίων.

Τα προνόμια του ξένου εμπορίου και της ναυτιλίας δεν θα διατηρούνταν επ' αόριστον με την αρχική μορφή τους. Προβλέφθηκε μεταβατική περίοδος δεκαπέντε ετών για τα σχετικά προνόμια, ενώ για την αυστριακή ναυτιλιακή εταιρεία Lloyd υπήρχαν ειδικές ρυθμίσεις. Μετά τη λήξη των σχετικών δεσμεύσεων, η ελληνική κυβέρνηση θα μπορούσε να διαμορφώσει νέες συμφωνίες.

Γ) Περιορισμός της ουδετερότητας.

Η ουδετερότητα, που αρχικά αφορούσε όλα τα Ιόνια Νησιά, περιορίστηκε τελικά στην Κέρκυρα και τους Παξούς, καθώς και στις εξαρτήσεις τους. Τα υπόλοιπα Επτάνησα δεν υπήχθησαν στο ίδιο καθεστώς.

Το ζήτημα προκάλεσε αντιδράσεις στην Εθνοσυνέλευση της Αθήνας. Πολλοί βουλευτές της αντιπολίτευσης διαμαρτυρήθηκαν για τη συγκεκριμένη ρύθμιση. Μάλιστα, σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας «Αθηνά» στις 28 Μαρτίου 1864, ένας βουλευτής κατέβηκε από το βήμα με την αιτιολογία ότι προέβαινε σε «ακαιρολογίες κατά φίλης και ευεργετίδας δύναμης».

Ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών επιχείρησε να υποβαθμίσει τις αντιδράσεις, υποστηρίζοντας ότι, σύμφωνα με τις εξηγήσεις που είχε δώσει ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών Δρουέν ντε Λουίς, η διατύπωση της ουδετερότητας δέσμευε τις ξένες δυνάμεις και όχι την ελληνική κυβέρνηση. Ωστόσο, όπως επισήμαινε ο συντάκτης της «Αθηνάς», η συγκεκριμένη ερμηνεία περιλαμβανόταν στα συνοδευτικά έγγραφα της υπόθεσης, αλλά δεν αποτυπωνόταν ρητά στο τελικό επίσημο κείμενο.

Δ) Η κατεδάφιση των οχυρώσεων – Η σημαντικότερη παραχώρηση.

Στο ζήτημα των φρουρίων, η ελληνική πλευρά δεν κατάφερε να αποτρέψει την εφαρμογή της συμφωνίας, πέτυχε όμως τον περιορισμό της αρχικής απαίτησης.

Η εξέλιξη αυτή επιβεβαιώνεται από την ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα συζήτηση στη Βρετανική Βουλή των Κοινοτήτων στις 18 Μαρτίου 1864. Ο Βρετανός υφυπουργός Εξωτερικών Layard παραδέχθηκε ότι η αρχική συμφωνία προέβλεπε την καταστροφή όλων των οχυρώσεων. Ωστόσο, ύστερα από διαπραγματεύσεις με την Αυστρία, αποφασίστηκε να διατηρηθούν ανέπαφα τα παλαιά οχυρωματικά έργα, να κατεδαφιστούν δύο οχυρά και να αποξηλωθεί ένα ακόμη.

Η βρετανική κυβέρνηση υποστήριζε ότι η διατήρηση των ισχυρών οχυρώσεων θα αποτελούσε κίνδυνο για την ειρήνη στην περιοχή, καθώς θα μπορούσαν να καταληφθούν από ξένη δύναμη και να χρησιμοποιηθούν ως βάση στρατιωτικών επιχειρήσεων. Επικαλέστηκε επίσης το μεγάλο οικονομικό κόστος που θα συνεπαγόταν η επάνδρωση και η συντήρησή τους.

Η επιχειρηματολογία αυτή, ωστόσο, δεν έπεισε τους επικριτές της συνθήκης. Στην ίδια κοινοβουλευτική συζήτηση διατυπώθηκαν σοβαρές αντιρρήσεις για το δικαίωμα της Αγγλίας να καταστρέψει οχυρώσεις που αποτελούσαν περιουσία και ιστορική κληρονομιά των Επτανησίων.

Η κατεδάφιση, άλλωστε, δεν ήταν μια αφηρημένη διπλωματική απόφαση. Οι εκρήξεις των οχυρώσεων στο Βίδο προκάλεσαν αναστάτωση στην πόλη και ζημιές σε κατοικίες.

Χαρακτηριστικό είναι δημοσίευμα της κερκυραϊκής εφημερίδας της εποχής με τον εύγλωττο τίτλο «Ο εξευγενισμός των Άγγλων εν Κερκύρα». Περιγράφει τις εκρήξεις της 4ης Απριλίου, την καταστροφή των οχυρωματικών έργων στο Βίδο, τις ζημιές σε σπίτια, τη θραύση υαλοπινάκων και τον φόβο των κατοίκων από τις ισχυρές ανατινάξεις.

Ο συντάκτης του δημοσιεύματος καταγγέλλει με ιδιαίτερα οξύ τρόπο την καταστροφή των οχυρώσεων, τις οποίες θεωρεί έργα που είχαν κατασκευαστεί με τον μόχθο και τα χρήματα του επτανησιακού λαού. Η μαρτυρία αυτή αποτυπώνει όχι μόνο τις υλικές συνέπειες των κατεδαφίσεων, αλλά και την αγανάκτηση ενός πληθυσμού που έβλεπε να καταστρέφεται ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορικής και στρατηγικής φυσιογνωμίας του τόπου του.

Αξίζει, επίσης, να θυμόμαστε ότι η αποδόμηση του οχυρωματικού συστήματος της Κέρκυρας δεν άρχισε το 1864. Κατά τη διάρκεια της βρετανικής Προστασίας (1815-1864) είχαν προηγηθεί σημαντικές επεμβάσεις, εκσυγχρονισμοί και κατεδαφίσεις παλαιότερων οχυρωματικών έργων, κυρίως για στρατιωτικούς και πολεοδομικούς λόγους. Η τελική περίοδος της βρετανικής κυριαρχίας αποτέλεσε, επομένως, μια ιδιαίτερα κρίσιμη φάση αυτής της διαδικασίας.

Η ουδετερότητα και η κατεδάφιση: Πόσο ασφαλής ήταν τελικά η Κέρκυρα;

Οι Μεγάλες Δυνάμεις υποστήριζαν ότι η ουδετερότητα και η αποδυνάμωση των οχυρώσεων θα απέτρεπαν τη χρησιμοποίηση της Κέρκυρας ως στρατιωτικής βάσης και θα διασφάλιζαν την ειρήνη στην περιοχή. Η ιστορία, όμως, έδειξε πόσο εύθραυστες μπορούσαν να αποδειχθούν τέτοιες διεθνείς εγγυήσεις.

Στις 31 Αυγούστου 1923, σχεδόν έξι δεκαετίες μετά την Ένωση, η Ιταλία του Μουσολίνι βομβάρδισε την Κέρκυρα και προχώρησε στην κατάληψή της. Η ιταλική στρατιωτική επιχείρηση ακολούθησε τη δολοφονία των Ιταλών μελών της επιτροπής χάραξης των ελληνοαλβανικών συνόρων και την απαίτηση της ιταλικής κυβέρνησης για ικανοποίηση των αξιώσεών της.

Η κατοχή διήρκεσε μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1923, όταν η Ιταλία αποχώρησε ύστερα από διπλωματικές διαπραγματεύσεις και διεθνείς πιέσεις.

Το γεγονός δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι η κατεδάφιση των οχυρώσεων του 1864 καθόρισε την έκβαση της ιταλικής επιχείρησης. Αποτελεί, ωστόσο, μια ιστορική υπενθύμιση ότι η ουδετερότητα και οι διεθνείς συμφωνίες δεν αρκούν για να προστατεύσουν έναν τόπο όταν οι ισχυρές δυνάμεις αποφασίζουν να επιβάλουν τα συμφέροντά τους.

Η Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα υπήρξε αναμφίβολα ένα κορυφαίο γεγονός της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Δεν πραγματοποιήθηκε, όμως, χωρίς όρους, περιορισμούς και παραχωρήσεις. Η υπόθεση των φρουρίων της Κέρκυρας αποκαλύπτει ότι πίσω από τις πανηγυρικές διακηρύξεις περί εθνικής ολοκλήρωσης υπήρχαν οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί, οι στρατηγικές επιδιώξεις και τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων.

Η Κέρκυρα πλήρωσε ένα σημαντικό τίμημα για την Ένωση. Και η ιστορία της κατεδάφισης των οχυρώσεών της αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι αποφάσεις των ισχυρών μπορούν να καθορίσουν την τύχη μικρότερων λαών και τόπων.

ΠΗΓΕΣ:

greeksurnames.blogspot.com

Μπατιστάτος  Ευάγγελος, Πανεπιστήμιο Πειραιώς  www.corfuhistory.eu

Corfu Museum – Διπλωματικά έγγραφα της Ένωσης των Επτανήσων 1864: Η κατεδάφιση των φρουρίων. Περιλαμβάνει πρωτογενή δημοσιεύματα και διπλωματικά έγγραφα.

Βρετανική Βουλή (Hansard), 18 Μαρτίου 1864. Ιδιαίτερα σημαντική πρωτογενής πηγή για τις τελικές ρυθμίσεις των κατεδαφίσεων.

Υπουργείο Πολιτισμού – Δίκτυο Κάστρων, Παλαιό Φρούριο Κέρκυρας. Για τις βρετανικές επεμβάσεις στις οχυρώσεις.

Η Βρετανική στρατιωτική αρχιτεκτονική στην Κέρκυρα (1814-1864). Επιστημονική μελέτη για τις επεμβάσεις και τις κατεδαφίσεις.

Corfu Museum – Η έλευση του Ελληνικού Στρατού και η αποχώρηση των Άγγλων, 20 Μαΐου 1864